cf. Բազմագունակ.
Բազմագուեան գործ հրաշալին, այն որ ի քղանցըս հանդերձին. (Շ. եդես.։)
very numerous, of many forces.
Բազմախումբ. գունագունդ. շատ, շատւոր.
of several colours or shapes, diverse, multifarious;
— ակն, succinum (yellow amber), cf. Սաթ.
Բազմագունի բարեացն՝ որ ի քէն մեզ ընձեռեցաւ, զորպիսի ընծայս նուիրեսցուք. (Երզն. լս.։)
Դարձեալ վառեալ առ նա չարին՝ զիւր մեքենայս բազմագունին. (Յիսուս որդի.)
ԲԱԶՄԱԳՈՒՆԻ ԱԿՆ, ական, ականց, Ի սուրբ գիրս վարի որպէս ἥλεκτρον electrum ելեկտռոտ. որ եւ Սաթ անուանեալ քարն պատուական, դեղին գունով եւ դիւրաբեկ, որ ի շփիլն յինքն ձգէ զյարդ եւ զշիւղ.
Սեղան չորեքկուսի ականակապ՝ ի բազմագունի ականց ընդելուզեալ։ Ի սուրբ սեղանն՝ որ էր ընդելուզեալ ի բազմագունի ականց. (Փարպ.։)
who is possessed by demons;
idolator of many gods.
polyedrical;
equivocal;
multiform, diverse, manifold, multifarious;
of many different manners.
Բազմոտանիս ոմանս գոլ, եւ բազմադէմս. (Դիոն. երկն. յորմէ եւ Շ. հրեշտ.։)
Բազմադէմ բարբառով նկարագրէին նմա զպատկերս. (Եփր. արմաւ. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։)
ԲԱԶՄԱԴԷՄ. որ եւ ԲԱԶՄԱԴԻՄԻ. Բազմատեսակ. բազմապատիկ. բազմազան. զանազան. պէսպէս. կերպ կերպ, շատ կերպ.
Զի ի բազմադէմ շնորհացն՝ որ ի մեզ, բազմօք յաճախեսցեն գոհութիւքնն վասն մեր. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 11։)
cf. Բազմադէմ.
πολυπρόσωπος, πολυειδής multiformis, diversas species habens, multifarius, multiplex, varius Բազմադէմ. բազմազան. զանազան. պէսպէս. բազմապատիկ. եւ Բազմաւորական. եւ Այլեւայլ ըստ տեղւոյն.
Եւ քանզի բազմադիմի է նահատակութեանդ անուն, եւ նա բազմադիմի շնորհս բաշխէ ամենացուն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Բազմադիմի սքանչելագործութիւնք, կամ ջանք, կիրք, կամ փոփոխութիւնք, անկողինք. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Փարպ.։)
Հա՛յր մեր ... փրկեա՛ զմեզ. ամենայն ուրեք բազմադիմի բանիւս այսուիկ հրամայէ (Քրիստոս) վարել։ Յամենայն կողմանց առնիցէ բազմադիմի զճառն. յն. բազմաւորական բանիւ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
Բազմադիմի ջանայր շիջու. ցանել զհաւատ քրիստոնէութեան։ Եւ որպիսի շուք բազմադիմիս արարին առ ի պատիւ դիւոյ. (Խոր. ՟Գ. 12. եւ ՟Բ. 57։)
of many doors.
πολύπυλος multas portas habens Ունօղ դուռն բազում. որոյ են բազում մուտք կամ առաջք. բազմիմաստ. շատ դռներով.
very various, of many kinds.
Մարդիկ ինքեամբ ձգեն խորհուրդս խորհուրդս բազմազան, եւ խնդիրս ամբաւս. (Ածաբ. ժղ.։)
Չարիս բազմազանս ամենեցուն հասիս բազմազանս ամենեցուն հասոյց. (Խոր. ՟Բ. 85։)
Բազմազան կերովքն եւ անյագ խահիւք զցանկութիւնս նորոգս գործեցին։ Բազմազան (իբր բազմածախ) խրախճանութիւն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. տեսական.։)
Ի բազմազան շնորհէն լցեալ կատարեցաւ վայելչութիւն կենցաղւոյս։ Բազմազան ինչք, կամ բուսակք, կամ հալածանք։ Մրցանակք բազմազանք. (Պիտ.։)
great variety, diversity.
