to be dissipated, dispersed;
to be turned to vapour, to be evaporated, volatilized, exhaled;
tobe in one's dotage, to twaddle, to dote, to get heedless;
— յարտասուս, to melt in tears;
— մտօք, to be wrapt or absorbed in contemplation, to be absent in mind, inattentive.
ῤέω, ἑκχέομαι, διαχέομαι, συγχέομαι ruo, effluo, diffundo եւ այլն. որ եւ ՑՆԴԱՆԻԼ. Ցրուիլ. սփռիլ. հոսիլ. զեղանիլ. լուծանիլ. ցնորիլ. զբաղիլ. վատնիլ. տարտղնիլ.
dispersion, dissipation;
volatilization, exhalation, evaporation;
— գլխոյ, մտաց, inattention, distraction.
Ցնդմամբ ալեացն՝ ծով զձուկն արտաքս ընկենլով։ Աղբիւր ի հոսմանէն ոդ դադարէ, եւ ոչ ջուրն ի ցնդմանէն։ Զօրէն նիզակի ունին զնշոյլս ցնդման լուսոյն. (Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։ Իգն.։)
exultation, rejoicing, cheerfulness, blithesomeness, mirth, joy, exhilaration;
— զգենուլ, to be festive, joyous, gladsome, blithe.
Ցնծութիւն է սրտի իմոյ։ Լցան բերանք մեր խնդութեամբ, եւ լեզուք մեր ցնծութեամբ։ Ի ձայն ցնծութեան ոստովանութեան։ Բլուրք ցնծութիւն զգեցցին։ Ուրախութիւն եւ ցնծութիւն։ Ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ։ Ձայն ուրախութեան եւ ձայն ցնծութեան։ Զամենայն տեղի զարդու զցնծութեան իւրոյ ելից ի գիսոյ հերաց իւրոց։ Ոստովք արմաւենեօք ի ցնծութիւն փողոյ եւ սրնգի։ Ցնծութիւն իմ, փրկեա՛ զիս.եւ այլն։
to be delirious, deranged or light-headed, to feel giddy, dizzy, to be crazy, to talk nonsense, to rave;
to be beside oneself, to wander, to run mad;
to create oneself illusions, to build castles in the air.
Ցնորեցաւ խելքն, եւ հարաւ գլուխն ուժգին ի մարմարիոնեայ սալ. (Հ. կիլիկ.։)
wandering of mind, delirium, folly;
illusion;
distraction.
Տղայոց մտաց արդարեւ այսպիսի ցնորմունք։ Գիշերական ցնորմունք անվայելուչք. (Բրս. կրօն. եւ Բրս. հց.։)
shining, sheeny.
Ուր իցէ ցոլումն կամ ցոլմունք.
reflections;
flashes;
cf. Ցոլացումն.
Ի յամպոյդ լուսոյ ցոլք նշուղից. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
showing, indicating;
indicator, sign, mark, token;
catalogue, index, table, list;
repertory;
Ritual;
hand, index;
coefficient;
— վաճառուց, inventory;
— մեռելոց, table of mortality;
— կերակրոց, bill of fare;
— արգելեալ գրոց, index ex-purgatorius, list of prohibited books.
Տպաւորեա՛ յոգւոջ սոցա զձեւ մարմնոյ (կամ մարմնոց) ցուցակի. Պտրգ. այսինքն արտաքին տեսլեան կամ կերպարանաց սոցա, որք մարմնով խոնարհեալ կան յերկրպագութիւն։ Այսպէս մեկնէ ճոխագոյն եւ Լմբ. որպէս եւ ի յն. պարզ եւս գրի։ Այլ յաւելու Լմբ. զի թէ ոք իմասցի զայդ վասն մարմնոյն Քրիստոսի, իմացեալ լինի սուրբ խորհուրդն յանդիման երեւեցուցիչ մեզ զՔրիստոս ընդ զգալի տեսակօք.
demonstrative, indicative;
— առնել, to demonstrate, to evince, to evidence, to prove, to show;
cf. Մատն;
— դերանուն, demonstrative pronoun
Այս գիր լինելութեան, կամ ցուցական այսր ի ներքոյ եդելոյ գրոցս։ Ցուցական տեսակ։ Մի՛ գուցէ անմարմինք էին, եւ ցուցական օրինակի։ Առաքելով զօրութիւն ցուցականս իւրոյ էութեանն։ Ժամանակացն ցուցական գործին (ժամացոյց). (Փիլ. լին. Փիլ. ել. Փիլ. նխ. ՟Ա։)
Յաւելուն իբրու ցուցական առնել՝ ասելով. մեք ասեն լուաք ի դմանէ. (Ոսկ. գծ.։)
indicator;
cf. Ցուցական.
