meum, meum Athamaticum, spignel, foeniculum alpinum perenne.
Ոչ է կարելի զմուդ յատուկ իւրովին մասամբք՝ յոլովն սպանանել մահու։ Որով մուս՝ հրճուելի բոլորագոյն նմանութեամբ գեղեցկանալ, եւ այլն. (Պիտ.։)
juice, extract, any liquid expressed, squeezed or obtained from fruits.
Ա՛ռ մուզ նուռն (կամ նռան), եւ ի քարէ պտուկ ա՛րկ, եւ մե՛ղմ եփէ։ Ա՛ռ մուզ, եւ անոյշ դամոն. (Բժշկարան.։)
cf. Ծուխ;
temper;
proof, trial;
tempered;
steeled;
red hot, fiery, burning.
ՄՈՒԽ. գ. βαφή tinctura. Մխումն երկաթոյ ի հուր եւ ի ջուր, եւ կարծրութիւն ի մխմանէ անտի.
Մինչդեռ եւս ի մուխս չարչարանացն էր, զօրհնութիւն եւ զգովութիւնն (աստուծոյ՝ յոբ) առաջի կարգեաց. (Իսիւք. եւ Վանակ. յոբ.։)
ՄՈՒԽ. ա. Որպէս Մխեալ ի հուր եւ ի ջուր, եւ կարծրացեալ. βάττος tinctus.
Միթէ տապար՝ թէ եւ կարի մուխ իցէ կամ պողովատիկ, կոտորիցէ՞ զփայտս առանց ձեռին ուրուք. (Գէ. ես.։)
Կամ Մխիչ, կարծրացուցիչ երկաթոյ.
musk;
— երէ, moschifer.
Իսկ ի Բժշկարանի Սօդ մեկնի՝ թօբալախ. կիպեռիս. խոտի տակ է։)
cf. Լուռ մուռ.
cf. ԶՄՈՒՌ. μύρρα. Բժշկարան.։ եւ Վստկ. ՟Ճ՟Խ՟Բ. ՟Ճ՟Խ՟Ե։ cf. ԼՈՒՌ ՄՈՒՌ։
entrance, entry, coming or going in, introduction, access, approach, admission;
gate, street-door, portal;
porch, atrium, vestibule;
income, revenue, rent;
carnal knowledge;
cf. Կանացի;
—ք արեւու, sun-set, setting, going down;
the setting sun, the west;
—ք արեւային, heliacal sun-set;
—ք աստեղ, immersion;
յելից մինչեւ ց-ս արեւու, from sun-rise to sun-set;
— եւ ել or ել եւ —, income and expenses;
— եւ ել նաւաց, arrival and departure of ships;
—ք եւ ելք, entering and leaving;
comers and goers;
— ամսոյ, first day of the month;
ի մտից արեւու, towards or near evening;
ի —ս լինել or դառնալ արեւու, to disappear, to set;
— առնել, to make one's entry, to enter to go in;
— or —ս գտանել, to be admitted, to have access, to be received;
— եւ ել առնել, to come in and go out;
իմանալ զ—եւ զել ուրուք, to know all a person's goings out and comings in, all his designs and actions;
ժամս որոշել ել եւ մտից, to fix the times of audience;
համարձակ — շնորհել առ ինքն, to give free access to him;
ոչ գիտեմ զել եւ զ— իմ, I do not know how to act;
խաղաղութի՞ւն իցէ —դ քո, is peace with you? do you bring peace?.
Հրաժեշտ ի վնասակարացն, եւ մուտ յորդեգրութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Զականջսն մուտ առնեն վնասակարաց. (Յճխ. ՟Ի։)
Ոչինչ մուտ ունի ի վերայ նորա՝ եւ որ ի կարգիս կայ. (Իսիւք.։)
Յիւրոց մտից ծախէր։ Եւ յայլոց մտից ութսուն քանքար։ Զկարգս մտից։ Ի մտից սրբութեանն ըստ համարոյ տարւոյն.եւ այլն։
cf. Մուրանամ.
Վասն կարօտելոց մուրայր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Այլ տկարութիւն ունիս, մուրա՛ ի ստացողացն. (Բրս. վաշխ.։)
to beg, to mendicate, to ask alms, to solicit charity, to be a vagrant.
որ եւ ՄՈՒՐԱԼ. ἑπαιτέω, προσαιτέω mendico, stipo ζητέω (լծ. ժտել). quaero προσδέομαι supplex sum, rogo ( րիճա էթմէք ). Մոյր խնդրել. ողորմութիւն հայցել. առ կարօտութեան խնդրելով հայթայթել զպէտս եւ զպարէնս.