Բազմազանութեամբ (գիտութեանց՝) ... քան զամենեսեան ամենեքումբք էր զօրաւոր. (Ածաբ. կիպր.։)
tbat is adorned magnificently;
that has many ornaments.
Ոչ հայել ի սեղանս բազմազարդս խորտկաց. (Վրք. ոսկ. (տպ. բազմազանս)։)
Սեղան բազմախորտիկ եւ բազմազարդ՝ ո՛չ երբէք անուշութեամբ լինի ճաշակելի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
that has many children.
πολύτεκνος multos habens liberos Բազմորդի, բազմածին. շատ զաւկի տէր.
Բազմազաւակ կոյս՝ ծնեալ անախտաբար զազգս որդւոց մարդկան սուրբ աւազանաւն յորդէգրութիւն հօրն երկնաւորի. (Գանձ.։)
of many nations.
of several species, sorts or kinds, diverse, manifold.
Թէպէտեւ հոգին մի է, սակայն բազմազգի մերում ըստ փրկութեանն՝ բազմօրինակ եւ խորհուրդ փրկութեանն հրաշագործի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի լեզուս նոցա վառեալ հուր այրիչ. վասն որոյ բազմազգեաց լեզուօք զինքն երեւեցոյց ծածկագէտն. (Գանձ. (ուր եթէ բազմազգեացն առցի իբր անհոլով, լինի Կրօղ՝ ունօղ բազում ինչ)։)
copious, abundant.
Ողորմութիւն բազմազեղ. (Նար. ՟Գ։)
εὕπορος, περισσός, ἅφθονος abundans, redundans, copiosus Զեղուն յոյժ, եւ առատաբուխ. բազմօք զեղեալ, յորդեալ, յորդառատ. խիստ առատ՝ շատ.
Բազմազեղ տեսարան (ժողովոյս). յն. յորդահոսան, կամ բազմակարկաջ. իբր բազմամբոխ։ (Կիւրղ. ի կոյսն.)
very strong, very powerful;
numerous army.
very numerous.
πολυάριθμος numerosus, multiplex Բազում թուով. բազմահամար. յոգնահամար. անհամար. շատ, շատւոր.
very wrong;
perverse.
πολύτροπος obliquus, versipellis Խեղաթիւր. բազմադարձ. կամակոր. ոլոր մոլոր, ծուռումուռ, կեղծաւոր.
Բազմաթիւր եւ խաբեբայ. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։)
long since, old, ancient, antique.
Առաջին մարդիկ էին բազմաժամանակք ... իսկ որ զկնի՝ սակաւօրեայք. (Լմբ. իմ.։)
Համբերել կապանաց եւ բանդից վասն երկնաւոր յուսոյն՝ բազմաժամանակ տեւողութեամբ. (Փարպ.։)
Մոռացմամբ բազմաժամանակաւ միտք անգերելի գործեսցի. (Կլիմաք.։)
cf. Բազմաժամանակ.
ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ որ եւ ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿ. πολυχρόνιος longaevus, longum tempus durans, diuturnus Որ կեայ կամ կայ տեւէ ընդ ժամանակս բազումս. երկայնակեաց, եւ յերկարատեւ. շատ տարեր, շատ ատեուան, հին, երկան ապրօղ կամ դիմացօղ.
Մի՛ խորեսցուք ի բազմաժամանակեայ ալեաց ծեայն։ Ծերութիւն պատուական ոչ բազմաժամակեայն է. (Իմ. ՟Բ. 10։)
Քանզի զայնս՝ որոց բազում յաւիտեան վարեցեալս հանդերձ մարմնովն կեանս առանց քաջալաւութեան, բազմաժամանակեայ մանկունս ասելի է. (Փիլ. իմաստն.։)
Բազմաժամանակեայ սովորութիւն, կամ մտածութիւն, խորհուրդ, ամուսնութիւն. (Վրք. հց.։ Սկհ. կթ. արմաւ։ Պիտ.։)
populous, numerous;
great assembly, meeting, party;
crowd, multitude.
Ոչ է պատշաճ, եթէ այրի մնասցէ այսքան բազմաժողով թագավորական քաղաք։ Այնքան անուանի եւ բազմաժողով քաղաքի առաջնորդել. (Վրք. ոսկ.։)
Ի զօրսն բազմաժողովս հինգ թագաւորաց. (Եփր. յես.։)
Զի թէ նախ միտքն եւ բանն ընդ միմեանս ոչ միաբանին, ընդ բազմաժողով խորհուրդ գոռոզին պատերազմել ոչ կարեն. (Լծ. կոչ.։)
Բազմաժողովն հովուաց ոչ կարացին բանալ զջրհորն. (Մծբ. ՟Դ։)
of many chords.
surgy, billowy, tempestuous, agitated.
