new-born;
regenerate;
springing up afresh, budding anew;
—ծնեալ յաւազանէ, just christened;
կին —ծին, recently delivered woman.
· Calfa
νεογενής, νεογέννητος, νεογηλής nuper, recens natus, novellus եւ այլն. Նոր ծնեալ. նորածնեալ. նորաբոյս. մատաղ. նորատունկ եւ նորաբուղխ. նոր ծնած, նոր ելած.
newly built or constructed;
strange, stupendous;
newly ordained.
· Calfa
Նորակերտ քաղաքն սուրբ։ Նորակերտ սիովն, կամ վերնատուն. (Շ. տաղ.։ Անան. եկեղ։)
arrived lately;
precocious, early, premature;
unexpected, sudden;
young, fresh.
· Calfa
Նոր հասեալ. նորեկ. եւ Նորոգ հասունացեալ. կանխահաս. նորատունկ. առոյգ. եւ Վաղահաս. յանկարծահաս. եւ Նորահասակ.
newly converted;
neophyte, proselyte.
· Calfa
Մատաղատունկ աստ ո՛չ զմանկութենէ ասէ, այլ զնորահաւատէն. մի՛ ասէ զնորահաւատսն յաւագ ինչ իշխանութիւն ածիցէք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
νεόπιστος, νεοπειθής, νεοκατήχητος nuper ad fidem veniens, recens institutus. Նորոգ եկեալ ի սուրբ հաւատս. նորադարձ. նորատունկ. մատաղատունկ.
new-built.
· Calfa
Հաստատունքն եւ նորաշէնքն թերեւս ի միոջէ իսկ որոտմանէ կործանիցին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
cf. Նոր.
· Calfa
Ոչ եթէ նորոգ ինչ շինեալ են տունքս, այլ սա է կաթսայ, եւ մեք միս. (Եզեկ. ՟Ժ՟Ա. 3։)
cf. Նոր.
· Calfa
Երկրորդ ձայնիւն, նորոգապէս՝ զոր լուան, հաստատեսցէ։ Եկաց հաստատուն՝ քննելով նորոգապէս։ Արժա՛ն է զայսոսիկ նորոգապէս դիտել։ Ի մի՛տ առցուք այսուհետեւ նորոգապէս զասացեալսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16. 19։ ՟Բ. 20. 42։)
cf. Նորուսումն.
· Calfa
Ոչ է պարտ զհեթանոսաց զնորատունկս եւ զնորուսմունսն առժամայն ածել յեպիսկոպոսութիւն. (Կանոն.։)
s. adj. new-student or scholar.
· Calfa
Ոչ է պարտ զհեթանոսաց զնորատունկս եւ զնորուսմունսն առժամայն ածել յեպիսկոպոսութիւն. (Կանոն.։)
aid, assistance, succour, help, favour, subsidy, support, relief, resource, means;
ի —, in support of, on behalf or in favour of;
— մատուցանել, to aid, to succour, to help;
to care, to take care;
— լինել, cf. Նպաստեմ.
· Calfa
Յորժամ զայս եւս նպաստ ինքեան առնուցու, հաստատուն է սահման վիճակի. (Իսիւք.։)
cf. Նպաստեմ.
· Calfa
Իշխանք հայրապետացն նպաստաւորեցան ի տունն աստուծոյ ի պատրաստութիւն շինութեան նորա. (՟Բ. Եզր. ՟Բ. 68։)
to victual, to provide with food.
· Calfa
Որով նպարակեալ՝ վառեալ զինու հոգւոյն յուղարկէին յաստուածատունկ վայելչութեան դրախտ։ Նպարակեալ յուղարկեաց զնոսա օրհնութեամբ ի գործ պատերազմին. (Փարպ.։)
pomegranate-tree;
—ք, դրախտ նռնենեաց, pomegranate-grove.
· Calfa
ῤοά, ῤοιά malus punica (ծառ), malum punicum (պտուղն). Ծառ նռան. տունկ՝ որ բերէ զնուռն. կամ ծառն հանդերձ պտղովն.
minium, red lead, ruddle, vermilion.
· Calfa
Շինեցիր քեզ տուն պատշաճօղ, վերնատուն հովանոց, յօրինեալ պատուհանիւք, տախտակամայրս ի մայրից, ծեփեալ նօթիւ. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 14։)
profit, interest, fruit, gain, lucre;
advantage, good, benefit, utility, emolument;
interest, usury;
— օգտի or օգտութեան, utility;
սէր —ու, love of lucre;
ի — օգտի իւրեանց, for their advantage;
for the benefit of them;
ոչ առ ի — ինչ օգտի բարբառիմ, be sure I speak disinterestedly;
ի —ս հարկանիլ, —ու զհետ լինել, կրթիլ, մտանել, to become avaricious, to be greedy of gain;
— բերել, to be profitable, to profit, to produce gains;
բառնալ զ— ուրուք, to clip a person's profits or gains;
ի — ածել, to invest, to put out at interest, cf. Շահեցուցանեմ;
some dance;
—ս առնել, to dance;
shah;
— պարսից, Shah or king of Persia.