Գործել ոչ կարեմ, մուրանալ ամաչեմ։ Որ նստէրն եւ մուրանայր։ Մուրանայ հաց։ Հաց մուրանայցէ.եւ այլն։
begged, mendicated, borrowed;
alien, foreign;
pieced, patched up, mended.
ՄՈՒՐԱՑԱԾ ՄՈՒՐԱՑԱԾԻ ՄՈՒՐԱՑԱԾՈՅ. Մուրացեալ. ի փոխ առեալ. օտարին. եւ Կցկտուր. կարկատուն.
cf. Մուրացած.
ՄՈՒՐԱՑԱԾ ՄՈՒՐԱՑԱԾԻ ՄՈՒՐԱՑԱԾՈՅ. Մուրացեալ. ի փոխ առեալ. օտարին. եւ Կցկտուր. կարկատուն.
beggar, mendicant, supplicator;
begged, borrowed;
— շրջել, to go begging, to mump;
cf. Մուրանամ.
Ոչ կարօտանային մուրացիկ իմն առնլոյ յայլոց ազգաց. (Յհ. կթ.։)
obligation, bond, contract, bill, note of hand, promissory note;
bulletin, cedule, act, schedule, instrument, deed;
— աղաչանաց, memorial, petition;
— ընդունելութեան, receipt, acknowledgment;
— հատուցման, discharge, acquittance;
— արքունի, decree, ordonnance, rescript, mandate;
պարգեւաց —, patent, letter patent, brevet, privilege, special grant;
— մոռացութեան, —մոռացման յանցանաց, amnesty, general pardon.
συγγραφή syngrapha, conscriptio βιβλίον lbellus χάρτης chart. Թուղթ մրով գրեալ կամ կնքեալ. տոմս. յետկար. գիի վաւերական՝ իւրով ձեռամբ գրեալ կամ ստորագրեալ. գիր պարտեաց կամ առնլեաց, դաշանց, առքունի դրան, եւ այլն.
mendicant.
Դեղօք, եւ ոչ վիրօք կարօտ է մուրօղն, ողորմութեան, եւ ոչ սրոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
beard;
աղեբէկ —, gray-beard;
տգեղ, թաւ, անյարդար —, a sorry, thick, uncouth or neglected beard;
մօրուօք դալարանալ ծնօտիցն, to have the face covered with down, or soft hair;
մօրուս արձակել, to grow a beard;
օր սափրելոյ զմօրուս, shaving-day;
սափրել զմօրուս իւր, to shave oneself;
to get shaved;
ածելել զմօրուս ուրուք, to shave any one, to trim;
աճեցուցանել զ—ւս, to let one's beard grow;
ծաղկին — նորա, his beard begins to grow.
Էր կարճահասակ, եւ մօրուսն երկայն մինչւե ի ծունկսն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի.։)
dog-muzzled;
dog-faced.
Աչքն (թաթարաց) էր նեղ իբրեւ զձագու, քիթն կարճ իբրեւ զկատուի, դունչն մռուղ իբրեւ զշան. (Մաղաք. աբեղ.։)
flesh-food;
excess, debauch.
Յադամայ մինչեւ ի վախճան ջրհեղեղին ոչ գոյր հրաման մսակերութեան (ըստ կարծեաց ոմանց). (Մխ. ապար.։)
being broken-backed;
adenotomy.
crack-brained, cracked, crazed, frantic, frenetic, mad.
Հիւանդութեամբ տկարանալ զխորհրդական որոշելով, որք ի բժշկութեան են հմուտ, մտաբախ զախտս զայս կոչեն. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ։)
to reflect, to reason, or revolve in one's mind.
Զիա՞րդ գործին մտաբանել կարէ ի գործել. (Սկեւռ. ի լմբ. ա՛յլ ձ. մեծաբանել։)
attentive, careful, vigilant, diligent, exact;
considerate;
— լինել, to be attentive, to pay attention to, to mind, to attend to, to take heed to, to apply, to be assiduous.
Այլ առաւել եւս արժա՛ն է մտադիր լինել՝ որ ըստ կարգիս կայ. (Իսիւք.։)
diligent, prompt, ready;
—, — իմն, — սիրով or կամօք, willingly, voluntarily, with good will, heartily, cheerfully, with pleasure;
candidly, frankly, sincerely.
Մտադիւր զուարթութեամբ. ((այս է) ըստ մտաց դիւրի զուարթութեամբ՝ զերկարութիւն աւուրն անցուցանել. Խոսր. ժմ.։)
Առնել զկամս նորա յանձինս մտադիւրս եւ ի սիրտս կամակարս։ Մտադիւր սիրով։ Մտադիւր հաւանութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 3։ ՟Ժ՟Դ. 24։ ՟Ժ՟Ե. 30։)
minute, little, very small, tiny.
minuteness, thinness, tininess.