Զայս ամենայն օրինակս եւ ցուցիչս եւ ծանուցիչս գեղեցիկս եդեալ են։ Արեգակն՝ որ կոչեցաւ լուսաւոր, ցուցիչ առաջին լուսոյն՝ որ հաստատեցաւն։ Վայրապար ձաղել՝ կարի անտեղի է, եւ չարութեան անձին ցուցիչ. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 10։ Վեցօր. ՟Զ։ Իգն.։)
profligacy, disorder, libertinism, licentiousness, debauchery, lewdness, scandalous behaviour.
Զտեսիլ շռայլութեան ... եւ զամենայն ցոփութիւնս եւ զգոռոզութիւնս յանձանց թօթափել. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
to jut out, to project, to protrude;
to spout or rush out.
Առաջն ցռկեալ (կամ ցիւռկեալ) յառաջ եկեալ լուսոյն, եւ զօրքն ընդ նմին. (Ագաթ.։)
Եւ իբրու ոչ փութանակի զօրէր զերծանել, բացանցութեանց սոցա յերկիւղէ ցռկեալ լուծական ըզորկաղութեամբ. այսինքն բացմամբ ծակտեաց թորեալ. (Մագ. ՟Կ՟Ա։)
cf. Ցրուեմ;
to transgress, to violate, to break, to infringe;
— զխորհուրդս, to reveal secrets;
to thwart the projects, to counteract the designs, to baffle the devices of a person;
— ցինչս, to lavish, to waste, to squander, to run through, to dissipate;
— զմիտս, to distract, to divert, to call off;
— զխաւար, to dispel the darkness.
Ցրելոյ զծածկեալ խաւարն։ Ցրել զինչս։ Ոչ ոք կարէ արգելուլ (զհողմ), այլ բազում իշխանութեամբ ցրի. (Ոսկ. յհ.։)
to become cold, to grow cool, chilly;
to be seized with cold, to catch cold;
to become lukewarm, to grow cool;
to talk nonsense, to prate
Ներհական է ջեռնուլն ցրտանալոյն։ Ոչ քաղցեաւ, եւ ոչ ծարաւեցաւ, եւ ոչ ցրտացաւ։ Ի բաց եկաց ի լուսոյ, եւ ցրտացաւ ի ջերմութենէն։ Զցրտանալն ի հեշտ ցանկութեանց աստի. (Արիստ. ստորոգ.։ Ճ. ՟Զ.։ Շ. բարձր.։ Վրդն. ծն.։)
freezing, icy, glacial, frigid.
Կայր արեւակէզ եւ ցրտասառոյց եւ ձիւնածեծ եւ բքալլուկ ժուժկալեալ. (Հ=Յ.։)
curl, ringlet, lock;
egret, tuft of feathers, plume.
Ցցունս ի վարսից գլխոց ձերոց մի՛ առնիցէք։ Զիւղաթուրմ ցցունսն յանդգնեալ հոլանեալ՝ հող ի գլուխ տանէին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 27։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 6։)
Գերծեալ էր զգլուխ մանկանն արտաւազդայ, եւ ցցունս էր թողեալ, եւ գէս արձակեալ. (Բուզ. ՟Է. 43։)
cf. Ցօղաբեր;
born of dew;
— որգ, dew-worm.
Առ ի ստացումն մեծագին, եւ ցօղածին լուսաբերին. (Յիսուս որդի.։)
as a dew-drop;
fall of dew.
Փեսայն իջմամբ ցօղատարափ՝ համբուրէ զտիպըն լուսոյ արփ. (Շ. յիշ. առակ.։)
to cool, to refresh.