· Calfa
Ինձ կեանք Քրիստոս է, եւ մեռանել՝ շահ։ Որ ինչ ինձ շահն էր, զայն վնաս համարիմ վասն Քրիստոսի։ Յայսմ գործոյ է շահ մեծ։ Շահս բազումս տայր։ Հատաւ յոյս շահի նոցա։ Տայր ճարտարացն լինել ոչ սակաւ շահ։ Տօնավաճառ շահից։ Ցանկութիւն շահից։ Մեծատունն հանդերձ շահիւքն իւրովք թարշամեսցի.եւ այլն։
to gain, to obtain, to acquire, to purchase;
to buy.
· Calfa
Բազմաշահ վաճառաւ շահաւորեա՛ զոգիդ քո իբրեւ իմաստուն վաճառական. (Եփր. պհ.։)
fruit, profit, advantage, gain, lucre;
fertility, fecundity;
enjoyment, pleasure, ease.
· Calfa
Առաւել եւս պտղաբերեսցեն (տունկք եւ բոյսք), եւ աճեսցեն ի շահեկանութիւն որդւոց մարդկան։ Պարգեւեա՛ երկրի մերում զպտուղ շայեկանութեան։ Օրհնեա՛ տէր զերկիր, զի բուսուսցէ զբոյս շայեկանութեան. (Մաշտ.։)
to join together, to conjoin, to unite.
· Calfa
Գաղձն վնասակար բուսանի մերձ առ տունկ, եւ շաղկապի զնովաւ. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
professor, master, teacher, preceptor, instructor.
· Calfa
Հաստատուն գիտել զայնս, զոր ազդեցուցանէ ուսուցօղն. (Փիլ. լիւս.։)
whence, of which, of what;
whence ? from where ? from what place ? from whom ? from what ?
so, for that reason, on that account;
well, then, consequently, in consequence;
— ճանաչես զիս, how comes it that you know me ?
— գաս, whence comest thou ?
— ես, whence are you ?
— է ինձ այս զի, how is it that it happens to me ? how is it that ?
— եւ, — եւ իցէ, from any place whatever, where you like.
· Calfa
Դարձայց ի տուն իմ, ուստի ելի։ Գնացին յանտիոք, ուստի էին, յանձն արարեալ շնորհացն աստուծոյ։ Իջեալ ի սիրակուսա՝ եղեաք աւուրս երկուս. ուստի գնացեալ՝ հասաք ի հռեգիովն։ Ժողովես՝ ուստի ոչ սփռեցեր. եւ այլն։
where, whither;
while;
when, on;
where ? in what place ?
— զի, whereas;
— ուրեմն, hardly, scarcely;
at last, finally;
— ուրեք, where, in whatever place, wherever;
— եւ, — եւ իցէ, wherever, wheresoever, any where, no matter where;
— եւ իցեն, wheresoever they may be, wherever they are;
— եմ, — իցեմ ես, where am I ?
— է նա, where is he ?
— գնաց, where is he gone ?
— եւ ուստի՞ եկն, how and whence came he ?.
· Calfa
Ո՞ւր է որ ծնաւ արքայն հրէից։ Ո՞ւր կամիս զի պատրաստեսցուք։ Ո՞ւր են հաւատքն ձեր։ Իսկ արդ ինունքն ո՞ւր են։ Ո՞ւր են օթեւանք քո։ Ո՞ւր եգիք զնա։ Ո՞ւր իմաստուն, ո՞ւր դպիր, ո՞ւր խորհրդական.եւ այլն։
s. bot. white poplar.
· Calfa
Առ յոյժ ուղղաձիգ բարձրութեանցն եւ ողորկատարր բնութեանն եւ առոյգութեանն՝ դիւրայարմարք մատուցանելոյ ի պէտս շինողացն փութոյ էին տունկք ոփեացն եւ կաղամախեացն. (Պիտ.։)
the twenty fifth letter of the alphabet, and the nineteenth of the consonants;
seven hundred, seven hundredth.
· Calfa
Ոչ միայն զքահանայութիւնն չառ, այլեւ ի թագաւորութենէ անտի եւս անկաւ բորոտութեամբ։ Չհաւանականն իսկ անհաւատիցն առաւել հաստատեսցի ի միտս։ Որք յանցաւորս որպէս ի չանցաւորս յուսայցեն։ Յորժամ հասանէ դեւն ի մոլին, զչլուրս եւ զչլեալս տայ խօսել։ Արդարութիւն՝ ոչ միայն առ ընչիցն չագահելոյ, այլեւ որ այլով ախտիւք չախտանայցէ։ Արտաքին յունաց չիմաստուն իմաստունքն. (Ոսկ. ես.։)
plum-cake;
cf. Չամչեղէն.