Լինի անհատ. մին ըստ կարծրութեան, որպէս ադամանդ, եւ միւսն ըստ մանրութեան, որպէս հիւլէ ի շող. (Երզն. քեր.։)
to use up, to consume, to wear out, to waste;
to corrode, to gnaw, to eat;
to spoil, to destroy;
to make thin or lean, to emaciate, to extenuate;
to afflict, to mortify;
— զժամանակ, to employ, consume, spend, or waste one's time;
— զոգիս, to harass, to vex, to tease the mind with longing;
— զխորհուրդս, to thwart, to baffle.
ἁναλίσκω, ἑξαναλίσκω consumo δαπανάω , καταδαπανάω impendo, insumo τήκω, ἑντήκω liquefacio βρώσκω edo φθίνω tabesco, deficio. (լծ. հյ. Հաշել. թ. աշըթմագ, ... լտ. մաչէ՛ռօ )) Վատնել զթանձրութիւն կամ զգիրութիւն. տկարացուցանել. հնացուցանել. եղծանել. լուծանել. հալել. ծախել. ուտել. հիւծել, իլ։
Ի ձեռն ծագելոյ նորա մաշեցաւ սպառեցաւ մոլորութիւնն։ Տեսին վերինք, եւ զարմացան. եւ ներքին, եւ յիմարեցան. սատանայ, մաշեցաւ։ Զի՞ այսպէս մաշեալ մաշիս յառաւօտէ յառաւօտ. (այսինքն է՝ զի՞ օրըստօրէ երթաս եւ տժգունիս։) Չիք իբրեւ զեզն ի վար լծոյ. եւ էշ տկարանայ եւ մաշի. (Եփր.։)
dermopterous;
hymenopteral;
hymenopter.
Մաշկաթեւ, կամ մաշկթեւ. երասա. (Բժշկարան.։)
cf. Մաշկեազգեաց;
garment of skin.
Սա ինքն մեծամեծ վարուք եւ կարգօք զարդարեալ էր, եւ մաշկահանդերձս զգեցեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
fog, haze, mist;
darkness, obscurity;
օր ամպոյ եւ —խղոյ, cloudy and tempestuous or stormy day.
Սուլմամբք բքոցն, եւ յիրերաց վերայ կուտակեալ մառախղիցն թունիւք։ Յանկարծակի պարփակեալ մառախղով (կամ մառաղխով). (Պիտ.։)
pantry, store-room, cellar, larder, buttery;
wine-cellar, wine-vault, canteen.
Սպառէր զմառանս գինւոյն, եւ զկարասս ամենայն մառանացն տայր բաշխել աղքատացն. (Բուզ. ՟Դ. 12։)
sharing in, participating;
— լինել, to partake of, to be a party concerned, to take a share.
Մասնակից լինի յուդայի իսկարիովտացւոյց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
particular, special;
private.
Մասնաւոր կրիւք՝ որք փրկչին անկք։ Մասնաւորաւն՝ որ ինեաքն կրի՝ բոլորն մեր կարիս խոնարհի. (Արշ.։)
particularly, specially, in particular.
Որոց՝ թէ կամեցեալ էին, կարօղ էին մասնաւորապէս վնասել. (Փարպ.։)
to communicate, to impart;
to distribute, to divide, to share;
to contribute, to give.
Յաւելորդացն մասնաւորել զկարօտեալսն. (Իգն.։)
to participate, to partake, to share in, to take part in, to be concerned, to interest oneself;
— ընդ հարկաւ, to contribute in some measure.
(Ժառանգութեան) նմանապէս մասնաւորեսցին զոյգ։ Ժառանգել ոչ կարեն, եւ ոչ մասնաւորիլ. (Մխ. դտ.։)
horse-breeder.
Եկեալ ածին փիլիպպոսի մատակպանքն ի կուտիցն ձի կարի մեծ յոյժ. (Պտմ. աղեքս.։)
of tender age.
Առ իւր կոչեցեալ զմատաղահասակսն՝ կրթութեամբ խրատու տպաւորէ ի նոսա զքաղաքական բարեկարգութիւն. (Լմբ. առակ.։)
young, tender.
writer, author, bibliographer;
book, writing;
cf. Մատենագրական;
ընտիր —, classic author;
յոռի —, sorry writer, scrawler, scribbler;
—ք, men of letters, the literati.