Բոց բորբոքեալ արկաք զթոյնս վիշապացն. զոր ցօղացեալ ի նա զառաքինութիւնդ քո՝ շիջուցեր զմահաբեր բոց օձիցն եւ քարբից. (Ոսկ. լուս.։)
full of or sprinkled with dew;
ոմպ —, mist, fog.
Ստինքն ցօղաւոր եղեւ։ Պարարտ զգայութիւնն, եւ ցօղաւոր զմիտսն ստացելում. եւ նշանակաբար ցօղն բանն է աստուածային։ Ի ներքս ընդորրութիւն ցօղաւոր տան գործէր (այսինքն իբր հովանի զովացուցիչ). (Վրդն. ծն.։ Փիլ. լին. ՟Դ. 215. եւ Փիլ. յովն.։)
stalk, stem, blade;
straw;
rinsing;
dewy, dew-besprent.
Բարւոք լուա զցօղունդ (զկանեփ ծեծեալ). զի վանշ իցէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Խոստանայ՝ զհրոյ գնացս վառեալ յեղէգն՝ ցօղուամբ սանձել։ Զհրոյ գնացս ի ցողուան դժուար է արգելուլ. (Նեղոս.։)
the thirty fourth letter of the alphabet and the seventh of the vowels;
seven thousand;
seven thousandth;
It is used both as a vowel & as a consonant. As a vowel for example in the words իւրաքանչիւր, ուխտ, etc., and as a consonant in the words հաւատ, սեաւ, հիւանդ, etc.;
It is only used as a medial final letter, sometimes serves for the consonant վ, for instance : օթեւան — օթեվան, երիւար — երիվար, վաւաշ — վավաշ, etc, or for the diphthong u, as, հւսւտ instead of հիւսիւս;
There is no proper word beginning with this letter, but on account of its affinity with the letter հ, it is sometimes substituted for it;
Joined with ի (իւ), it is generally pronounced like the French u as : դիւր, հիւր, դիւթ, & preceding the ո (ու) is pronounced like the English ou. Preceded also by ա (աւ), was anciently pronounced o as : աւրհնեմ — օրհնեմ, աւր — օր;
It is sometimes used instead of the suffixes ի & յ as : ւայդմանէ — յայդմանէ, ւիւրաքանչիւր — յիւրաքանչիւր;
In poetry, it is sometimes used instead of the conjunction եւ or ու.
Իբրու բաղաձայն՝ ի մեզ լծորդ է ընդ վ. զի անխտիր գրի, վաւաշ, վավաշ. օթեվան, օթեւան. իջեվան, իջեվան, իջեւան, իջաւան, իջավան, եւ այլն. եւս եւ ու եւ ո, լծորդ գտանին. զոր օրինակ լուաղակ, լուղել. կամ լողակ, լողալ. կցուրդ, կամ կցորդ. եւ այլն։
Փափաքեցի ... ւիւրաքանչիւր (այսինքն յիւրաքանչիւր) բան կենսատու, որպէս ցաւոց իմ լուսատու։ Ի իւրաքանչիւրոց (այսինքն յիւրաքանչիւրոց) ւիւսմամբ խուռն ախտից՝ ւիւծեալ է հոգիս. (Շ. յիշ. առակ.։ Ժմ.։)
cf. Հիւսումն.
Ւիւսմամբ խուռն ախտից՝ ւիւծեալ է հոգիս։ Ւիւսմամբ թագ ի գլուխ՝ պատեսցես եւ այլն. (Ժմ.։)
cf. Փադան.
Եւ այժմէն իսկ ի տօնսն կապերտակս իմն զերեսօքն պտտեն, եւ փադանս ի բերանս առ մոլութեանն. (Ոսկ. ես.։)
to flee, to run away, to escape, to get away, to evade, to elude, to avoid.