Առ Աստուած բանիւք ելանել՝ մոլորեցուցիչ եւ բազմալիք առնէ զմիտս. (Կլիմաք.։)
full of lights.
πολύφωτος luculentus, lucidissimus Որոյ լոյսն է բազում. լուսաւոր. լուսափայլ.
Առատ եւ բազմալոյս ճառագայթն Աստուած պետականին արեգակնածագութեան. (Դիոն. երկն. յորմէ եւ Շ. հրեշտ.։)
Բազմալոյս ճառագայթ. Բազմալոյս անյայտ մարգարիտ։ Բազմալոյս առաքինութեամբ պճեալ. (Խոր. հռիփս.)
that deceives or that is much or often deceived.
πολυπλανής, πολύπλανος erroris plenus Լի խաբէութեամբ. յոքնապատիր. մոլար. խաբեբայ. որ ստէպ խաբէ կամ խաբի.
Երկրագործութիւն ի բազմախաբ ի վեր եւ ի վայր յարշաւանացն փրկէ զերկրագործն. (Բրս. հց.։)
Հրաժարեալք նայապէս ի մարմնական բազմախաբ զբօսանաց։ Շնչաւոր իմաստութիւն, որ խարդախն է եւ բազմախաբ։ Տեսութիւն բազմախաբ է, ի վերին երեսն հայցելով՝ զգունաւորութիւնն տեսանէ։ Բազմախաբ մեքենայիւքն ծառայեցոյց զմարդիկ. (Սարգ.։)
Բազմախաբ բանք, կամ մոլորութիւն. (ՃՃ.։ Ասող.։)
composed of various materials.
որ եւ ԲԱԶՄԱԽԱՌՆ. Բազմօք ընդ միմեանս խաղաղեալ կամ խաղացեալ, այսինքն աղխաղխեալ, խառնեալ, զօդեալ. իբր յն. πολύζυγος եւ այլն. եւ կամ Հալեալ ի միասին եւ ձուլեալ. խառնակ ի զանազան իրաց.
Որք զայսպիսի ինչ բանս եւ զանուանս եւ զկարգս ընդ միմեանս խառնեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազմախաղաղ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են. որպէս ոք թէ զոսկին եւ զարծաթն եւ զերկաթ եւ զպղինձ եւ զկապար ընդ միմեանս խառնիցէ ... գտանիցես այնուհետեւ զբազմախաղաղ նիւթս ընդ միմեանս խառնեալ. (Սեբեր. ՟Գ։)
humid, wet, moist.
ԽՈՆԱՒԱԿԱՆ νοτερός, ὐγρός humidus. որ եւ ԽՈՆԱՒԱՅԻՆ. Խոնաւ. գիջային. թաց.
պետրոս ի վերայ խոնաւաական մկանանցն գնաց. (Ոսկ. մտթ.։ յորմէ եւ Սարգ. յկ. ՟Ը. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
damp weather;
wet, rainy weather.
Յուցմունք խոնաւ բնութեանցն. յորդորութիւն խոնաւութեան.
to grow wet, to become damp or moist.
Յամարայնի քրտնելով եւ խոնաւանալով արտաքոյ՝ հովութիւն շնորհէ ընտանի մարմնոյն. (Պղատ. տիմ.։)
moistening, wetting.
to damp, to moisten;
to wet, to steep, to bathe.
Օդքն՝ են որ ցամաքեցուցանեն, եւ են որ խոնաւեցուցանեն զերկիր եւ զբոյսս. (Յճխ. ՟Է։)
cf. Խոնաւեմ.
Օդքն՝ են որ ցամաքեցուցանեն, եւ են որ խոնաւեցուցանեն զերկիր եւ զբոյսս. (Յճխ. ՟Է։)
humidity, damp, moisture, wet;
humour, radical moisture.
ὐγρασία, τὸ ὐγρόν humiditas, humidum, humor. Խոնաւ եւ գէճն գոլ. լուծութիւն հիւթոյ՝ որպէս ջրոյ. հակակայ չորութեան կամ ցամաքութեան. թացութիւն.
