cf. Զգեցուցանեմ.
Զեպիսկոպոսունս եւ զերիցունս զգեստաւորէր պատուական հանդերձիւք. (Ճ. ՟Ա.։)
Ոչխարն ... այն՝ որ զգեստաւորեաց զմերկութիւն Ադամայ եւ ծննդոց նորա. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Զմեզ զգեստաւորեալ սրբութեամբ. (Խոր. հռիփս.։)
Զգեստաւորեալ զհեթանոսս առաքելական կոչմամբ եւ այլն. (Շար.։)
Ըստ սովորականին զարդու զինքն զգեստաւորեալ։ Պատուասէր զարդու զնա զգեստաւորեալ։ Որով վայելչապէս զգեստաւորեցոյց յարգանդէ աւազանին. (Յհ. կթ.։)
cf. Զգենում.
cf. ԶԳԵՆՈՒԼ. հագնուիլ, հագուիլ.
Հաւատովք ծնեալ, եւ զգեստաւորեալ զՔրիստոս, լինիմք նորա տաճար եւ օթեւան. (Նիւս. երգ.։)
Զփառացն եւ զլուսոյ պաճուճանս զգեստաւորիլ արժանի գտան։ Ցփսիս դժոխըմբերս զգեստաւորէր. (Յհ. կթ.։)
Որպէս զգեստաւորի մարդ յասուէ ոչխարի, այսպէս առաջին մերկութիւն մեր ի փառացն՝ զգեստաւորի անպատարագելի ոչխարիւն. (Լծ. ածաբ.։)
Ոմանք ի ձէնջ ի մորթոց փայտից զգեստաւորեալ. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Զգեստաւորեալ վայելչութեամբ ի պարկեշտ պատիւ եպիսկոպոսութեան. (Նար. խչ.։)
bad dress;
little coat, small garment.
Զգեստ աղքատին. հանդերձիկ. խեղճ հագուստ.
Մերկացին ի նոցանէ զզգեստիկն. (ՃՃ.։)
Զզգեստիկն՝ զոր ունէի պատառատուն, եղեւ հնացեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
to fling down, to throw on the ground, to beat down, to overturn;
զգետնեաց զնա դեւն ի միջի անդ, the devil had thrown him in the midst.
ῤίπτω κατ’ ἑδάφους dejicio in solum, projicio in terram Զգետնի այսինքն ընդ գետին զարկուցանել, զընկենուլ յերկիր. գետինը ձգել՝ զարնել.
Զգետնեաց զնա դեւն ի միջի անդ, եւ ել ի նմանէ. (Ղկ. ՟Դ. 35։)
Շարժէր զնա, եւ անդէն զգետնէր. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 10։)
Զգետնեալ լինէր կոյսն մանուկ զտիեզերասաստ բռնաւորն. (խոր. հռիփս։)
Կորացաւ, մինչեւ զգետնեցաւ. (Դատ. ՟Ե. 27.) իմա՛, յերկիր հարստեցաւ։
dressing or robing one's self;
մարմնոյ զգեցմամբ, clothing himself in flesh.
ԶԳԵՑՈՒԹԻՒՆ ԶԳԵՑՈՒՄՆ, ցման. Զգենուլն. զգեստաւորիլն.
Զոսկեճամուկ զգեցութիւնսն։ Զսեւաթոյր զգեստու նորա զգեցումն ի բաց թօթափէ. (Յհ. կթ.։)
Մաքրութեամբ շնչոյս, զգեցմամբ անդամոցս՝ զգա՛ստ արասցես. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Անսկիզբն բանն ... սկզբնաւորեալ ի կուսէն՝ մարմնով զգեցմամբ. (Շար.) այսինքն առնլով զմարմին։
Զգենուլն. կրելն ի վերայ իւր կամ յինքեան.
Իւրով յարութեամբն շնորհեաց մարդկան զյարութիւն եւ զյոյս վերստին զգենլոյն մարմին ննջելոցն հոգւոց, զերծեալք հոգիքն անմարմինք եւ յանմարմնաբար զգեցութենէ թշնամոյն. (Ղեւոնդ.։)
cf. Զգեցութիւն.
Անսկիզբն բանն ... սկզբնաւորեալ ի կուսէն՝ մարմնով զգեցմամբ. (Շար. այսինքն առնլով զմարմին։)
ԶԳԵՑՈՒԹԻՒՆ ԶԳԵՑՈՒՄՆ, ցման. Զգենուլն. զգեստաւորիլն.
Զոսկեճամուկ զգեցութիւնսն։ Զսեւաթոյր զգեստու նորա զգեցումն ի բաց թօթափէ. (Յհ. կթ.։)
Մաքրութեամբ շնչոյս, զգեցմամբ անդամոցս՝ զգա՛ստ արասցես. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
to clothe, to dress, to put a dress on any one;
to furnish with clothes, to adorn;
եթէ զխոտն ի վայրի Աստուած այնպէս զգեցուցանէ, if God so clothe the grass of the field.
ἑνδύω, ἑνδιδύσκω induo ἁμφιέννυμι amicio στολίζω stola vestio Տալ զգենուլ. զգեստաւորել. ծածկել, պատել ձորձովք. հագցընել, հագուեցնել.
Զգեցոյց զնոսա։ Զգեցոյց Յակոբայ։ Զգեցուսցես Ահարոնի զպատմուճանն սուրբ։ Որ զգեցուցանէր ձեզ (կամ զձեզ) կարմիրս։ Եթէ արարի՞ անտես զմերկն կորուսեալ, եւ ոչ զգեցուցի.եւ այլն։
Զերիվարս ոչ զգեցուցի զրահիւք, եւ ոչ զմարտիկս սպառազինութեամբ. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Իբրեւ զպատերազմական զինուորաց զէն զգեցուցանեն. (Կամրջ.։)
Զգեցուցանօղս իւր զձեռէս (կարգէ) ի զաւակաց քանանացւոց. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Զգեցուցից զփրկութիւն, կամ զամօթ. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Ա. 16. 18։)
Ծառ բարձրացեալ ... զգեցուցանել արմտեօք զգեղեցկութիւն. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 21։)
Զխոտն ի վայրի Աստուած այնպէս զգեցուցանէ. (Մտթ. ՟Զ. 30։ Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 28։)
Աղօթիւք քովք հանճար ինձ զգեցուսցես. (Կլիմաք.։)
Զգիշեր զարդարեցուցեալ, եւ զգեցուցեալ զտիւ. (Պիսիդ.։)
Վերստին զմանկական տիոցն զգեցուցանելով զհասակ. (Յհ. իմ. ատ.։)
that robes or dresses.
Որ զգեցուցանէ. զգեցուցանօղ. հագուեցնօղ.
Նոցա լինէր կերակրօղ եւ զգեցուցիչ. (Մանդ. ՟Ը։)
Փառազարդողին զգեցուցիչ. (Նար. կուս.։)
to inebriate, to get tipsy;
to fly to the head as wine does.
to walk, to take a walk, a turn, to walk out;
— ի վերայ տանեաց, ի բուրաստանի, to walk upon the roofs, in the garden;
— ընդ եղբ ծովուն, to wander along the sea shore.
περιπατέω ambulo, incedo Ստէպ գնալ. երթեւեկել. երթալ գալ. շրջիլ. շրջագայիլ. ճեմել. ժուռ գալ.
Լուան զձայն զգնալոյ Տեառն Աստուծոյ ի դրախտի անդ. (Ծն. ՟Գ. 8։)
Զգնայր ի վերայ տանեաց. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 2։)
Զգնայր ի բուրաստանի։ Զգնայաք ի մէջ բուրաստանի. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 8. 36։)
Զգնայր Յիսուս ընդ եզր ծովուն. (Մտթ. ՟Դ. 8։)
(Դ. Թագ. ՟Դ. 35.) յօրինակս ինչ
Դարձաւ եւ զգնացաւ ի տանն յայսկոյս եւ յայնկոյս. ի բազում այլ օրինակս, եւ ի յն. դրի, գնաց։
sly, circurnspect, considerate, guarded, wary;
sure, safe, secure;
զգուշ լինել կալ, cf. Զգուշանամ;
ի զգուշի առնել, cf. Զգուշացուցանեմ;
— վայր, place of safety.
• «ուշադիր, անձնպահ, աչքաբաց, երկիւղած» Առակ. իբ. 29. Խոսր. Լմբ. առկ. և պտրգ. «ապահով անվտանգ» Փիլ. յովն., ո-րից՝ ի զգուշի առնել «ապահովել, պահել. պահպանել» Կոչ. 308, զգոյշ լինել կամ զգոյշ կալ ՍԳր., զգուշագոյն Ղևտ. ժե. 31. Կորիւն, զգուշալի Փիլ. գ. I. Ոսկ. յհ. ա. 15, զգուշա-նալ ՍԳր. Ոսկ. եբր., զգուշաւոր ՍԳր., զգու-շեաւ Փիլ., անզգոյշ Ոսկ. եբր., բազմացօու-շալի Կանոն., հանապազազգոյշ Փարպ. ևն։
• -Կազմուած է զ նախդիրով՝ գոյշ բառից. տե՛ս անդ։-Հիւբշ. IF, 19, 464։
• ՆՀԲ «որ ուշ ունի զգաստութեամբ»։ ՓԲ «անող զզեկ» (իրա-զեկ ևն). ուրեմն ուզում է հանել զգալ բայից. Lag. Ur-gesch. 549 qhuš արմատից։ Müller Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 138, Lag. Btrg. bktr. Lex. 29, 37, Հիւբշ. KZ, 23, 16 զնդ. *uzgaoša«ականջները ցցած՝ տնկած» ձևից։ Müller, ՏWAԱ. 38, 577 պրս. gōš, զնդ. gaoša «ականջ» բառից։ Պատկ. Փորձ, թ. 1880 մարտ ընդունում է *uzgaoša մեկնութիւնը։ Տէրվ. Նախալ. 119, Լեզու, 1887, 91 ի-րար է կցում գոյշ, գոյշ թէ, գուշակել, զգուշանալ բառերը։ Հիւնք. զգալ և ուշ բառերից։ Meillet, Rev. crit. թ. 1896, էջ 423 զ մասնիկ է համարում։ Հիւբ. 150 ռնում է զնդ. *uzgaoša-? Վերի մեկ-նութիւնը տալիս է Հիւբշ. IF, 19, 464 հլ. թրգմ. ՀԱ, 1907, 185ա և ZAPh 2, 265։ Karst, Յուշարձ. 407 սումեր, ša kusa, sagkussa «խոհեմ»։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. սկուշ, Ջղ. ըսգ'ուշ, Պլ. ուս-գուշ.
ὀρατικός perspicax, cautus, circumspectus Որ ուշ ունի զգաստութեամբ. ուշադիր. արթուն. անձնապահ. եւ Երկիւղած. զգուշաւոր, աչքաբաց.
Զայր շոյտ եւ զգոյշ ի գործ իւր՝ թագաւորաց առաջի պարտ է կացուցանել. յն. ականի կամ դիտօղ. (Առակ. ՟Ի՟Բ. 29։)
Որ երկնչին, զգոյշ եւ պատրաստ հանապազ կան. եւ զգուշանալովն՝ ոչ ըմբռնին յարատոյ մեղաց. (Խոսր.։)
Ծանր է լեզուին յանցանք, եւ դիւրին. սորին զգոյշքն անխռով մնան. (Լմբ. առակ.։)
Զգոյշք միայն խորշելոյն յԱստուծոյ, եւ ոչ մերձելոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Մերթ Անքոյթ, ապահով, կամ զգուշալի.