չ. ՓԱԽՉԻՄ կամ ՓԱԽՆՈՒՄ. (լծ. եւ յն. լտ. ֆէ՛ւղօ, ֆուճիօ ). φεύγω, καταφεύγω, διαφεύγω, ἁποδιδράσκω aufugio ἑκπηδάω exsilio. Վախելով իմն խոյս տալ. ի փախուստ դառնալ. հալածիլ. վանիլ. սրանալ. ի բաց վազել. խուսել. խորշիլ. զգոյշ լինել. եւ Ապաստան լինել, անկանիլ այլուր. զերծանիլ. փախչիլ.
Եթէ յԱստուծոյ փախչիցիս, զո՞ ապաստան առնիցես. եթէ ի լուսոյ փախչիցիս, իւ՞ տեսանիցես. (Ոսկ. փիլիպ.։)
fugitive, deserter, runaway;
fugitive, fleeing;
fleeting, transient;
— ծառայ, runaway slave;
— առնել, արկանել, հանել, վարել, տալ, to put to flight;
— լինել, գնալ, երթալ, դառնալ, անկանել, դիմել, to take to flight, to turn tail, to run away.
Յորդանան լուեալ՝ փախստական դառնայր. (Տաղ.։)
cf. Փախստական.
Փախստեայ փախստէի պատահեսցէ։ Ամենայն փախստեայք յիւրաքանչիւր չարեաց՝ գային յաւելութիւնն ի նոսա։ Նոցին որպէս փախստէից հետամուտ լինէին։ Հացիւ ընդառաջ ելէք փախստէից.եւ այլն։
cf. Փախստականութիւն.
Ապա եւ արքայ Սմպատ դարձեալ ի փախստէութենէ իւրմէ՝ գայ ի սեպհական կալուածս. (Յհ. կթ.։)
turnkey, doorkeeper;
key-board, keys;
cf. Փակաղակ.
κλειδοῦχος claviger, clavicularius. Ունօղ զփականս դրան՝ իշխանութեամբ բանալոյ եւ փակելոյ, պետ բանալեաց. գլխաւոր դռնապան. եկեղեցպան. լուսարար. բալլիքի տէր, բացօղ գոցօղ.
to shut, to close;
to shut up, to enclose, to fence in, to bar;
to shut, to lock;
ի ներքս —, to shut up, to beset, to hem round, to encircle, to surround, to encompass;
— բանտի, to imprison, to put in jail;
— զբան, to conclude, to close, to end;
— ինչ յումեքէ, to prohibit, to forbid;
— զարգանդ (կնոջ), to procure sterility;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to deliver up, to betray;
ի ներքս փակեալ, herein enclosed;
փակեալ էին ընդ իշխանութեամբ մահու, they were subject to death;
փառքն աստուծոյ զքեւ փակեսցին, may divine glory encompass you !
cf. Դուռն, cf. Յոյս.
κλείω claudo ἁποκλείω occludo συγκλείω concludo φράττω, ἑμφράττω, -σσω, σφηνόω obturo, obsero περιστέλλω circumdo, circumtego. Փակ դնել, ի փակ ունել. արկանել ընդ փականօք. ծածկել. կափուցանել. խփել. խնուլ. արգելուլ. շուրջ պատել. պաշարել. պարունակել. ափոփել. գոցել, ներսը պահել, կապ դնել.
Արգելուս եւ փակես զամենեսեան ի հեռաւորութեանն. (Եղիշ. ՟Ա։)
flattering, caressing, coaxing;
diminutive;
— բառ, term of endearment.
Է եւ փաղաքշականն՝ մօր առ որդի գորովով գթոյ կոչումն, ձագիկ, գառնիկ, լուսիկ։ Այլեւ զնուազութիւն գաղափարին առանց բաղդատելոյ եւ համեմատելոյ յայտնէ. ո՛րգոն, այրիկ, քարիկ, ծովիկ. զի ի բառիցն յայտ լինիցի նուազութիւն իրին. (Մովս. քերթ. եւ այլն. առ Երզն.։)
to caress, to fondle, to coax, to wheedle, to cajole, to flatter, to fawn, to adulate.