Պտուղն քարշելով զխոնաւութիւնն՝ ծառոյն միջնորդութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
cf. Խոնաւ.
Լուծեալք ի միմեանց՝ որպէս խոնաւուտ բնութեանցն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Այն՝ որ ցամաքոյինքնարդեօք ծանունք. (Պղատ. տիմ.։)
Երկիր խոնաւուտ, երկիր չորային. (Անան. զղջ.։)
Ի խոնաւուտ ժամանակի։ Խոնաւուտ ժամանակաւգոլորշիքելանեն յերկրէ. (անյ. եւ Շ. բարձր.։)
Լուսին իմանամք զերկրաքարշ եւ խոնաւուտ խորհուրդս։ Խոնաւուտ հեշտութեանց արարօղ դեւքն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. յայտն.։)
below;
under;
inside, within, in.
ԽՈՆՃ. Ի ԽՈՆՃ. ἑντός intus, intra. Ի ներքս. ի ներքոյ. ի վայր. (որպէս թէ ի քունջ) մէջը, վար.
running string for drawers & trowsers.
Վարտիք եւ խոնճանն. (Ոսկիփոր.։)
fatiguing, hard, toilsome.
cf. Խոնջութիւն.
to be tired, weary, fatigued.
ԽՈՆՋԻՄ κάμνω, καματόω fatigor, elaboro, deficio. գրի եւ ԽՈՆՃԻՄ. Յոգնիլ. վաստակաբեկ լինել. որ եւ ասի Վաստակիլ. Աշխատիլ. յոգնիլ.
Ի գործելն նորա սակաւ ինչ խոնջիցիս, եւ վաղվաղակի ուտիցես յարմտեաց նորա. (Սիր. ՟Զ. 20։)
Խոնջեալ եւ տուայտեալ։ Զօրն ողջոյն խոնճիցի ի գործն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ. եւ Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
fatigue, lassitude, weariness.
ԽՈՆՋՈՒԹԻՒՆ ԽՈՆՋՈՒՄՆ. κάματος, πόνος labor, fatigatio. որ եւ ԽՈՆՋ. Խոնջանք. յոգնութիւն. վաստակ. աշխատութիւն. եւ Աշխատասիրութիւն. երկ. յոգնիլը.
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն (յն. յաշխատասիրութիւն) սովոր է ծնանել. (Ոսկ. եփես. ՟Բ։ Բրս. յուդիտ.։)
cf. Խոնջութիւն.
ԽՈՆՋՈՒԹԻՒՆ ԽՈՆՋՈՒՄՆ. κάματος, πόνος labor, fatigatio. որ եւ ԽՈՆՋ. Խոնջանք. յոգնութիւն. վաստակ. աշխատութիւն. եւ Աշխատասիրութիւն. երկ. յոգնիլը.
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն (յն. յաշխատասիրութիւն) սովոր է ծնանել. (Ոսկ. եփես. ՟Բ։ Բրս. յուդիտ.։)
torture, torment, punishment, rack, pain.
Մի՛ զոք խոշտանգանօք ածել ի քրիստոնէութիւն, այլ հոգեւոր վարդապետութեամբ եւ սիրովն քրիստոսի. (Վրք. սեղբ.։)
Եւ այս լինէր, զի դատաւորացն բացմութիւն եւ տիրողացն ցուցցէ զխոշտանգանս ճշմարտութեանն. իմա՛ տանջանք առ ի խոստովան լինել զճշմարիտն։
to pain, to torment, to torture;
to thrash, to beat.
ԽՈՇՏԱՆԳԵՄ κολάζω plecto, castigo, punio μαστιγόω, μαστίζω flagello βασανίζω torqueo ad eruendam veritatem, exploro ἑτάζω examino. որ եւ ԽՈՇՏԱՆԿԵԼ. Խիստ տանջել. հարկանել. տագնապել գանիւք. կտտել. չարչարել. կոշկոճել. պատժել. բռնադատել ի խոստովան լինել. Ծեծել, չարչարկել.
Զմիոյ զլեզուն հատեալ ... եւ այլ ոչ իւիք խոշտանգէ. (Խոր. ՟Բ. 13։)
boy, son;
pupil.
ԽՈՇՏԱՐ կամ ԽՈՍՏԱՐ. որ եւ ԽՈՍՏԱԿ. Մանուկ. տղայ. զաւակ. սան. համբակ. ժառանգ որբեցեալ. cf. ԽՈՍՏԱԿԴԱՐ.