· Calfa
Ետուն նմա կոտոր մի պաղատտաց, եւ երկուս չամչեայս։ Հարիւր չամչեայ եւ հարիւր արմաւ. (՟Ա. Թագ. ՟Լ. 12։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 1։)
made of raisins.
· Calfa
Ետուն նմա կոտոր մի պաղատտաց, եւ երկուս չամչեայս։ Հարիւր չամչեայ եւ հարիւր արմաւ. (՟Ա. Թագ. ՟Լ. 12։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 1։)
rags, tatters.
· Calfa
Ետես պատառոտուն չանչաղոտիսն՝ զոր զգեցեալ էր. (Վրք. հց. ձ։)
bad, wicked;
hurtful, sinister, dangerous;
mischievous, malicious, spiteful, flagitious, iniquitous;
evil, malice, wickedness, iniquity, perversity, impiety;
trouble, affliction, disaster, misfortune;
—, —աւ, —իւ, —եաւ or —ով, ill, badly, wickedly;
ferociously, ruthlessly, without pity;
—, —ն, այս —, demon, evil spirit;
մահ —, plague, pest, pestilence;
օր —, unlucky day;
ժամանակ —, calamitous times;
— ծառ, worthless tree;
— ջուր, unwholesome, polluted, very bad water;
— ամօթ, bashfulness, sheepishness;
—, —իս առնել, գործել, to harm, to hurt or wrong any one;
—աւ կորուսանել, to destroy cruelly, without pity or remorse;
զ—սն —աւ կորուսցէ, he will miserably destroy the wicked men;
արար — առաջի տեառն, he did evil in the sight of the Lord;
եւ որ — քան զամենայն է, այլ որ — եւսն է, the most disagreeable that can be, the worst, the worst is that, that is worse;
զի մի — եւս ինչ լինիցի քեզ, for fear lest something worse should happen.
· Calfa
Զի՞նչ չար արար։ Չար առաջի քո արարի։ Բարի՞ ինչ առնել, եթէ չար գործել։ Ոչ ննջեն, եթէ ոչ չար գործիցեն։ Իմաստունք են ի չար գործել։ Առնել ինչ, կամ քեզ չար։ Մի՛ ինչ գործեր ընդ անձն քո չար.եւ այլն։
a bad or wicked mother;
unhappy mother.
· Calfa
Անօրէնութեամբ յղին, չարամայր ստնտուն. (Արծր. ՟Դ. 12։)
cf. Խորամանկ.
· Calfa
cf. Խորամանկ. κακούργος . Չարամանկ զիմաստունն (ասեն յաչաղկոտք), եւ զմեծ վայելուչն իբրեւ զամպարհաւաճ բամբասեն. (Բրս. մախ.։)
measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.
· Calfa
Փախիցուք ի բարեկեցութենէ, եւ դարման տարցուք անձանց չափուքն։ Որ ի չափ եւ ի պայման ի տունս բնակիցէ։ Այլ այս վայել է մարդկութեանն չափուց։ Ոչ անպատուեալ զմարդկայնոցս չափուց զվայելուչն։ Ոչ չափուցն եւ ոչ կարգացն անսացելոց անխառնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։ եւ փիլ. ՟Ժ։ Պրպմ. ՟Բ. ՟Ի՟Բ։ Մաքս. ի դիոն.։)
Կացուցանել տուն մի ոտանաւոր չափով. (Մագ. յիշ. ոտ.։)
measure;
measuring or measurement.
· Calfa
Ի նոցա վաստակոց եւ ի քրտանց զհնձանս եւ զգուբս լնուն, եւ նոցա ի տունս եւ ոչ մի չափանաւ հրամայեն տանել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 8։)
cf. Չմարթուն.
· Calfa
Առ նոքօք ճարտարեաց զտխմարս, զչգիտունս, եւ զչմարթունս. (Սեբեր. ՟Դ։)
incapable, awkward, clumsy, bungling.
· Calfa
Առ նոքօք ճարտարեաց զտխմարս, զչգիտունս, եւ զչմարթունս. (Սեբեր. ՟Դ։)
celestial, divine, superhuman, supernatural;
excellent, extraordinary, matchless, rare, singular;
phoenix.
· Calfa
Որ պահեցին զբանս խրատուն քրիստոսի, ստացան զչնաշխարհիկ զօրութիւն, եւ զխոր զիմաստութիւնն քրիստոսի ի միտ առին. (Համամ առակ.։)
dog-headed;
doghead;
Anubis, cynocephalus;
cynocephalus, baboon, monkey;
dog's-head.