Երկիւղիւ զիս միայն խրատել կամեցեալ՝ եդիր զիս ի զգոյշ վայրի. (Փիլ. յովն.։)
Ի ԶԳՈՒՇԻ ԱՌՆԵԼ. Դնել ի զգուշութեան. պահել. անքոյթ առնել. յապահովել. ամրացուցանել. ἁσφαλίζω tutum reddo, munio
Ի զգուշի՛ արա դու զմեզ, զի մի՛ ընդ քո այլ ումեք երկիր պագանիցեմք. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
ԶԳՈՅՇ ԼԻՆԵԼ. ԶԳՈՅՇ ԿԱԼ. προσέχω (յորմէ պռօսխումէն). caveo, attendo βλέπω, ὀράω video հր. vide, videte. φυλάττω, -σσω observo Զգուշանալ. բացառական խնդրով՝ իբր Անձնապահ լինել. եւ տրականաւ՝ որպէս Ուշ ունել. միտ դնել. քաջ դիտել, հայել, տեսանել. տե՛ս, տեսէք, զգոյշ կեցիր, աղէկ նայէ.
Զգո՛յշ լեր չուտելոյ (կամ ի չուտելոյ) զարիւն։ Զգո՛յշ լեր, գուցէ անցանիցես ընդ այն տեղի։ Զգո՛յշ լերուք ի սուտ մարգարէիցն։ Զգո՛յշ եղերուք ի շանց անտի։ Տեսէ՛ք եւ զգո՛յշ լերուք յամենայն ագահութենէ։ Զգո՛յշ լերուք անձանց ի խմորոյ սադուկեցւոցն, որ է կեղծաւորութիւն։ Զգո՛յշ լեր անձին քում։ Զգո՛յշ լերուք ողորմութեան ձերում։ Զգո՛յշ լերուք սրտիւք ձերովք ամենայն բանիցս այսոցիկ։ Զգո՛յշ կացէք անձանց։ Զգո՛յշ կացէք, մի՛ ոք գիտասցէ, կամ մի՛ ոք զձեզ խաբեսցէ։ Զգո՛յշ լինիջիք պատանեկին Աբեսողոմայ։ Զգո՛յշ լեր սպասաւորութեանդ.եւ այլն։
Զգո՛յշ լեր նորա իմաստութեանն։ Եւ դու զգո՛յշ լեր, թէ զիա՛րդ հանճարեղաբար ...։ Զգո՛յշ լեր եւ աստ, զի՞նչ ասէ աւետարանիչն. (Ոսկ. յհ.։)
chant, song, canticle;
air;
hymn;
recitative;
ballad;
canto;
language, voice;
— համառօտ, canzonet;
—ս առնուլ, to sing;
յ— արկանել, to sing or compose a song;
to make songs on, to lampoon;
յ— անկանիլ, to be the subject of a song;
— անհեդեդ, bad song;
նուագարան երգոց, musical instrument;
— երգոց, the song of songs, the song of Solomon.
• , ո հլ. «երգ. խաղ. 2. քերթուած, բանաստեղծութիւն. 3. նուագարան» ՍԳր., որից՝ յերգ արկանել «վրան ծաղրական երգ յօրինել» Ոսկ. մ. ա. Եփես. և ես., երգնլ ՍԳր., երգեցիկ ՍԳր., Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 17, երգահան Եւս. քր., երգիչ ՍԳր. Ագաթ., երգայարդար Եւս. քր., երգեցող ՍԳր. եղերգութիւն Նար., քնարերգ Յայտ. ժը. 22, ողբերգակ Փիլ. Պիտ., հագներգութիւն Խոր. Պղատ. տիմ., կատակերգակ Պիտ. Շիր. քը-րոն., հակերգ Մծբ., նախերգան Պղատ. օ-րին., օրհներգու Յճխ. Առ որս. նոր բառեր են՝ թատերգակ, թատրերգութիւն, երգա-խառն, դիւցազներգութիւն ևն։
• + Բնիկ հայ բառ. հմմտ. սանս. [other alphabet] arká «երգ, նուագ», (k (սեռ. rčás) «ոտա-նաւոր, քերթուած», [other alphabet] arč, arčati «գովեստ է երգում, բարևում, պատւում»։ Այս արմա-տը ուրիշ լեզուներում պահուած չէ, որով-հետև կապ չունին լտ. loquor «խօսիլ», յն. λαϰ︎ ἐλαϰαν, λέληϰα «խօսիլ, գոչել» ևն (տե՛ս Walde, 440)։ Pokorny, 1, 147 նախա-ձևը դնում է հնխ. erk-«ճառագայթել, պայ-ծառ հնչել», ըստ որում սանս. arká, r'k «երգ, նուագ» բառերի առաջին նշանակու-թիւններն են «ճառագայթ, փայլակի ցոլքը, արեգակ, կրակ»։-Հիւբշ. 443։
• Այս մեկնութիւնը տուաւ առաջին ան-գամ Böttich. ZDMG, 1850. 354։ Նուն։ նաև Arica. 53. 26, Lag. Urgesch. 332, որ կցեց նաև թրակ. σιδ-αλϰνς բառի
• երկրորդ մասը։ Տէրվ. Նախալ. 63 ևաս. ևածով սանս. arčc «մռնչել, գոչել, եր-գել», յն. λάσϰω «հնչել, երգել, խօսիլ», լատ. loqui «խօսիլ», հսլ. rekti «խօսիլ» ձևերի հետ հնխ. ark, rak արմատից։ Հիւնք. երկ բառից։ Patrubány, SA, 1, 18 վօգուլ. erγem ērγa «երգուած երգ» ձևի համար ասում է թէ յիշեցնում է հյ. երգ բառը. իսկ SA, 1, 224 հայերէնից փոխառեալ է դնում հունգ. rege «հին երգ», regél «մի հին երգ երգել»։ Մառ, ИАН, 1915, 852 սվան. երծի «եղէգ» բառի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. რეკა րեկա «ձայն, բաղ, խիւն»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. յէրգ՝, Ջղ. յերք, Ագլ. Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. յէրք, Մող. Ոզմ. յերք՝, Ասլ. յէ՝ր*, որոնք անշուշտ գրական փոխառութիւն են։
ᾇσμα, ᾡδή, ὔμνος canticum, cantus, cantilena, ode, hymnus Նուագ ձայնի. բան երաժշտական. օրհնաբանութիւն. գովեստ. շարական. տաղ.
Զարթի՛ր զարթիր, խօսեա՛ց երգովք. (Դատ. ՟Ե. 12։)
Նկուն լիցին դստերք երգոց. (Ժող. ՟Ժ՟Բ. 4։)
Օրհնէին զերգս եւ զսաղմոսս դաւթի». այսինքն յերգս կամ երգովք եւ այլն. (Նեեմ. ՟Ժ՟Բ. 36։)
Երգ երգոց». որ եւ Օրհնութիւն օրհնութեանց. (Երգ ՟Ա. 1։)
Ի մեծ յերգին մովսէսի. (Բրս. գորդ.։)
Դատարկ է երգ լեզուի առանց իմաստից մտացն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Յոյժ զօրաւոր է երաժշտական երգ՝ զզօրութիւն հոգւոյ յեղաշրջեալ ըստ ձայնին. (Լմբ. սղ.։)
Երգս առեալ պարեն ընդ մարդկան զերգս հոգեւորս. (Շար.։)
Մերթ որպէս Երգ նուագարանօք, որ եւ ըստ յն. սաղմոսարան. ψαλτήριον psalterium
Յովբաղ ... եցոյց զերգս եւ զքնարս. (Ծն. ՟Դ. 21։)
Եւ ձայն երգոց մի՛ եւս լուիցի ի քեզ։ Եւ դու լինիցիս նոցա իբրեւ զձայն երգոյ քաղցրաբարբառ յօրինելոյ. (Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 13։ ՟Լ՟Գ. 32։)
ՅԵՐԳ ԱՐԿԱՆԵԼ. Վարել զբանս կամ զլեզու ի կարգ երգոց.
Զօրհնութիւնս յերգ արկեալ նուագէ։ Զլեզուս մեր յերգ արկեալ՝ ասացուք. (Ճ. ՟Գ.։)
մԱՆԱՒԱՆԴ՝ κωμῳδέω mordacibus dictis incesso Խաղ առնել կատակերգութեամբ հենգնել. եւ Աւաղել, խաղ հանել, խաղ կանչել.
Յերգ արկանեն, այպանեն, ծաղր առնեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)
Լեզու ունիս, ո՛չ զի զայլս յերգ արկանիցես, այլ զի զաստուծոյ գոհացօղ լինիցիս. (Ոսկ. եփես.։)
Յերգ արկեալ հեգնեաց (յն. մի բառ) զերկրպագութիւն կռապաշտիցն. (Ոսկ. ես.։)
Յերգ արկեալ այպանէ զխորհրդական բանսն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Զանզգայութիւնս կռոցն յերգ արկեալ հենգնէ. (Գէ. ես.։)
Եւ զնա արկցեն յերգ, եւ ասասցեն, վա՛յ եւ այլն. (Ամբ. ՟Բ. 6.) յն. առաջարկութիւն ի պատմութիւն կամ ի ճառ նորա։
Զյանցիցն յաճախութիւն ողորմելի ձայնիւ յերգ արկի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
ballad-maker, singer;
singing.
Երգօղ բանից, կամ յօրինօղ երգոց. երաժիշտ.
Երգաբանիս եւ տօնողացս շնորհել զքաւութիւն. (Շար.։)
Եւ որպէս Երգաբանական, բանահիւսական.
Ընկա՛լ զերգաբան օրհնութիւն մերումս լեզուի. (Նար. կուս.։)
to sing, to celebrate, to praise.
ὐμνολογέω hymnum anto, celebro, laudo Երգովք բարեբանել.
Ընդ նոսա եւ զուգաձայնեալ երգաբանէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Սկսանի գովութեամբս երգաբանել. (Լմբ. սղ.։)
Զկոյսն սուրբ երգաբանեալ։ Որ ի զօրաց հոգեղինաց երգաբանի սրբուհին. (Շար.։)
Զոր սաղմոսիւք երգաբանեալ ... եւ ի շիրիմ հարցն ամփոփեալ. (Շ. վիպ.։)
Աստանօր ի դէպ երգաբանի մեզ որ դաւթեան կացուրդ». իմա՛, երգի ի մէնջ։
song, canticle, hymn;
praise.
ὐμνολογία hymnorum cantatio Երգով բարեբանութիւն. օրհնաբանութիւն։ (Նար. կուս. եւ Նար. խչ. ստէպ։)
book of songs;
songwriter.
Տաղաչափական. չափաբերութեամբ գրեալ իբրեւ երգ. որ եւ ՍՏԻՔԻՐՈՆ. ոտանաւոր.
Զոր յերգագիր տառսն իմաստունն ... նկատեալ. (Նար. խչ.։)
song-writing;
song, praise.
Գրութիւն չափաբերական գովեստից. բանահիւսութիւն. (Նար. կուս. եւ մծբ։)
to make or compose songs.
Տաղաչափութեամբ գրել. (որպէս դաւիթ զսաղմոսս).
Երգագրեաց բանիւ մեծն ի տեսանօղս. (Նար. խչ.։)
cf. Երգեցիկ.
Երաժիշտ. երգիչ (մարդ). խօսնակ (թռչուն).
Անկանի զարմացումն յօրհնիչս եւ յերգակս. (Եփր. եւ Եղիշ. դտ.։)
Երգակք են՝ ասացեալ հաւքն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
that sings together or with another;
— լինիմ cf. Երգակցիմ.
συνῳδός concantor, congruus Ձայնակից յերգս, եւ Միաձայն միաբան յայլ իրս.
Որ երգակից արար զմեզ ընդ հրեշտակս. (Արշ.։)
Երկնայնոց դասուցն եղեն երգակից. (Շար.։)
Այսմ փրկութեան ի գերութենէ եւ դաւիթ երգակից լինի. (Կամրջ.։)
Եւ մեզ ի բարեպաշտութիւնն երգակից. (Թղթ. ման. առ գր.։)
Հոգին սուրբ երգակից լինի ուղղեցելոցն մտօք. (Խոսր. ժմ.։)
to sing together, to accompany.