Դասակարգեա՛ ի դաս մատենագրի յանճառ երկնից արքայուդեանդ. (Շար.։)
to write or compose a book, to put down in writing;
to book, to register, to transcribe.
Սոփերս օգտակարս եւ աշխարհակեցոյց մատենագրեաց. (Նար. մծբ.։)
bibliography;
literature;
writing, book, work.
Գովասանութիւն ըստ կարի մերում մաստուսցուք մատենագրութեամբս. (Շ. բարձր.։)
Մովսէս կարգեաց ի սուրբ մատենագրութեանն։ Տեղեկանալ ի սուրբ եւ ի պատուական տէրունեան մատենագրութեանց. (Պիտ.։)
historical.
ՄԱՏԵՆԱՒՈՐ ԳԻՐՔ. որ եւ ՄԱՏԵՆԱԳԻՐ ԳԻՐՔ. ἰστορικός, -κή, -κόν historicus, -ca, -cum. Պատմական մատեանք ի կարգի աստուածաշունչ սուրբ գրոց.
blood-wort, knot-grass.
Իսկ ի Բժշկարանի մեկնի.
done by hand.
Մատո՛ տէր զմատն մարդասիրութեան քում ի մատեանս այս մատնագործ՝ մեղսամակարդ մատանց մերոց (Մաշտ.։)
to write, to compose, to trace.
Յիշատակարանս առանձին մատնանշան ծաղկեցուցանել. (Կորիւն.։)
whitlow, panaris, felon.
παρονυχία recluvia, reclivia. Առ շրթամբք մատանց մօտ յեղնգունս բուսեալն միս աւելորդ. ելունդ։ (Բժշկարան.։)
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
Մատնեսցէ եղբայր զեղբայր։ Մատնեսցեն զմիմեանս։ Մատնեցից զնա ձեզ։ Յուդա իսկարիովտացի, որ եւ մատնեացն զնա.եւ այլն։
traitor;
felon, scoundrel.
προδότης profitor, traditor. Որ մատնէ կամ մատնեաց. մատնօղ կամ տուօղ զոք ի ձեռս ոսոխաց. չարախօս. բանսարկու. առաւել սեպհականեալ մակդիր է յուդայի իսկարիովտացւոյ. ձեռք տուօղ
Որ օրինացն եւ աշխարհին եւ գնդին մատնիչ եւ դահիճ եղեալ էր։ Մատնիչ կոչէին զնա յայն սակս։ Զյուդա սկարիովտացի, որ եղեւ իսկ մատնիչ։ Տուեալ էր նշան մատնչին։ Որոյ դուք այժմ մատնիչք եւ սպանօղք եղերուք։ մատնիչք, յանդգունք.եւ այլն։
thimble.
որ եւ ՄԱՏԱՆԻ ԴԵՐՁԱԿԱՑ. Գործի որ պատէ զծայր միջին մատն առ ի մխել ուժով զասեղն ի կարն.
martyr's shrine;
chapel, oratory.
Երթան ի մատուռն։ Այս կարգ ի մատրանն կատարի. (Ճշ.։ Տօնակ.։ Յայս միտ գրի ի Կոչ. ՟Ժ՟Դ.)
liquorice;
սուտ —, wild, milk-vetch, astragal;
—ի արմատ, peony.
γλυκεῖα, γλυκυσιδή radix dulcis, glycyside, paeonia. ռմկ. մատիտակ, մարուխ, մարախ . Բոյս՝ յորոյ վերայ իջանէ գազպէն. եւ արմատ նորա քացր յոյժ, որ վարի ի պէտս դեղոց։ Վստկ.։ Բժշկարան. ։ ի բառս Գաղիանոսի ՝ Մատուտակ, ըստ յն. ղլիգի՛ս, այսինքն քաղցրիկ. եւ Մատուտակի արմատ, ղլիգի՛րրիզա այսինքն քաղցրարմատ։ ... պէյան. պօյան ... որ է յն. լտ. բղօնիա.
to draw or bring near, to advance, to put forward;
to present, to offer, to dedicate;
to sacrifice;
ի մէջ —, to relate, to report.
Թշնամին եթէ ոչ մատուցանի յանձն, ոչ կարէ մտանել. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ՄԱՏՈՒՑԱՆԵԼ. Որպէս մատամբ ընձեռել. տալ. առբերել. կարկառել. ընծայել. նուիրել. պատարագել. զոհել. ձօնել.
Առ նորա անքննութիւնն ընծայութիւն անգիտութեան մատուցանելի է։ Զսպասաւորութիւնն՝ յոր կարգեցան, անդադար մատուցանեն. (Եզնիկ.։)