· Calfa
Զիար՞րդ, շանագլո՞ւխ եմ ես այսօր ի տունս յուդայեան. (Եփր. թագ.։)
dog-tick, ricinus caninus.
· Calfa
Առաքեմ ի վերայ քո շանաճանճ. եւ լցցին տունք եգիպտացւոցդ շանաճանճիվ։ Սատակեցաւ երկիրն ի շնաճանճէ անտի. (Ել. ՟Ը. 21=31։ Սղ. ՟Հ՟Է. 50։ ՟Ճ՟Դ. 30։)
price of a dog;
hire of a prostitute.
· Calfa
Մի՛ տարցիս զկապէնս պոռնկի, եւ մի՛ զշան սխուրս ի տուն աստուծոյ քոյ յամենայն ուխտս, զի պիղծ են առաջի աստուծոյ քոյ երկոքեան. (Օր. ՟Ի՟Գ. 18։)
cf. Շաչումն.
· Calfa
Ձիաստացք խոցոտեն զիաչս եւ զգլուխս. եւ է շաչիւնն՝ յօդսն գոլով ահագին, խոցոտելով զլսելիսն։ Մեղուք դիմեն միանգամայն շաչմամբ։ Իժն զտտունն յոյժ շաչմամբ գնդաձեւ քարշելով. (Փիլ.։)
noise, burst, crackling, crash;
rustling, rumbling;
report, clap, explosion;
resounding;
gurgling, murmur.
· Calfa
Ձիաստացք խոցոտեն զիաչս եւ զգլուխս. եւ է շաչիւնն՝ յօդսն գոլով ահագին, խոցոտելով զլսելիսն։ Մեղուք դիմեն միանգամայն շաչմամբ։ Իժն զտտունն յոյժ շաչմամբ գնդաձեւ քարշելով. (Փիլ.։)
cf. Շառագունիմ.
· Calfa
Հարսն ընդ փեսային մտանելն (ի տուն՝) տհակաւին շառագունէ, եւ պատկառանօք տեսանէ. (Նիւս. կուս.։)
to blush, to redden with shame, to be ashamed, confounded;
—նեցան երեսք նորա ի ցասմանէ, his face flushed with anger.
· Calfa
Հարսն ընդ փեսային մտանելն (ի տուն՝) տհակաւին շառագունէ, եւ պատկառանօք տեսանէ. (Նիւս. կուս.։)
shoot, sprout, twig, sucker, sprig;
offspring, scion, sons, descendants, posterity;
beam of light, gleam, ray;
branch, part, member of body;
cf. Ճառագայթ;
— արմատոյ, root-tips;
— անուոյ, spoke of wheel;
— օրհնութեան, blessed offspring;
— դառնութեան, accursed progeny.
· Calfa
Յաստուածատունկ ի դրախտէն ծագեցաւ մեզ շառաւիղ։ Ի հօրէն լուսոյ շառաւիղ բարի տէր վրթանէս։ Լուսազարդեալ շառաւիղօք սրբոյն գրիգորի. (Շար.։)
to range, to arrange in order, to set to rights, to dispose, to put in order, to lay out.
· Calfa
Անձայնն շարադասեալ ընդ ձայնաւորին՝ ձայն գրաւորական կատարէ։ Իմաստուն նախախնամութիւն շարադասեաց. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
movement, motion;
earthquake.
· Calfa
Շարժ խստագոյն եղեւ, եւ տունք ի շարժէ անտի փլան. (Մամիկ.։)
moveable, moving;
versatile, unsteady, unsettled;
առաջին —, the primum mobile;
— ի հողմոյ, shaken by the wind;
— եւ անշարժուն ստացուածք, personal and landed property.
· Calfa
Պահեաց զմիտս իւր հաստատուն, եւ ոչ շարժուն. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
cf. Շեղջ ;
pile upon pile, towering heaps.
· Calfa
Որ շինէ զտուն իւր ընչիւք օտարաց, այնպէս է, որպէս առնէ ոք քարինս շեղջակոյտ. (Սիր. ՟Ի՟Ա. 9։)
cf. Շինուած.
· Calfa
Նորա շինած տուն իմանի երկին, եւ երկնից երկին, համայն եւ աշխարհս բնակչօք. (Համամ առակ.։)
country-man, country-fellow, rustic, peasant, villager;
—ք or —եր, the peasants, peasantry, country people;
rustic, gross, rude, impolite, uncivil, clownish, boorish;
կին —, country-woman, peasantess;
մանուկ —, country lad;
աղջիկ —, country lass, cottage girl.
· Calfa
Ի շինական տունս պատարագ մատուցանել. (Կանոն.։)