ԵՐԳԱԿՑԵՄ ԵՐԳԱԿՑԻՄ. συνᾴδω concinno, consono, consentio Երգակից լինել, ի միասին երգել. ձայնակցիլ եւ միաձայնիլ յամենայնի.
Երգակցեա՛ զդաւթայ զհոգեւորական երգն. (Ճ. ՟Բ.։)
Զզուգաբնակն լինել երգակցէ։ Ընդ որս եւ զերեքսրբեանն զուգաձայնեալ երգակցեն զսրբասացութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի տօնակցութիւն նոցին անմահն բնութեան զմահկանացու ծնունդս իւր երգակցեաց. (Հ. կիլիկ.։)
Անմարմնոց հոգեղինացն երգակցելով. (Շար.։)
Որում երգակցեալ վեհին յովհաննու ի բանն յայտնութեան. (Նար. կուս.։)
Առաքելականացն երգակցիմք ձայնից. (Գր. տղ. թղթ.։)
Մերթ՝ Անդրադարձիլ ձայնի, արձագանգս տալ.
Տունն յինքն ընկալեալ զձայն՝ որպէս քնար երգակցէր։ Անուանքն որպէս նուագարանաւ՝ տանն երգակցելովն՝ հնչեցեալ լինէր. (Լմբ. իմ.։)
song in company, accompaniment.
συνῳδή, συνῳδία concentus Ձայնակցութիւն յերգս, եւ յայլ իրս.
Հրեշտակային երգակցութեամբ զքեզ օրհնել. (Ժմ.։)
Ընդ հրեշտակս պարակցեալ երգակցութեամբ. (Մագ.։)
Միախումբ դասակցութեամբ, միապար երգակցութեամբ՝ ընծայեցուցանես ի քեզ բազմելոյդ մաքուր օրհնաբանս. (Նար. խչ.։)
tragic poet;
composer
τραγῳδοποιός tragicus poeta Նուագայարդար. երգայարդար. որ հանէ՝ այսինքն յօրինէ եւ նուագէ զերգս. երաժիշտ. քերթող. մանաւանդ որպէս Ողբերգակ.
Եսքիղոս երգահան ճանաչէր։ Սոփոկղէս երգահան նախ երեւեցաւ։ Եւրիպիդէս երգահան. եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
comic writer;
composer.
singing book;
place of songs;
musical instrument;
— տարրաբանական, chemical harmonicon.
Գործի եւ ընդունարան երգոց. այսինքն նուագարան, եւ մատեան երգոց, կամ երգք. եւս եւ որպէս Տեղի երգոց եւ պարուց.
Որք ի յուռիսըն կախէին՝ սուրբ զերգարանըս տաճարին. (Յիսուս որդի.։)
Որպէս զտասնաղի երգարան. (Լմբ. պտրգ.։)
Անսիրելութիւն իմաստութեան, եւ երգարանաց բանաւորաց. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Երգարան է լեզուն մտացն. (Կլիմաք.։)
Որք յերգարանս գինեաւ լկտին ... լան եւ ողբան ի գեհենին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Երգիոն.
• տե՛ս Երգիոն։
cf. երգիոն։
to sing;
to praise;
to play;
— թռչնոց, to warble, to chirp;
— քնարաւ, to play on the lyre.
ᾅδω cano, canto եւ այլն. Նուագել զերգս. եղանակել. օրհնել ձայնիւ. յօրինել եւ ասել զերաժշտական բանս. բան կարդալ.
Երգեաց մովսէս եւ որդիքն իսրայէլի զօրհնութիւնս զայս աստուծոյ. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 1։)
Երգէին նուագարանօքն երգս. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 13։)
Երգել վայել է, եւ այսպէս երգել, զի եւ համբակագունիցն առաջնորդք բարուց քաղցունց լինիցին. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Ի՞բր երգեցից ինձ վտանգս. (Նար. կ.։)
Կամ ψάλλω Սաղմոսել կամ Երգել քնարաւ. հարկանել զքնար. նուագել սաղմոսարանաւ.
Այր մի՝ որ գիտիցէ երգել քնարաւ։ Երգէին տաւղօք եւ քնարօք եւ ծնծղայիւք։ Երգէին քնարօքն զգոհութիւնս։ Երգեսցէ քնարաւ։ Երգէր ձեռամբ իւրով, կամ ձեռօք իւրովք. (՟Ա. Թագ.։ ՟Ա. Մնաց. եւ այլն։)
ԵՐԳԵԼ. որպէս Հռչակել գովութեամբ.
Զանաքսագորաս եւ զդիմոկռիտոս ելլենացիք երգեն (վասն իմաստասիրութեանն). (Փիլ. տեսական.։)
Բնութիւն՝ զայն, որ իւր երգելիք եւ ամենաբարի գործքն են, ոչինչ թաքոյց. (Փիլ. բագն.։)
singer, songster, songstress.
ᾅδων, ᾅδουσα, ᾧδος cantor, cantatrix Երգիչ. երգակ, այր կամ կին. երգօղ, բան կանչօղ .... ի սուրբ գիրս ՝ որպէս Սաղմոսերգու, օրհնիչ, եւ այլն. իսկ յայլ գիրս նաեւ որպէս Ողբերգակ.
Սաղմոսասացք եւ երգեցիկք։ Երգեցիկ պաշտօնէից. (՟Բ. Եզր. ՟Բ. 41։ ՟Ե. 7։)
Երգեցիկք սաղմոսասացք՝ արք եւ կանայք։ Դռնապանաց եւ երգեցկաց սաղմոսաց. (Նեեմ. ՟Է. 6։ ՟Ժ. 39։)
Գուսանս եւ երգեցիկս՝ արս եւ կանայս. (Ժող. ՟Բ. 8։)
Ընդ երգեցիկս (յն. (իգ) մի՛ ցանկորդիր. Սիր. ՟Դ. 4։)
Ներոն երգեցկաց եւ փանդռնահարաց յաղթեաց. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Չեն աստ թատերք, եւ ոչ զերգս երգեցկացն (յն. (ողբերգակաց) նստայք լսել. Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
singer;
song-writer, composer;
musician;
chorister.
Ի վերայ երգեցողացն ի տան տեառն. (՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 31։)
Քնարս եւ տաւիղս երգեցողաց. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 12։)
Երգեցողացն աղօթիւք ի մէջ հնոցին. (Շար.։)
Հրեշտակաց միշտ երգեցողաց. (Նար. խչ.։)
Յօրինեն զհարսանիքն ամենայն երաժշտական երգեցողքն. (Տօնակ.։)
ԵՐԳԵՑՈՂ. Սեպհականեալ անուն քաջ երաժշտաց եկեղեցւոյ, որ արարին երգս շարականաց եւ տաղից. որպէս սուրբն ռոմանոս երգեցող՝ առ յոյնս, եւ սուրբ ներսէս շնորհալի ի հայս, զոր ներսէս երգեցող կոչեն տէր իսրայէլ. յնս. ՟ժը. եւ կիրակոս գետկացի. օգոստ. ՟ժգ։
Երգեցողն (հռչակեցուցանէ) զսաղմոսացն քաղցրաձայնութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
singing.
ᾇσμα cantus, canticum Երգելն. եւ Երգաբանութիւն. կարդացմունք եկեղեցւոյ.
Երգեցողութիւն սաղմոսի։ Զօրաւոր է երգեցողութիւն օրհնութեանց զախտս խաղաղել. (Լմբ. սղ.։)
Կամ երգեցողութեան, կամ պաշտամանց. (Թղթ. ման. առ գր.։)
Ո՞յց են նշանակիչք աստուածայինն երգեցողութիւնք. (Մաքս. եկեղ.։)
satirist;
lampooner.
satirical.
to satirize, to lampoon.
satire, taunt, acrimony.
satiric, pungent.
to bite, to tear, to jeer, to cavil, to nettle, to irritate.
Որպէս զսուտ երեւեալ ի պարծանսն, եւ երգիծանելի նոցին. (Լմբ. սղ. ՟Հ։)
Երգիծանելն պատառել լսի ... առ ոտն հարեալ, եւ յերգ արկեալ կատակեն. (Երզն. մտթ.։)
Փոխանակ զի գոհասցին, սկսան սիրտք նոցա երգիծանել մեղօքն։ Աւելին՝ զոր գողացաւ եւ եկեր, եգիծ զնա. (Եփր. ել. եւ Եփր. օրին.։)
Շտեմարանք երգիծանին յոլովութեամբ մթերիցն նեղեալք. (Բրս. սղ.։)
Երգիծեալք նախանձու. (Փիլ. լին. ՟Դ. 191։)
Ի զրահիցն ամրութեան ոչ երգիծանէ ինչ. (Լմբ. իմաստ. ՟Ե. 19։)
Զի մի՛ այպանեալք ի նոցանէ երգնծանիցեմք, այսինքն զի մի՛ կսկիծ ի սիրտ առցուք. (Խոսր. պտրգ.։)
Կրկին կաղացի ... ըստ երգիծանելոյն հեղիու. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
Երգիծանել զայնոսիկ, որք գերանովք ջանացին զշիղս դատել. (Լմբ. ատ.։)
Բարուք երգիծանէր զհինն իսրայէլ. դա՛րձ ասէ, մի՛ տար զփառս քո այլում. արդ նա ոչ զգաստացաւ. (Վահր. յար.։)
that blames, that finds fault;
mocking, taunting, scoffing.
Որ երգիծանէ՝ զի՛նչ եւ է առմամբ.
Մի՛ երգիծանիչ, այլ մխիթարիչ. (Լմբ. ատ.։)
cf. Երգիծանիչ.
laceration;
sarcasm;
satire, jeering, taunting.
ԵՐԳԻԾԱՆՈՒԹԻՒՆ ԵՐԳԻԾԱՆՈՒՄՆ ԵՐԳԻԾՈՒՄՆ. Երգիծանելն, եւ իլն, ըստ ամենայն առման.
Երգիծանութիւն խառնեալ ընդ ազեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Յերգիծանումն եւ ի կոխումն. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Եղիցի քաղաքն դիոսպօլացւոց յերգիծումն (այսինքն ի պատառումն, ἕκρυγμα ) եւ բղխեսցեն ջուրք. (Եզեկ. ՟Լ. 16։)
Իբրեւ ետես զերգիծումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Երգիծանութիւն.
ԵՐԳԻԾԱՆՈՒԹԻՒՆ ԵՐԳԻԾԱՆՈՒՄՆ ԵՐԳԻԾՈՒՄՆ. Երգիծանելն, եւ իլն, ըստ ամենայն առման.
Երգիծանութիւն խառնեալ ընդ ազեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Յերգիծանումն եւ ի կոխումն. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Եղիցի քաղաքն դիոսպօլացւոց յերգիծումն (այսինքն ի պատառումն, ἕκρυγμα ) եւ բղխեսցեն ջուրք. (Եզեկ. ՟Լ. 16։)
Իբրեւ ետես զերգիծումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Երգիծանութիւն.
cf. Երգիծանութիւն.
ԵՐԳԻԾԱՆՈՒԹԻՒՆ ԵՐԳԻԾԱՆՈՒՄՆ ԵՐԳԻԾՈՒՄՆ. Երգիծանելն, եւ իլն, ըստ ամենայն առման.
Երգիծանութիւն խառնեալ ընդ ազեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Յերգիծանումն եւ ի կոխումն. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Եղիցի քաղաքն դիոսպօլացւոց յերգիծումն (այսինքն ի պատառումն, ἕκρυγμα ) եւ բղխեսցեն ջուրք. (Եզեկ. ՟Լ. 16։)
Իբրեւ ետես զերգիծումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Երգիծանեմ.