չ. ՓԱՂԱՔՇԵՄ ՓԱՂԱՔՇԻՄ. ὐποκορίζω, -ομαι subblandior, blandis verbis compello κολακεύω adulor, assentor. Փաղաքուշ լինել. (ի փաղ, եւ ի քշել, քսել, քսուըտիլ, քծնիլ. ) Գգուել, գրգել. փայփայել. գորովիլ. խանդաղատիլ. եւ Մարդահաճել. մարդելուղել. շողոմել. շողոքորթել. ողոքել, ամոքել. քաղցրաբանութեամբ ջանալ որսալ, հրապուրել. պատրել.
Մերթ թշնամանէին, մերթ փաղաքշէին։ Վասն փաղաքշելոյ այսր անդր բերեալ յիւրաքանչիւր չարիս՝ զճշդութիւն վարուցն լուծցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։ Բրս. հց.։)
Սկսաւ փաղաքշել անդամալուծին, զի ո՛րպէս մարթասցէ տանել զնա առ սուրբն Անտոն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Փաղփուն.
φάλος, λαμπρός splendidus, albus, fulgidus. Կարի փաղփուն կամ փայլուն. փալփլուն.
cf. Փաղփաղիմ.
Անընդհատ լուսով փաղփեալ փայլմամբ։ Զայտսն գղգցկապէս փաղփեալ փայլմամբ։ Զայտսն գեղեցկապէս փաղփեալս. (Նիւս. կուս.։)
Եւ ոչ զգեստիցն ինչ ունէին պէտս, որք փառք լուսաւորեալք փաղփէին. (Լծ. ածաբ.։)
brilliancy, brightness, splendour.
Փաղփք, փաղփիլն. փայլփայլումն. վայելչութիւն շողշողման՝ փայլման՝ պայծառութեան. փայփլելն, պլպլալն.
lustrous, brilliant, shining, glittering;
tinsel, spangle.
Փայլուն յոյժ փաղփաղուն. զօշոտիչ ական. փալփլուն.
bladder, vesicle;
— ապակեղէն, balloon;
— հրետի, gun cartridge;
— հրաձիգ, fusee;
cf. Հրատիկք;
— լողական, air-bladder.
Ասեն, թէ զփանփուշտ յորժամ փչել կամիցիս, ընկեա՛ ի ներքո հատ մի կորեկան, եւ փուքն՝ որ ի փամփոշտին՝ արգելու առնու զկորեկահատ, եւ ի միջոցի ունի. (Եզնիկ.։)
Phaeton.
ՓԱՅԵԹՈՆ կամ ՓԱՅԻԹՈՆ. Բառ յն. Ֆաէ՛թօն. Φαέθον Phaeton. Անուն արքայի եգիպտացւոց, առ օրով եղեւ հրդեհ մեծ. այլ ըստ քերթողաց անուանի որդի արեգական. վարի եւ որպէս արեգակն, եւ լուսնթագ. զի ստուգաբանի լուսափայլ. հրափայլ.
Պղոտոնիւ զդժախս ասէ, եւ փայիթոն զկենցաղս՝ արեգակամբ բերեալ. ոմանք փայիթոն զլուսնթագն ասեն. (Լծ. սահմ.։)
Mercury.
Իսկ առ վերոյ լուսնին, երկրորդ կոչել խորան, այն որ էռմիս՝ ասեն լեզուաւ հոռոմական. իսկ ի տաճկաց՝ որ օտարիդ ըզնա կարդան, եւ ըստ հայումըս փայլածու՝ յարմարական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
brilliant.
τηλαυγής, -γές, αὑγάζων, -ον praefulgens, eminus splendens, splendidus, -um. Փայլուն. փաղփուն. շողշողուն. պսպղան, փալփլուն.
Պայծառ եւ փայլածուն իբրեւ զոսկի լուսաւոր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
cf. Փայլատակեմ.
եւ ն. ἁστράπτω fulguro ἑκλάμπω effulgeo. Փայլել. փայլատակել. ճաճանչել. նշողել. լուսափայլել՞ պայծառ. ծագել. շողալ. շողշողել. ցոլանալ. եւ Ցոլացուցանել. փալփլիլ, կածկըտալ.