Անառակն կորուստ խոշտարաց ի ծւկլիցն լեալ խնամողաց. (Պիտ.։)
cf. Խոշտար.
ԽՈՇՏԱՐ կամ ԽՈՍՏԱՐ. որ եւ ԽՈՍՏԱԿ. Մանուկ. տղայ. զաւակ. սան. համբակ. ժառանգ որբեցեալ. cf. ԽՈՍՏԱԿԴԱՐ.
Անառակն կորուստ խոշտարաց ի ծւկլիցն լեալ խնամողաց. (Պիտ.։)
obstacle, opposition;
embarrassment, inconvenience, difficulty, hitch, hinderance, clog;
the spines of the hedgehog;
— խափանարար, great obstacle, impossibility;
ահա — անկոխելի, there is an insurmountable difficulty;
— եւ խութ լինել, to hinder, to clog, to embarrass, to prevent, to be a bar to;
տապալել զամենայն զխոչ եւ զխութ, to surmount the greatest obstacles;
cf. Խութ.
ԽՈՉ σκῶλον offendiculum, impedimentum in via occurrens, lignum praeacutum σκόλοψ, σκόλωψ palus aculeatus, sudes. որ եւ ԽՈՒԹ. ԽԱՅԹ՝ խոցոտիչ. Քար կամ փայտ սրածայր՝ արգել եւ վնասիչ ոտից, որպէս եւ խթիչ աչաց. քար գայթագղութեան. ցից. խափան. որագայթ. կոճ. փայտ կամ քար սուր. Արգելք. փուչ.
Զի ոչ այնչափ փչոց եւ խոչոց հարուածք կարիցեն զձեռս ապականել, որպէս մեղացն խայթոցք. (Ոսկ. ես.։)
Խոչ հարեալ ի նա կուրացոյց զաչս նորա. (Մխ. առակ.։)
ԽՈՉ. Փուշ ոզնւոյ, եւ որ ինչ մնան է նմին.
Ոզնին՝ յորժամ ողկոյզն ելանէ այգւոյն. արկանէզպտուղն ի խոնարհ, եւ ինքն թաւալի ի վերոյ, եւ կառչին պտուղքն ի խոչսն, եւ առեալ տանի ի խոչս՝ ձագուցն. (Եպիփ. բարոյ.։)
to go lame, to hobble.
Իբրու Խիթ որովայնի կամ ցաւ ինչ արջառոց. (Վստկ.։)
to leap or frisk about.
Ի Հին բռ. դնին որպէս փաղանուն,
to become desert, uncultivated;
to lie waste or fallow;
to spoil, to deteriorate, to go to ruin.
χερσόομαι, χέρσος εἱμι desolor, exsiccor, sterilesco. որ եւ ԽԱՓԱՆԻԼ. Խոպան լինել. ամայանալ. կորդանալ. անպիտանանալ. անբեր կամ փչաբեր լինել.
Ամենայն թագաւորութիւն բաժանեալ յինքն՝ խոպանանայ. (Աթ. ՟Ը.) (իբր ռմկ. խարապ կըլլայ, կաւըրվի։)
to let lie fallow, to leave uncultivated;
to lay waste, to spoil, to ruin.
Խոպանել եւ կորուսանել զամենայն գիրս։ Խոտեալ խոպանեաց։ Ծերանալն, եւ խոպանիլ զգայարանաց. (Մարթին.։)
Թէ ի բարի ուսմանէ անխրատ է միտքն, խոպանի. եւ որպէս խոպան երկիր փուշս եւ անպիտան բերս բուսացանէ. (Երզն. խրատ.։)
Խողխողեալքդ ի խարդաւանօղ խաւարասէր խոպանողացն, եւ ցանկապատառ հետեւողաց նորա. (Մագ. ՟Բ։)
cf. Խոպանացուցանեմ.
Խոպանել եւ կորուսանել զամենայն գիրս։ Խոտեալ խոպանեաց։ Ծերանալն, եւ խոպանիլ զգայարանաց. (Մարթին.։)
Թէ ի բարի ուսմանէ անխրատ է միտքն, խոպանի. եւ որպէս խոպան երկիր փուշս եւ անպիտան բերս բուսացանէ. (Երզն. խրատ.։)
Խողխողեալքդ ի խարդաւանօղ խաւարասէր խոպանողացն, եւ ցանկապատառ հետեւողաց նորա. (Մագ. ՟Բ։)