ԵՐԳԻԾՈՒՑԱՆԵՄ լինի եւ ԵՐԳԻԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ῤηγνύω, διαρήγνυμι rumpo, scindo, discerpio Երգիծանել, հերձուլ, պայթուցանել.
Զի մի՛ առ ոտն կոխեսցեն զնոսա, եւ դարձեալ երգիծուցանիցեն ձեզ. (Մտթ. ՟Է. 6։)
Լնուն խճողեն զպորտ եւ զորովայն իւրեանց, եւ երգիծուցանիցեն։ Ետ քեզ աստուած եւ որովայն, ո՛չ զի երգիծուցանիցես, այլ զգաստացուցանիցես։ Զդա (զորովայնդ) աւելի քան զչափն երգիծուցանիցես, եւ զնա (զաղքատն) որ չափովն խնդրէ՝ հալածես։ Չի՛ք ինչ՝ որ այնպէս երգիծուցանիցէ եւ հեղձուցանէ եւ ապականէ զնա, իբրեւ զզեղխութիւն. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։ եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։ եւ Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 10. 19։)
cf. Երգիծանեմ.
ԵՐԳԻԾՈՒՑԱՆԵՄ լինի եւ ԵՐԳԻԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ῤηγνύω, διαρήγνυμι rumpo, scindo, discerpio Երգիծանել, հերձուլ, պայթուցանել.
Զի մի՛ առ ոտն կոխեսցեն զնոսա, եւ դարձեալ երգիծուցանիցեն ձեզ. (Մտթ. ՟Է. 6։)
Լնուն խճողեն զպորտ եւ զորովայն իւրեանց, եւ երգիծուցանիցեն։ Ետ քեզ աստուած եւ որովայն, ո՛չ զի երգիծուցանիցես, այլ զգաստացուցանիցես։ Զդա (զորովայնդ) աւելի քան զչափն երգիծուցանիցես, եւ զնա (զաղքատն) որ չափովն խնդրէ՝ հալածես։ Չի՛ք ինչ՝ որ այնպէս երգիծուցանիցէ եւ հեղձուցանէ եւ ապականէ զնա, իբրեւ զզեղխութիւն. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։ եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։ եւ Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 10. 19։)
organ;
— հարկանել, to play on -.
ὅργανον organum որ եւ ԵՐԳԵՀՈՆ, ՂԱՆՈՆ. Բառ յն. օ՛րղանօն. այսինքն Գորի նուագաց. նուագարան. որ առ ննախնիս էր որպէս մըսխալ, այսինքն սրինգ բերանով փչելի բազմաթիւ եղեգամբք աշտիճանաբար. եւս եւ բազմափող ջրահնչակ. եւ առ յետինս շինեցաւ մեքենայ հողմաբեր օդով բքոց՝ հանդերձ բաշխմամբ մատանց.
Որպէս եւ յերգիոնն արուեստապետն ընդ մի բերան փչէ, եւ բազմութիւն փողոցն հասարակ գոչեն, ոմն սոսկ, ոմն թաւ ... ըստ ձեռին շարժողին ընտրութիւն ձայնիցն երեւին, եւ գործին մի է. (Մամբր. ի ղզր.։)
Երգիոնն անուանեալ գործի ձայնից. (Վրդն. երգ.։)
Երգեհոնօք եւ ղանոնօք յորդաձայնիւք. (Թղթ. դաշ.։)
Երգս առեալ վեհից՝ ձայնս երգեհոնից. (Գանձ.։)
Վիգալիոս զերգեհոնսն սազեաց ... Մատամբ հարկանել ի յերգեհոնսն. վասն զի նախ զնոյն երգեհոնսն բերանով հնչեցուցանէին. եւ այն եւս ո՛չ էր ի պուկս կապարեայ շարեալ, այլ յեղեգնեայ. (Մարթին.։)
Են երգեհոն սատանայի, եւ ոչ քնար հոգւոյն ճշմարտութեան. (Մխ. ապար.։)
Սաղմոսարանի, երգեհոնի, թմբուկի, եւ ծնծղայից. (Մաշտ. ջահկ.։)
organist.
cf. Երգեցող.
ᾅδων, ᾅδουσα cantor, cantatrix Երգեցիկ. երգեցող. երգակ. երգաբան. երաժիշտ.
Երգիչք սաղմոսաց նոցա՝ արք եւ կանայք. (՟Բ. Եզր. ՟Բ. 65։)
Ըստ բանի հոգեւոր երգչին (դաւթի). (Ագաթ.։)
Երգիչ եւ պատմիչ թշուառութեանցն եղեալ (քամ), ոսոխ եւ ամբաստան լինի. (Փիլ. լին. ՟Բ. 71։)
cf. Երգեցող.
Ինձ մերձենալ առ աստուած բարի է, ասէ երգողն. (Համամ առակ. ստէպ զդաւթայ։)
Ըստ մաղթանաց գոչման երգողին». այսինքն դաւթի. (Նար. ՟Ժ՟Ե. եւ այլն։)
act of singing;
song, canticle.
ԵՐԳՈՂՈՒԹԻՒՆ ԵՐԳՈՒԹԻՒՆ. Երգեցողութիւն. երգ. նուագ.
Հոգենուագն երգողութեամբ. (Տօնակ.։)
Ձայնակցեալ սմին ողբոց երգութեան։ Ի մէջ առեալ բանիւ երգութիւն. (Նար. ՟Ի. եւ Նար. խչ.։)
address, direction, superscription.
Հասցէն գրեալ յերեսս նամակի. երես.
Են եւ ի գիրս վերագիրք, եւ ի թուղթս երեսագիրք. (Վրդն. օրին.։)
made of gold;
— զգեստ, brocade.
Ոսկիակուռ աթոռ. (Ագաթ.։ ՃՃ.։ Կոչ. ՟Բ։)
Ի բաց ընկեցեր զոսկիակուռ թագ թագաւորին. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Ոսկիակուռ զգեստ։ Ի զէնս ոսկիակուռս. (Յհ. կթ.։)
having feet;
walking, going on foot;
rhythmical, measured, metrical;
verse, rhyme, poetry;
on foot;
անցանել ընդ գետ յ—, to cross the river on foot;
յ— or յ—ս կալ, to be on foot;
զօրացոյց զօտս իմ յ—ս, he gave me strength to stand;
—ս յօրինել, գրել —ս, — չափմամբ, to rhyme, to versify, to make verses, to write poetry or verses;
գձուձ, յոռի —, mean, worthless verses, doggerel.
Անցցեն ընդ գետն յոտանաւոր (կամ յոտանաւորք)». յն. ոտամբ. (Սղ. ՟Կ՟Ե. 6։)
Գիշերի ձեռնատարած եւ յոտանաւոր սաղմոսերգութիւնս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
ՈՏԱՆԱՒՈՐ. ա.գ. στίχος versus στιχηρός, στιχήρης per versus scriptus ῤυθμός, ῤυθμικός rythmus, rythmicus. Ունօղ չափաբերական ոտից. եւ Տաղաչափութիւն. ստիքս. ոտիքերովն.
Այս են ոտանաւորքն. յոբն, սաղմոսն, առակք սողոսոմի, եկլեսիաստէ, երգ երգոց. (Դամասկ.։)
Ոտանաւորս եւ չափաբերականս գերակայ գրել տաղս։ Ոտանաւորս առասացեալս։ Արհեստ ոտանաւորացդ. (Մագ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի. ՟Հ՟Ե։)
Ի սմա գրեցի զբանս հաւատոյ, ոտանաւոր տաղիւ չափոյ. (Շ. խոստ.։)
Հոմերական տաղից չափող, ոտանաւոր տառից գըտող. (Լմբ. ի շ.։)
standing;
footboard;
stepping-stone;
կործանել յ—լեաց, to overthrow, to upset, to throw down;
անկանել յ—լեաց ի գետին, to fall at full length on the earth;
բառնալ զոսոխն յ—լեաց, to raise one's fallen enemy.
Յոտն կամ կանգուն կալն. յն. στάσις կամ ἐστηκώς կայք, կամ կացեալ.
Փութացաւ սաւուղ, եւ անկաւ յոտնկելեաց ի գետին. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ը. 20։)
to enter, to go or come in, to introduce, insinuate or intrude oneself;
to penetrate into, to slip in;
— առ ոք, առաջին ուրուք, to present oneself, to call on, to visit;
— աղօթից առաջի ուրուք, to be heard, hearkened to;
— առ ումեմն, to be a guest, to receive hospitality, to be lodged;
— առ կին, to know a woman;
— ի վերայ օտարի ամուսնոյ, to commit adultery;
— ի or ընդ գիրկս, ընդ աղեղն, to bend a bow;
ի դատաստան, ի դատ —, to sue, to bring an action against, to summon before a magistrate or court of justice;
ընդ դատաւորաւ —, to act the judge;
ընդ երկիր —, to plunge into an abyss, to be engulfed, swallowed up;
ընդ գետին —, to be overwhelmed with shame, to hide one's confusion under the earth;
— ի ծառայութիւն, to enter a person's service, to serve;
— յորդեգրութիւն, to be adopted;
երաշխաւոր —, to guarantee, to become security;
— ի պայքար, to dispute, to contest;
ի փորձ —, to prove, to try, to make an experiment;
— ընդ մերով մարդկութեամբս, to be clothed with our humanity;
ի քուն —, to be overcome with sleep, to sleep, to lay to sleep;
— արեգական, to go down, to set;
ընդ քիրտն —, to sweat, to work hard, to give oneself much trouble;
— ի նաւ, to embark, to go on board a vessel;
— ընդ անձին, to be at enmity with oneself;
— ընդ լծով or — ընդ ձեռամբ ուրուք, to submit, to become subject to;
— դիւի ի մարդ, to possess;
— ի ճաշ, to sit or be at table.
ՄՏԱՆԵՄ տե՛ս եւ ՄՏԵՄ, մտայ. εἱσέρχομαι , εἵσειμι, εἱσπορέομαι, ἑμβαίνω, εἱσάγομαι intro, introeo, ingredior, introducor, inducor διαδύνω penetro եւ այլն. Մուտ առնել. ի մէջ կամ ի ներքս գալ հասանել. միջամուխ լինել. մխիլ. մտնել, մտնալ
Մո՛ւտ դու եւ ամենայն տուն քո ի տապանդ. եւ եմուտ։ Եմուտ աբրամ յեգիպտոս։ Մտանել ի տաճարն, կամ ի սրբութիւն։ Ընդ դրունս, կամ ընդ դուռն քաղաքի։ Ի տուն. անդր. ի սենեակ. տանէ ի տուն. ի նաւ. ի ծով. ի կաւ. եւ այլն։
Մտցեն ի ներքոյ անդնդոց երկրի։ Եմուտ գլուխ իմ ընդ փապարս լերանց։ Սուրք նոցա մտցեն ի սիրտս նոցա։ Եմուտ քարն ընդ սաղաւարտն ի ճակատն։ Խոնարհեսցին յերկիր բանք քո, եւ պատգամք քո ընդ գետին մտցեն, եւ այլն։
Եւ ոչ կորացեալ մտանէր ընդ գետին. (Փարպ.։)
Գեհոն յեգիպտացւոց ծովն մտանէ. (Շիր.։)
Որք խօսին, չգիտիցեն՝ թէ ո՛ւմ մտանեն (այսինքն ազդեն) բանքս։ Երաշխաւոր մտանէ (այսինքն լինի) ընդ իմ. (Սեբեր. ՟Գ. ՟Զ։)
ՄՏԱՆԵԼ Ի ԴԱՏԱՍԱՏՆ, կամ ի դատ. ի գիր. ընդ թիւ. ի համար. ընդ աղեղն. ընդ գիրկս ւամ ի գիրկս. ընդ քիրտն. եւ այլն. տե՛ս ԴԱՏԱՍՏԱՆ, ԴԱՏ, ԳԻՐ, եւ այլն։
ՄՏԱՆԵԼ ԸՆԴ ԱՆՁԻՆ. Ոգորիլ. կռուիլ. հակառակիլ անձամբ անձին.