Ոգիս զօրէ իբրեւ ի միջօրէոջ ամենայն շուրջ լուսաւորեալ եւ փայլակեալ։ Ի հրոյ յապականացուէ ապականացու լոյսս փայլակէ։ Լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլակեն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Մեծին ծագմամբ չփայլեն այլում, մինչ փայլակէ լոյսն անպատում. (Շ. յիշ. առակ.։)
Փայլակէր ի թուփն (մորենւոյ) հուրն։ Փայլակեսցէ սուր թագաւորի։ Քրիստոսիւ ապա փայլակեցելոյ՝ եմուտ արդարացուցիչ շնորհ։ Զի եւ փայլակեցելումն լուսոյ ճառագայթեալն իմասցի լոյս։ Լոյս ի լուսոյ փայլակեալ. (Պրպմ.։)
lightning, flash of lightning;
սրավար, արագաթռիչ, իբրեւ զ—, quick, swift as lightning.
Իբր փայլուն ակն, կամ փայլեալ յաչս. որ եւ ՓԱՅԼԱՏԱԿՆ. որոյ յոքնականն լինի՝ փայլատակունք. (տե՛ս զկնի) ἁστραπή fulgur, fulgor. Շողիւն եւ նշոյլ լուսոյ կամ հրոյ որպէս կայծ եւ բոց անցաւոր. որպէս ստէպ լինի յամպս առանց որոտման, եւ որոտմամբ հանդերձ. տե՛ս եւ ԿԱՅԾԱԿՆ. կածկլտուք, փայլակ.
ardent, vivid as a flash of lightning;
flashing, dazzling.
Բորբոքեալ որպէս զփայլակն. բոցանշոյլ. պայծառափայլ. լուսաւոր. լուսափայլ. հրափայլ.
Զհետ փայլակնաբորբոք շաւղաց նորա. (Ոսկ. լուս.։)
Անմատոյց լուսով փայլակնաբորբոք ջահաւորեալ ի չորս անկիւնս աշխարհի. (Անյաղթ բարձր.)
cf. Փայլակնակերպ.
Զհոգին փայլակնանման վերահամբարձեալ վեհից։ Սոքա բարձնական՝ փայլակնանման։ Սոսկալին փայլակնանման երեւեալ լուսափայլ կերպիւ. (Շ. տաղ.։)
bright as a flash of lightning.
Լուսանշոյլ. լուսափայլ.
gleaming flashes;
extending, diffused as a lightning flash.
Ծայրագոյն լուսոյ ծագումն.. . փայլակնատարած ճառագայթարձակ փայլմամբ. (Խոր. վրդվռ.։)
Վասն մեր ի խանձարուրս շարունակեցաւ վերարկօղն փայլակնատարած լուսոյն. (Զքր. կթ.։)
emitting flashes, flashing, sparkling.
Զարհուրեալք ի փայլակնացայտ եւ յանմատոյց լուսոյ աստուածութեանդ։ Յորմէ սասեալ դողային փայլակնացայտ ի լուսոյն։ Զարհուրեալք ի փայլակնացայտ տեսլենէ դատաւորին. (Պտրգ.։ Շար.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
Ամպքն՝ լուսատեսակ, փայլակնացայտ եւ այլն։ Փաղփաղուն եւ փայլակնացայտ պայծառութիւն (ականց). (Խոր. վրդվռ.։ Վրք. ոսկ.։)
flashing;
lightning;
flash, light.
φέγγος splendor. Փայլատակումն. փայլակելն. փայլակն. եւ Փայլումն. ցոլմունք. շողիւն.
Զենելութիւն զնա արժան է կոչել տէրունեան փայլակմանց յալսն լուսոյ. (Փիլ. բագն.։)
Որպէս մեք ի ճայթել որոտման, կամ շողալ փայլակման՝ զգլուխս ի վայր արկանեմք. (Գէ. ես.։)
lightning, flash;
spark;
brightness, brilliancy;
thunderbolt.
Մարիամ՝ լուսոյն տեղի լապտեր փայլատական։ Մեծի փայլատական նշոյլք։ Իբրեւ զփայլատական բոց էր գոյն երեսաց նոցա. (ՃՃ.։)
lightning, flashing;
coruscation, scintillation, fulguration;
sparkling;
thunderbolt;
—կմամբ սատակել, to thunderstrike;
—կունս տեղալ, to rain lightnings and thunderbolts.