Ամենայն ուրեք մոլորութիւնն ընդ անձին մտանէ, եւ ակամայ լինի ջատագով ճշմարտութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 36։)
Եւ մտանիցէ արեգակն։ Մտցէ արեգակն ի միջօրէի։ Ընդ մտանել արեւուն մտցէ ի բանակն։ Իբրեւ երեկոյ եղեւ ի մտանել արեգական։ Եւ ընդ մտանել արեւուն։ Մի՛ մտանիցէ արեգակն ի վերայ այնորիկ։ Արեակն ի վերայ բարկութեան ձերոյ մի՛ մտցէ.եւ այլն։
imminent, impending, near, at hand, threatening;
— վտանգ, imminent danger;
— լինել, to be imminent, to threaten.
Եւ էր՝ որ անդէն իսկ մօտալուտ առաջոյ ի նոյն ի նմին ժամնաակի դէմ յանդիման ցուցանէ. (Ագաթ.։)
Սպառնացեալ լի ապականութեամբք եւ մօտալուտ բանիւք։ Դեսպանս առ թագաւորն առաքէր մօտալուտ եւ դիւրագորով հաշտութեան. (Յհ. կթ.։)
near;
— ազգական, near relation.
Մօտաւոր սերնդեամբ. ազգական.
cf. Յախնթորագոյն.
ՅԱԽՆԹՈՐ եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԳՈՅՆ. եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԿԱԳՈՅՆ, ἁνδράποδον , ἁνδραποδώδης, ἁνδραποδωδέστατος mancipium, servus, servilis. գրի եւ ԱԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԸՆԹՈՐ. (ի ձայնիցս, այագ, աք. որ է ոտն. եւ աթուր. կամ ենթ, ընդ որպէս եւ յն. անտրա՛բօտօն, է՝ այր ընդ ոտիւք կամ յոտին. լծ. եւ աղախին) Ստորին որպէս ստրուկ եւ ծառայ. ծառայական, ռամկական. ցած. թանձր. խոշոր. վարի, հաստ. գապա.
Էղի էղի, եւ ոչ էլի էլի. զի այս թանձր է, եւ յախնթոր. (Արիստակ. գրչ.)
Կենդանագոյնք եւ յաղխնթորագոյնք հնգիցն երեք զգայութիւնք են. ճաշակելիք, հոտոտելիք, եւ շօշափելիք։ Թմբրեալք (ի գինւոյ) եւ թրջեալք եւ զըմբրեալք, ոչինչ ոչ դիտելով, եւ ոչ լսելով, իբրեւ մի միայն ունելով զգայութիւն զաղնթորակագոյնն ճաշակաւորութիւն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. տեսական.։)
Յորոց երկուքն իմաստասիրականք են, եւ երկուքն յախընթորագոյնք. (Երզն. մտթ.։)
Ախնթորագոյնք, որոց օրինակեմք զէշսն՝ են, եւ այլն. (Վանակ. յոբ.։)
triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.
νικητής, νικητήριος, ἑπινίκιος ad victoriam pertinens. եւ բայիւ νικάω, ἱσχύω vinco, valeo. Յաղթօղ. զօրագոյն. վերագոյն. յաղթազգեաց. ուստի ՅԱՂԹԱԿԱՆ ԼԻՆԵԼ՝ է Յաղթել.
triumph, victory, success, advantage;
cf. Յաղթանդամութիւն;
կատարեալ —, decisive victory;
ունել, տանել, ստանալ զ—, to get the victory, to carry the day, to be victorious, to prevail over, to get the better or the mastery of;
լի բովանդակ ունել or տանել զ—, to obtain a complete victory;
մեծապանծ —ս ի գլուխ տանել, to gain great advantages over;
կանգնել —ս ի վերայ, to triumph, to be triumphant.
Յորժամ յաղթունն կանգնեալ լիցի. ա՛յլ ձ. յաղթութիւն։
Ոչ եթէ բազում զօրօք յաղթութիւնն կանգնի, այլ յերկնից է զօրութիւն յաղթութեան։ Քաջ անուամբ զյաղթութիւն պատրաստեաց ի ձեռն Իսրայէլի։ Ետ մեզ զյաղթութիւն ի ձեռն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո եւ այլն։
Յաղթելն ինքեան անձին իւրոյ՝ յամենայն յաղթութեանցն նախկին է եւ արիագոյն (այսինքն լաւագոյն). (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
ՅԱՂԹՈՒԹԻՒՆ. μέγεθος magnitudo, sublimitas, proceritas, amplitudo. Յաղթն գոլ. յաղթանդամութիւն. մեծութիւն. ընդարձակութիւն զօրութեան կամ տէրութեան.
to retard, to defer, to delay, to put off, to procrastinate;
տէր իմ յամէ զգալ, my lord delayeth his coming.
happening unexpectedly, coming by chance, unlooked for, unexpected;
cf. Յանկարծ;
— շտապ տագնապի, երկիւղ, violent fright, panic, panic terror;
— մահ or օրհաս, sudden, unexpected death.
Յանկարծահաս գալուստ, կամ դիպեալ։ Յանկարծահաս տնանկութիւն, կամ մթութիւն. շտապ տագնապի. օրհաս, ցաւ, փոփոխումն, հնչումն. (Նախ. ՟ա. թես.։ Թէոդոր. ի կոյսն.։ Ագաթ.։ Յճխ.։ Յհ. կթ.։ Լաստ.։ Մխ. դտ.։ Գէ. ես.։ Շար.։)
Կարծէր զծփեալ նաւն եկեղեցւոյ յանկարծահաս ալեացն անդէն յառաջին նաւահանգիստն հասուցանել. (Աբր. մամիկ.։)
thunder;
որոտ ընդ որոտ, cf. Որոտագոչ.
βροντή tonitru. որ եւ ՈՐՈՏՈՒՄՆ. արաբ. րատ. յոքն. րուուտ. Գոռոմն՝ եւ շառաչիւն ամպոց. ձայն փայլատականց. հնչիւն յերկնից. ամպ կամ երկինք գոռալը.
Ձայն եւ հնչումն իբրեւ սաստիկ եւ սոսկալի որոտ վերագոչէր ի յերկնից. (Զքր. կթ.։)
Որոտն՝ հոգին, որ ետ զաւետարանն՝ պատմել զմեծասքանչ զօրութիւն աստուծոյ. (Մխ. երեմ.։)
Որոտն ի պարզէն, յահագին ձայնէն։ Որոտդ ի պարզից։ Ձայնն սադդայի՝ որոտ սոսկալի։ Իսկոյն եղեւ որոտ սաստկագին. (Գանձ.։)
Եղեն կայծակունք եւ շանթք եւ որոտք։ Եղեն որոտք եւ կայծակունք եւ անձրեւք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ=Յ. օգոստ. ՟Ը.։)
Ակնարկէ զիջումն սուրբ հոգւոյն սաստիկ եւ ահաւոր հնչմամբ եւ որոտօք եւ շարժմամբ. (Նար. յովէդ.։)
what;
such that;
— ինչ, as, such as, for instance;
— ինչ իցէ ողջոյնս այս, what manner of salutation this might be!
գիտես — ինչ տօնքն էին, you know what those festivals were;
— եւ իցէ, whatever, whatsoever.
ՈՐՊԻՍԻ ՈՐՊԻՍԻ. οἶος, ὀποῖος qualis, -le ποῖος; qualis, -le? (վերբերական, եւ հարցական) Որ գունակ. զի՞նչպիսի. ի՞նչ կերպ, ինչ կերպ որ.
Նեղութիւն մեծ, որպիսի ոչ եղեւ։ Որպիսիք եմք բանիւք թղթոցդ ի հեռուստ, նոյնպիսիք եւ ի մօտոյ արդեամբք։ Գուցէ եկեալ, ո՛չ որպիսիս կամիցիմն՝ գտանիցեմ զձեզ։ Որպիսի՛ք ոք երբեմն էին։ Անդէն մոռացաւ, թէ որպիսի՛ ոք էր։ Որպիսի՞ ինչ են կեանք ձեր։ Տեսէ՛ք, որպիսի՛ ոք էր սա, որում եւ աբրահամ տասանորդս ետ.եւ այլն։
Ո՞րպէս կամ զիա՛րդ ընկալան որպիսի՞ արամբ։ Զի՞նչ էր եւ որպիսի՞ ինչ է։ Որպիսի՛ հնարիւք կարասցէ բառնալ. (Ագաթ.։ Սահմ. ՟Ա։ Եղիշ. ՟Դ։)
ՈՐՊԻՍԻ՛, կամ ՈՐՊԻՍԻ՛ ԻՆՉ. շ. οἶον, οἰονεί ut, quasi, exempli gratia. Ո՛րգոն. որպէս. զոր օրինակ. օրինակ իմն.
Փաղառութիւն. որպիսի՛, կտր, գութ։ Երկար փաղառութիւն. որպիսի՛, մո՜վսէ՜ս։ Ածանցական. որպիսի՛, երկրային. (Թր. քեր.։)
Սակայն ամենեւին անբան. որպիսի՛, կին ժառանգեցաւ քեզ ըստ հաւասարութեան կենցաղոյս, եւ այլն. (Բրս. յուդիտ.։)
Բանականք են (պէտք). որպիսի՛ ինչ. Զառաքինութեանն զոտս քրտամբք եւ աշխատութեամբք պղատոն ասաց բուսանել։ Եւ գործականք. որպիսի՛ ինչ պիթագորաս, եւ այլն։ Եւ խառնք. որպիսի՛ ինչ, դիոդինէս եւ այլն. (Պիտ.։)
(Պիտո՛յ է) առ խոնարհութիւնն սովորոյթ. որպիսի ինչ, կարէ ի յոգւոյն զսրտմտելն։ Կամ զորս հանդերձեմք առ աշխատութիւնն. որպիսի ինչ, ճանապարհորդութեան. (Բրս. հց.։)
to chase, to hunt, to go a hunting or shooting, to shoot;
to try or endeavour to win or to seduce, to wrap up or involve in snares, to surprise, to entrap;
— հաւս, to fowl;
cf. Ձուկն;
աղուէս —, to hunt a fox;
— զհոգիս, to prey upon souls;
— զոք, to catch or entrap a person, to insnare;
to captivate, to win;
to entice, to attract, to allure, to flatter;
— զսիրտ ուրուք, to gain a person's heart;
— զոք բանիւ, to win a person with fair speech;
— ինչ բանս ի բերանոյ ուրուք, to entangle a person in his own words;
— զյաջողութիւն աւուրց, to watch the propitious moment or favourable occasion;
— փառս կամ պատիւս, to go in search of honour or glory.
θηρεύω, ἁγρεύω , ζωγρέω, ἀλιεύω venor, capio, capto, aucupor, piscor. Որս ըմբռնել. զբռամբ ածել զորսն՝ իրօք կամ նմանութեամբ. թակարդել. ուռկանել. յանկուցանել, հրապուրել, ձգել. բռնել
Իբրեւ զկարթ երեւեցուցեալ զխաչն, եւ զմարմին իւր առնէր կերակուր տիեզարաց, զի այնու որսասցի յարքունական սեղանն. (Ագաթ.։)
Ոչ ասաց, որսացարո՛ւք զխոզն յանտառին. (Նիւս. երգ.։)
Զամենեսեան որսալ յանգիւտ կորուստն. (Եղիշ. ՟Դ։)
Կարի խնամով որսան զառաջին պատիւն յողջոյնս եւ յաթոռս եւ ի գահս. (Իգն.։)
brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.
ՈՒՂԵՂ 2. μυελός, ἑγκέφαλος cerebrum. իտ. cervello. (գրի եւ ՈՒՂԻՒՂ, եւ ՈՒՂԻՂ, ուղղի, ից. ռմկ. ըղեղ ). որ եւ ԽԵԼՔ ասի. Ծուծ գլխոյ. օթարան մտաց. փափուկ եւ ոգելից հիւթ սպիտակ իւղաւոր՝ փակեալ ի խելապատակի, ուստի ծորի ոյժ եւ պարարտութիւն ընդ ամենայն խողովակս մարմնոյ ոսկերաց.
Ուղեղ գլխոյ. (Նիւս. բն. ՟Դ։ Բուզ. ՟Ե. 3։)
Եհար վաղերբ զգլուխն երուանդայ, եւ ցրուեաց զուղեղն ի յատակս տանն. (Խոր. ՟Բ. 44։)
Եւ ո՞վ ոք որ ուղեղ ի գլուխն (յն. միտս) ունիցի, եւ այնպիսի գործս գործիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Ամենայնի սկիզբն իսկ ուղղին է լինելութիւն ... եւ սա իսկ ուղիղս յայտնելոց եղեւ (տարրից) ... զուղիղն ի սոցանէ գործեաց ... անուանեաց ուղիւղին զսա մասն սկաւառակ ... ուղղով խառնէր ... ուղղաւն ի սմանէ ստեղծեալ, եւ այլն. (Պղատ. տիմ.։)
Գլուխն, յոր ուղեղն է գանձեալ։ Ուղեղն վարդապետէ անձինն եւ խելացն զգործս եւ զբանս։ Իմաստ ուղղին ի գլուխ մարդոյն է։ Իմաստիցն՝ որ յուղղոյն։ Թափուրս ի հոգւոյն ուղղոց. (Նար. երգ.։)
Զախելով արկանէր ընդ սաղաւարտն եւ ընդ ճակատն ի ներս յուղիղն (այսինքն յուղեղն)։ Ուղիւղ գլխոյ եւ ոսկերաց։ Եօթնեակն՝ աթենա կուսածին յուղւոյն (այսինքն յուղղոյն) արամազդայ. (Պիտ.։ Արիստակ. գրչ.։ Մագ. ՟Ը։)
Ուղղեղ (կամ ուղիւղ, կամ ուղիղ) նորա շճեսցէ։ Շնչոյ եւ ոգւոյ եւ յօդից եւ ուղղոց (կամ ուղղոյ)։ Կերիջիք զուղեղ (կամ զուղիւղ) երկրիս. (Յոբ. ՟Ի՟Ա. 24։ Եբր. ՟Դ. 12։ Ծն. ՟Խ՟Ե. 18։)
Ոչ պատրեաց զմեզ ուղեղ պարգեւացն նորա. (Եփր. համաբ.։)
Որ ի գլխոյն ընդ պարանոցին եւ ողնաշարին ուղիւղն է մածեալ. (անդ։)
Սովն տիրեաց յաղիս եւ յուղիղս։ Ուժգին ջերմ իբրեւ ի խոր ուղոյ (այսինքն ուղղոյ) նորա այրէր զնա. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։ ՟Թ. 11։)
Հերձաւ գլուխն նորա, եւ արիւնն հանդերձ ըղեղաւն ցրուեալ ի վերայ վիմին. (Ոսկիփոր. հին. (նորն, ըղեղովն)։)
high and straight;
well-shaped, straight, tall;
գնալ — հասակաւ, to go haughtily, to hold one's head high.
Յորժամ լինիցի նմանութիւն ուղղաբեր, իբրու բազում անգամ մարմնոյ անդամոց լինելով ուղիղ. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ուղիղ ըստ բարձրութեան. ուղղորդ. կանգո՛ւն. բարձրապարանոց. շիբ շիտակ, տնկած.
Մի՛ գնասջիք ուղղաբերձ հասակաւ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը. (որ ի Միք. ՟Բ. 3. կանգուն)։)
to make straight, to trim, to straighten;
to erect, to raise, to hold up;
to address, to direct;
to conduct, to govern, to rule;
to correct, to rectify;
to correct, to reclaim, to improve, to reform, to make better, to amend;
— զգնացս, զվարս, to regulate one's conduct or actions;
to repent, to amend;
— զսխալանս, to confess one's errors, to redeem one's faults;
— զբան, զխնդիր, to address, to direct one's words to, to question;
ատեան —, to assemble or convoke a council;
նիզակ ումեք —, to hurl a javelin at;
— զկայմ, to mast.
ὁρθόω, ὁρθοτομέω, εὑθύνω, διορθόω, κατορθόω, κατευθύνω rectifico, rectum facio, dirigo ἑναρμόζω accommodo, modulor ἁνορθόω erigo συστίζω constituo. Ուղիղ առնել. յուղղութիւն վերածել. հարթել. յարդարել. կանգնել. յաջողել. վարել. ղեկավարել. կառավարել. տնտեսել. առաջնորդել. հովուել. բարեկարգել. շտկել, տրըստել, տնկել, առաջ տանիլ, կարգաւորել.
Այս ամենայն աստուածային խնամարկութեամբն ուղղեալ լինի։ Երկնից թագաւորութիւնն յարկիր իջանէ, եւ ատեան ուղղի. (Իգն.։)
direction;
regularity;
rectitude, uprightness, integrity, justice, equity;
correction, rectification, adjustment, amendment;
redress, reformation;
direction, tendency;
— վարուց, moral tendency, conduct, morality, morals;
— բարուց, correction of morals;
գիրք ուղղութեանց, the Book of Jasher;
ածել յ—, to reclaim, to correct;
յ— գալ, to be reclaimed, corrected, to repent.
εὑθύτης, κατόρθωσις, διόρθωσις rectitudo, directio. Ուղիղն գոլ՝ յոր եւ իցէ կարգի, նիւթապէս կամ բարոյապէս. շիտակութիւն, շըտկութիւն.
Ուղղութեամբ սրտի։ Ուղղութեամբ ոգւոյ։ Ուղղութիւն սիրեաց զքեզ։ Գիրք ուղղութեան.եւ այլն։
Կարես զամենայն ուղղութեամբ վճարել։ Ուղղութեանց լինել վերակացու եւ առաջնորդ. (Եղիշ. ՟Գ։ Իգն.։)
to have;
to take, to hold, to possess, to occupy, to enjoy;
to take, to stop, to retain;
to seize upon, to become master of, to subject, to subdue;
to contain, to enclose;
to carry, to support, to sustain;
to relate to, to refer to;
to be able, to know how;
— առ, իբրեւ, to esteem, to repute, to take for, to look upon as, to regard as;
— զտեղի, to stand instead of, to supply the place of;
— զոք, to stop one, to seize;
— զգուշութիւն, to take care, to watch;
— ի մտի, to form a design or project, to propose to oneself, to think to;
to retain;
զառաջս —, to oppose, to resist, to impede, to hinder;
to stand or go before;
զդէմ —, to make head against, to face, to resist, to oppose, to fight;
— առ իւր զխորհուրդս, to keep another's secret;
— զտունն, to maintain the honour of the house;
պինդ — զխոստովանութիւն, to keep the faith;
ի վայր — զբարկութիւն, to refrain from anger, to control one's anger;
գութ — զմէնջ, to have pity on us;
— զաղանդ, զուսումն, to follow the doctrine, to be of the sect of;
ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ, I do not take you for liars;
զանձինս առ իմաստունս ունէին, they thought themselves wise;
իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, they looked on him as a prophet;
սրտմտութիւն կալաւ զնա, he was enraged;
զի՞նչ ունիս առնել, what have you to do ?
կալ զնա զեղջերացն, take it by the horns;
հրամայեցին նմա — զգլուխ բազմականին, they gave him the highest place at the feast;
տենդն կալաւ զնա, the fever has seized him, he has caught a fever;
ունիմ ի վենետիկ քսան եւ չորս ամ, I stayed twenty-four years in Venice;
ահ կալաւ զիս, fear seized me;
ի բանի մի ունիք, never mind, do not care for that;
— ունէին իւղ՝ այլ, they had indeed oil, but;
խօսել կալաւ, he began to speak;
կալարուք զկիրճս ջրոցն, seize the canals;
դիպող պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա, he silences them with opportune replies;
խօսիլ ոչ ունիմ, ոչ ունիմ ասել, I cannot speak, I do not know how to speak.
ἕχω habeo. (Արմատն է Ոյն. լծ. ընդ ոյժ. եւ Կալ. լծ ընդ գոլ) Կայ իմ, կամ յիս, գոյ մեր. են իմ սեպհական այս իչն իրք. եւ Ստանալ. ժառանգել. եւ Կրել՝ տանել յինքեան. ունենալ, կա՛յ.
Յաղագս ունելոյ։ Ունելդ ըստ յոլով եղանակս ասի. կա՛մ իբրեւ ունակութիւն եւ տրամադրութիւն, կամ ըստ այլոյ իմն որակութեան, կամ որպէս քանակ, եւ այլն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Եկա՛յք սպանցուք զսա, եւ կալցուք զժառանգութիւն սորա։ Ամօթով զյետին տեղին ունել։ Մինչ ի միջոյ բարձցի՝ որ այժմդ ունի։ Հաստատո՛ւն ունիցիմք։ Պի՛նդ կալցուք։ Զառաջս ունել։ Կա՛ զգիր քո։ Ելէ՛ք կալէ՛ք զանցս լեռնային կողմանն.եւ այլն։
ՈՒՆԻՄ. συνέχω contineo, comprehendo ἑπέχω inhibeo, cohibeo κρατέω, ἑγκρατέω teneo եւ այլն. Ըմբռնել. բուռն հարկանել. պինդ ունել. պահել. արգելուլ. կալուլ. բռնել.
Խնդրէին զնա ունել։ Հրաման ետ սաւուղ ունել զդաւիթ եւ զարս նորա։ Միթէ ո՞չ ունիցի (զանկեալն), եւ յարուցանիցէ զնա։ Կալաւ զձեռանէ նորա։ Խնդրէին զնա ունել։ Զի նենգութեամբ կալցին զյիսուս։ Եւ նոցա աչք կալեալ էին (բռնուած էին) առ ի չճանաչելոյ զնա.եւ այլն։
Կալաւ զհերաց նորա։ Բերէ՛ք ի ձկանց այտի՝ զոր դուքդ կալարուք այժմիկ։ Ձեռն նորա ունէր զգարշապարէն եսաւայ։ Կալան զանցս յորդանանու, կամ ջրոցն.եւ այլն։
Համարեցաւ զնա, եթէ գինի կալաւ զխելս նորա. (Եփր. թագ.։)
Հրամայեցին նմա ունել զգլուխ բազմականին». այսինքն նստիլ ի վեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դիպօղ պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա». այսինքն ըմբերանէ. (Իգն.։)
Ունէր պսակ ի փշոց։ Որ ունիցի զհանդերձսն պայծառս։ Երիս խանս նաշհոյ ունէի ի գլուխ իմ։ Կալաւ զվարսից գլխոյ նորա. եւ այլն։ Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս։
Զանձինս առ իմաստունս, կամ առ արդարս ունէին։ Զայնպիսիսն առ պատուականս ուիջիք։ Իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, եւ այլն։ Զծերս ի նոցանէ առ հարս ունէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
ՈՒՆԵԼ ԱՌ ԻՐԵԱՐՍ. σχέσις relatio. Յարաբերիլ. առնչութիւն. հայեցուած ծագման՝ ծննդեամբ կամ բղխմամբ.
Միածին՝ այնպէս ունի առ հայր, որպէս առ միտս բան։ Երեւմանն՝ զի այսպէս ասացից (այսինքն ծագման որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ), եւ կամ առ իրեարս ունելոյն զանազանութիւնն՝ զանազան նոցա եւ զկոչմունսն արար. (Առ որս. ՟Ե. եւ ՟Զ։)
Զայսպիսի կարգ եւ զբնութիւն ունելով հոգւոյն առ որդին, որպէս ունի որդի առ հայր. (Աթ. ի հոգին սուրբ.։)
Կամ ըստ կարգի իրացն, եւ կամ ըստ այլազգ ունելոյ հոգին առ որդի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ. (որ է խորին տեսութիւն բղխման հոգւոյն սրբոյ։))
Ոչ ինչ ունի առ յոբ (բանս՝) որ ի կարգիս կայ. (Վանակ. յոբ.։)
willow, osier;
վարսաւոր or վայրակախ —, weeping willow;
դնդագլուխ —, pollard-willow;
—ք, willow-plot, willow-hedge, osier bed.
ἱτέα salix. որ եւ ՈՒՌԵՆԻ. (որպէս թէ՝ լի ուռովք՝ ոստովք) Ծառ անպտուղ ջրարբի եւ յուռթի՝ բազմոստեան՝ վարսագեղ, որոյ պէսպէս են տեսակք. ուռի. ... եբր. ուռի, արավիմ.
Առ գետովքն բաբելացւոց զուռեաց կախեցաք զգործարանս մեր. (Ղեւոնդ.։)
to put together, in order, to arrange, to re-unite, to connect, to join, to combine;
to construct, to make, to form;
cf. Շարագրեմ.
Որք զտչորեքանկիւնաւորք։ Որ զայլ երկարսն շարադրեն։ Որ ի սոցանէ շարադրին։ Երեքանկիւնքն շարադրեալք՝ կատարեն զքսանն։ Այն մահ՝ տրոհութիւն եւ զատուցումն է շարադրելցելոցն՝ մարմնոյ եւ հոգւոյ. (Փիլ.։)
Իբրեւ անդամք շարադրեալք ի գլուխն քրիստոս. (Անան. ի յովնան.։)
ՇԱՐԱԴՐԵԼ. Շարադասել զվանկս եւ զբառս. կազմել զբան. շարագրել.
Յօրինեալ շարադրեցի զպատմութեանս գովեստ, եւ զճառս ներբողենի. (Նար. յիշ. խչ.։)
Երկայն շարադրէ զգովութիւն նոցա։ Ոմն զմուրհակս շարադրէ լի ամենայն մահուամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
combination, conjunction, connection;
arrangement, disposition;
construction;
syntax;
cf. Շարագրած.
σύνθεσις compositio, constructio, collectio, summa συνθήκη constitutio σύνδεσμος colligatio եւ այլն. Շարադրելն, իլն. եւ շարադրեալն. բաղադրութիւն. բաղկացութիւն. զօդումն. շաղկապութիւն. հաւաքումն. գումար. միաւորութիւն.
(Թիւք) բ, գ, զ, եւ այլն. որոց շարադրութիւն՝ յիսուն եւ վեց. կամ որոց շարադրութիւն ծնանի զեօթանասուն եւ զչորսն. (Փիլ. ստէպ։)
ա, բ, գ, ՟Դ. որոց շարադրութիւնն բաղկացուցանէ զտասն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մի մարդ ըստ շարադրութեան ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ. (Պրպմ. ՟Խ։)
Պարզ եւ առանց շարադրութեան է եւ իմանի աստուած. (Կիւրղ. գանձ.։)
Շարադրութեան խորհուրդ ընթերցուածոցն. (Լմբ. պտրգ.։)
ՇԱՐԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Սոկորութիւն եդեալ կամ եղեալ. գրութիւն եւ կարգաւորութիւն մարդկան.
Հրաշալի է մեզ տօնս այսօր, եւ պայծառագոյն քան զսովորական շարադրութիւնս. (Ոսկ. լս.։)
Այս է շարադրութիւն ազգակցութեան մարիամու առ եղիսաբէթ. (Եղիշ. մկրտ.։)
Եթէ ոք ի շարադրութեանն խորհուրդ ընթերցուածոցն նայեսցի, միատեսակս եւ համաձայնս գտցէ իրերաց. (Լմբ. պտրգ.։)
ՇԱՐԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Շարակարգութիւն եւ հիւսած բառից ի կազմել զբան. շարագրութիւն.
Մի՛ զհետ շարադրութեան եւ գեղեցկութեան բառից գնալտով, այլ զօրաւորս բարբառել. (Ոսկ. գծ.։)
Համառօտութիւն շարադրութեանդ՝ ճեպոյ աղագաւ է. (Սարկ. հանգ.։)
Բառ ի շարադրութեան բանի՝ մասն է շարադրութեան։ Շարադրութիւն նոցա բան լսի, որ կատարէ զմտածութիւնն յինքենէ։ Բան ի շարադրութենէ բառիցն լինի, որպէս եւ բառն ի փաղառութեանց եւ ի վանգից. (Երզն. քեր.։)
Շարադրութիւն տոմարաց, կամ թղթոյ, կամ յաղագս իմանալեացն եւ զգալեաց՝ յօրինել, առնել եւ այլն. (Ասող. ՟Բ. 6։ Փոտ. առ զքր.։ Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Շարագրած.
to range, to arrange, to set or put in order, to dispose;
to marshal;
— զմարգարիտս, to string pearls;
— զնշանագիրս, to compose.
τάσσω, συντάσσω in seriem reduco, insero, necto, intexo, coordino. Ի մի շար դնել. տողել. շարադասել. շարակարգել. շարադրել. յարել. շարայարել. մէկ շարք անցընել, կցել.
Հիւսէ պսակ ոսկեղէն, եւ ապա ի ներքս շարէ մարգարիտս եւ ականս մեծագինս. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
Կարճապատում շարեալ (զպատմութիւնն). (Ագաթ.։)
Յոր շարին երգոց զարտաշիսէ եւզորդւոց նորա։ Ոչ յառաջինսն մեր ասացեալ գիրս, եւ ոչ ի վերջին բանս արժանաւորեցաք շարել. (Խոր. ՟Ա. 29. 31։)
Ոչ էր օրէն զկանանց ազգի՝ թիւ ազգաբանութեանն շարել։ Ոչ զբովանդակ սորա գործս շարել ի ճառս մանրապատումս. (Արծր. ՟Ա. 1։ ՟Գ. 12։)
նախ զառաքեալս, երկրորդ զմարգարէս, երրորդ զվարդապետս, եւ որ զկնի շարէ ընդ իրեարս. (Նար. երգ.։)
to move, to remove, to set in motion, to stir, to cause, to move;
to agitate, to shake, to flutter, to stagger;
to excite, to provoke, to rouse the feelings of, to move, to touch;
— զգլուխ, to shake or toss one's head;
— զամենայն քար, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
— զսիրտ, to affect, to move to pity.
κινέω moveo σείω, συσσείω, σαλεύω, -ομαι commoveo, concutio, impello, -or. (լծ. հյ. սարսել. եբր. շարէշ, թ. սարսմագ ... յն. սալէ՛ւօ եւ այլն) Տալ զշարժ՝ այլում կամ ինքեան տեղափոխել դրդել. դրդուել. խախատել. տատանել. փոփոխել. ժաժել.
Շարժեսցեն կամ շարժէին զգլուխս իւրեանց։ Շարժեցից զաշտանակս քո ի տեղւոջէ իւրմէ. կամ զերկիր, եւ զերկինս։ Շրթունք իւր ոչ շարժէին։ Որպէս շարժի եղէգն ի ջուր։ Շարժեցաւ քաղաքն ամենայն։ Ստուերք շարժեսցին։ Ամենայն լերինք եւ կղզիք ի տեղւոյ իւրեանց շարժեցան։ Նովաւ կեամք եւ շարժիմք եւ եմք. եւ այլն։
Ինչ՝ որ յառաջ քան զնոցա ժամանակն գործեցեալ է, մի՛ շարժեսցի. (Կանոն.։)
Նմանութեամբ ստէպ ասի. Շարժել կամ շարժիլ ի բարկութիւն, ի ցանկութիւն, ի սէր, ի գութ, եւ այլն։
file, row;
— քաղցրաւենեաց, cf. Շոպագ;
— մարգարտաց, pearl necklace.
Ի դերբկաց վիմոց՝ ակունք ի շարոց՝ կո՛յս քեզ լանջանոց։ Զճգնաւորաց անձինըս սրբոց՝ կո՛յս քեզ առցես ակունս ի շարոց. (Գանձ.։)
ending in a point, tapering, pyramidal form;
ի — անկանիլ, to taper, to end in a point;
ի — յանգեալ, pyramidal, pointed;
accentuation
Սրածայր յանգումն. բրգաձեւն լինել.
Լեառն ուղղորդ ի յերկրէ բուսեալ ... եւ առ փոքր փոքր ի շեշտումն յանգեալ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
storax;
գաւազան —, stick of -.
στύραξ styrax, populus alba στυράκινος styraceus, ex styraca factus. գրի եւ ՇԵՐԹ, ՇԵՐԴ, ՇԵՐՏ. լծ. եւ յն. Ստիւրաքս. ստիւրակեայ. Ծառ խժաբեր կամ խնկաբեր, եւ փայտ՝ գաւազան եւ ոստ նորա. ... եւ խէժ նորա՝
Եւ առ յակոբ գաւազան շեր՝ դալար, եւ ընգուզի, եւ սօսւոյ. (Ծն. ՟Չ. 36։)
Առնու երիս գաւազանս. շերթ, զոր շրշի ասեն. եւ պարսկերէն մութանաբի։ Շեր եւ սօսի չեն պտղաբեր. (Վրդն. ծն.։)
dazzling, flaring;
գեղ —, enchanting beauty.
Կռփիչ եւ շլացուցիչ տկար աչաց լինի պայծառութիւն արեգականն. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Շղթայագործ.
Վակաս չորեքկարգեան ակամբքն՝ խառնեալ ոսկւով՝ շղթայաձեւիւք ընդ միմեանս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
much obliged, very grateful, mindful of benefits received;
— գոհութիւն, gratefulness, gratitude, thankfulness;
— գտանիլ ումեք, -զանձն դաւանել առ ոք, to be indebted for, to owe, to be under obligations, to be beholden to;
— կացուցանել զոք, to oblige a person, to obtain a right to his gratitude;
— եմ բիւրուց խնամոցդ, ով եղբայր, I am grateful to you for all your care, my brother.
Պարտական շնորհին առելոյ. երախտապարտ. երախտագէտ. շնորհակալու. որպէս լտ. obligatus եւ gratiarum memor.
Դարձան առ նա խնդութեամբ իբրեւ շնորհապարտք պարգեւաց նորա։ Եկեալ անկաւ առ ոտս՝ շնորհապարտ լինել եւ գոհանալ վասն բարեգործելոյն առ նա. (Իգն.։)
Աստուծոյ լիցի շնորհապարտ, որ պարգեւէ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Եթէ կարիցեմք գոնէ մասն մի հատուցանել շնորհապարտին մերոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Շնորպապարտս համարիմ զձեզ, զի յաղագս փոքր այսոցիկ ցաւոց եւ չարչարանաց՝ մնամ ես մեծի ողորմութեան աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
turn, circumvolution, periphery;
revolution;
— աստեղական, զարտուղական, զուգընթացական, sidereal, anomalistical, synodical revolution;
— բեւեռային, circumpolar.
περιφορά, περίοδος, περιαγωγή, περιελίξις circumfactio, conversio. Շրջաբերիլն. շրջանակումն. հոլովումն. պարբերութիւն. պարագայութիւն. շրջան. դարձուած.
Աշխարհի շրջաբերութիւնս բոլորատեսակ գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
Շրջաբերութիւն արեգական, կամ լուսոյ, կամ աստեղացն պարու. (Մագ.։)
Գտաւ անտարակուսելի օրինակ շլբ ամաց շրջաբերութեանն, որ ստուգիւ ցուցանէ զաւուրս չորեքտասան պասեքին. (Շիր. զատիկ.։)
Կարգադրեցի շրջաբերութեամբ ի նոյն պայմանի. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
զայնոսիկ՝ որ յերկինս են՝ տեսեալք շրջագայութիւնս մտաց (աստուծոյ), վայելեսցուք առ շրջաբերութիւնս այսոսիկ, որ առ մեզ են մտածութիւնք. (Պղատ. տիմ.։)
to overturn, to upset, to turn over, to capsize, to throw down;
to change, to transmute, to convert;
to turn aside, to pervert, to subvert;
ի բաց —, to avert, to turn away, to divert;
— զմիտս, ի մտաց ի խորհրդոց, to deter, to dissuade, to dehort, to discouncil;
ի փախուստ — զզօրս, to rout, to put to flight, to chase, to pursue hotly;
— զգոյն, to discolour;
— զբանն, to retract, to recant;
cf. Միտ.
Շրջեցին զմիտսն յովասու։ Առեալ զթագաւորն մեկուսի՝ շրջեաց զմիտս նորա։ Զի մի՛ չարութիւն ինչ շրջեսցէ զիմաստութիւն նորա։ Ցանկութիւն շրջեաց զսիրտ քո։ Շրջեաց նմա աստուած սիրտ այլ։ Խնդրէր շրջել զփոխանակ բդեշխին ի հաւատոց։ Կամիցին շրջել զաւետարանն քրիստոսի.եւ այլն։
Շրջել եւ աւերել զհաստատուն խորհուրդս ծառայիցն աստուծոյ։ Իբրեւ զգոյն ի մարմնոյ չկարէ շրջել. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ե։)
Շրջէ զբանն յայլասացիկ յորջորջումն։ Ապա ի թագաւորն շրջէ զբանն։ յայլ ձեւ շրջեն զչարախօսութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
Կամքն այն՝ որ շրջեցին ի գինի անոյշ. (Եփր. համաբ.։)
Շրջեցաւ սիրտն փարաւոնի եւ ծառայից նորա ի վերայ ժողովրդեանն։ Գոյն երեսաց նորա կամ իմոց շրջեցաւ։ Զի մի՛ այլ ազգ ինչ իրք շրջեսցին վասն դանիէլի։ Հրամանի մարաց եւ պարսից ո՛չ է օրէն շրջել։ Որպէս դուրք շրջին ի ծղխնւոջ, նոյնպէս վատ ի մահիճս իւր։ Յորում չիք փոփոխումն, եւ կամ շրջելտոյ ստուեր։ Զշրջանաց փոփոխումն, եւ զշրջել ժամանակաց։ Մինչեւ շրջեսցի օրն.եւ այլն։
to take a walk, to walk, to march, to go;
to turn, to be changed, converted, transmuted;
to fall back, to be upset;
— ժամանակաց, changes, mutations or vicissitudes of time;
— ի մտաց, ի խորհրդոց, to alter or change one's mind, to change sides;
շրջեցաւ գոյն երեսաց նորա, his countenance altered;
cf. Օր.
περιπατέω, περιέρχομαι, διοδεύω , διαφέρομαι եւ այլն. ambulo, deambulo ἁκολουθέω sequor διατρίβω commoror եւ այլն. Շուրջ գալ, շրջագայիլ. քայլել. գնալ. զգնալ. ճեմել. յածիլ. թափառիլ. պատիլ. դեգերիլ. այց առնել. սողի. զեռալ. ժուռ գալ, պտըտիլ, փալել ասդին անդին.
Հոգի աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց։ Արի՛ շրջեա՛ց ընդ երկիրդ։ Յառնիցէ այրն, եւ շրջիցի արտաքոյ ի ցպոյ։ Շրջել առ տամբ կանանցն։ Շրջի ի վերայ ծովու իբրեւ յատակի։ Ընդ մարդկան շրջեցաւ։ Շրջել զեղբարբք։ Ամենայն շնչոյ՝ որ շրջիցինզ ի ջուրս, եւ ամենայն շնչոյ՝ որ շրջիցի ի վերայ երկրի։ Որ շրջի անարատ յարդարութեան.եւ այլն։
cf. Ոլոր;
flexion of voice, accent;
tone — աւագ, mode major;
— կրտսեր, minor tune.
Մանաւանդ՝ ըստ քերականաց եւ երաժշտաց՝ Ուժգնութիւն հնչման յելեւէջս ձայնի կամ յառոգանութեան. եւ գիծք նշանակք նորին.
Յաղագս ոլորակի։ Ոլորակ է բացագանչութիւն պատկանաւոր ձայնի. թէ ըստ վերսաստութեան, շեշտիւըն. թէ ըստ հարթութեան, բըթիւըն ( ՝ ). թէ ըստ պարբեկութեան, պարուկտւն (՜ ՞ )։ Առոգանութիւնք սեռականք են երեք, ոլորակ, ամանակ, հագագ։ Ոլորակք են երեք. շե՛շտ, բո՝ւթ, պարո՞յկ. (Թր. քեր.։)
Պարտ էր նախ հմտանալ յամենայն իմաստասիրականս՝ բառից եւ ոլորակաց, եւ ապա համարձակել ի թարգմանութիւն. (Շ. բարձր.։)
to lament, to bewail, to groan, to complain, to weep, to deplore;
to wear mourning;
ողբամ զքեզ հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն, I mourn for you, Armenia! I mourn for you, oh chief among the nations of the North !.
Ողբացէ՛ք դրօշեալք։ Ողբասցեն յարկք տաճարին, կամ սարոյք։ Ողբացէք կաղնիք։ Ողբացին յանկողինս իւրեանց։ Ողբա՛ առ իս իբրեւ զհարսն քրձազգած ի վերայ առն իւրոյ ամո սնոյ։ Ողբացէ՛ք ի վերայ ցորենոյ, եւ այլն։ Ի վերայ իմոցն ողբալով ասեմ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Ո՛չ թէ ողբալն ինչ չար է՝ սիրելիք, այլ՝ ողբոց արժանի գործ գործել. (Ոսկ. եբր.։)
Իբր ներգ.
Ողբասցեն ողբս ձայնիւ։ Ողբաց դաւիթ զողբս զայս։ Ողբք են, եւ ողբասցեն զնա։ Դստերք ազգաց ողբասցեն զնա։ Ողբալ զդուստրն յեփթայեայ։ Մի՛ լայք զմեռեալն, եւ մի՛ ողբայք զնա.եւ այլն։
Ո՞վ ոք զնոսա ոչ ողբասցէ, որ զմիտս ունիցի։ Ողբամ զքեզ հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն. (Խոր. ՟Բ. 89։ ՟Գ. 68։)
Ողբալով ողբայ զմարդկեղէն կեանսս։ Զաստի կեանսս բազում անգամ իբրեւ զստուեր ողբացաւ։ Զյանկարծակի ապականութիւնս ողբացաւ. (Իսիւք.։)
Ողբացաւ դաւիթ զշաւուղ եւ զյովնաթան. (Կիւրղ. թագ.)
out of breath, faint, senseless, exanimate, lifeless;
cf. Շնչարգել.
Որ ես ապաւէն շնչակապ եւ հոգէհան թալկացելոց. (Մարաթ.։)
respiring, breathing, living, animal;
carnal, sensual, gross;
spiritual;
— գործիք, wind instruments.
ψυχικός ad animum vel animam pertinens, animalis, vivens, vitalis, sensibilis, carnalis, indulgens carni ἑμπνέον inspirans, respirans, animale ἕμψυχος, ἑμψυχούμενος animatus, anima praeditus πνευματικός spiritualis. cf. ՇՆՉԱԿԱՆ՝ ըստ ամենայն առման. որպէս Ունօղ զշունչ զգայական կամ անբանական. զգայուն. կենդանի, բանաւոր կամ անբան. մարմնեղէն, եւ մարմնասէր.
Մարմին շնչաւոր։ մարդ շնչաւոր։ Երկրաւոր շնչաւոր եւ դիւական։ Շնչաւորք՝ որ զոգին ոչ ունիցին.եւ այլն։
Շնչաւորք կոչին մարդիկ եւ անասունք, գազանք եւ թռչունք. զի ամենայն որ թոք ունի, եւ տուրեւառ օդոյ, նա կոչի շնչաւոր. (Շ. բարձր.։)
Ի նմին յամառութեան կան՝ զամենայն ինչ կենդանի եւ շնչաւոր համարելով։ Եդ կրօնս պիթագորաս զշնչաւորաց միս չճաշակել։ Ամենայն արարածոց՝ շնչաւորաց եւ անշնչից. (Եզնիկ.։)
ՇՆՉԱՒՈՐ. Ունակ բանական հոգւոյ. հոգիաւոր. որ եւ ասի ՀՈԳԵՒՈՐ, եւ ԱՆՁՆԱՒՈՐ.
առաքեցաւ գաբրիէլ առ շնչաւոր արքայարանն թագաւորին հրեշտակաց։ Ե՛րթ առ կոյսն մարիամ, գնա՛ առ շնչաւոր քաղաքն. ե՛րթ առ բանաւոր դրախտն իմ. (Ոսկ. յաւետիս.։)
Փչէ զկենդանութիւն յամենայն մարմինս, եւ ինքն առեալ մարմին շնչաւորի մարդկային ազգէ. (Եփր. ծն.։)
Երաժշտականութիւն. ի ձեռն որոյ ամենայն պատկանաւորն նուագ ձայնի կենդանեաց, եւ շնչաւոր գործեաց կազմին հնարիւք հանճարոյ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
to breathe, to respire, to puff;
to blow;
to inspire;
to exhale, to emit;
— զօդ, to breathe, to take breath, to respire;
զհուր —, to send forth or emit fire, to break into a volcanic eruption;
— չարախօսութիւն, to whisper in the ears, to accuse in secret;
շնչեսցեն հողմք, let the winds blow;
let the storm rage;
շնչէ հողմն ուժգին, the wind blows hard;
շնչեաց հողմն աջողակ, a fair or favourable wind arose.
Վեսուբ լեառն ի գլխոյ շուրջ զդեղսն եւ զքաղաքսն այրեաց։ Յողիացւոց կղզիսն հուր շնչեալ երեւեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Չարասէր մոգապետն հանդերձ մեծ հազարապետաւն շնչեաց չարախօսութիւն, եւ բորբոքեաց զթագաւորն իբրեւ զհուր անշիջանելի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եթէ հողմ շնչէր (կամ հնչէր)։ Շնչեսցեն հողմք։ Ե՛կ հարաւ, շնչեա՛ ի պարտէզ իմ։ Ի շնչել հարաւոյն։ Իբրեւ զհողմ որ ցօղագին շնչիցէ։ Ոգի տեառն շնչեաց ի նա։ Շնչեաց ի նոսա, եւ ցամաքեցան.եւ այլն։
Ընդէ՞ր բնաւ եմք եւ գոմք, եւ շնչեմք եւ շրջիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Եթէ եւ առ դոյզն մի շնչելեացս փող (յն. փող շնչառութեան) արգելցի, մահ ի վերայ հասանէ. (Փիլ. բագն.։)
cf. Դիւրագայթ.
Որ փութով կամ փոյթ ընդ փոյթ սաղապի, գթէ. դիւրագայթ. սահական.
Մարդկայինս բնութիւն դիւրամէտ եւ շուտասաղապ, երագասխալ եւ հեշտապատիր գոլով. (Խոսր.։)
cf. Արագութիւն.
ՇՈՒՏՈՒԹԻՒՆ որ գրի եւ ՇՈՅՏՈՒԹԻՒՆ. Վրք. հց. ձ։ Շոյտ գոլն. փութաջան ծառայութիւն. արագութիւն.
Ցուցանելով նմա զճանապարհայնն, եւ յօթեւանս՝ ուր հանգչէին, բազում արթնութեամբ շուտութիւնս. (Փարպ.։)
about, round, around, all round;
roundabout, in the neighbourhood;
from all sides, on every side;
turn, round;
ի —ն, around;
— տեսանելիք, amphitheater, — boxes;
— զեկեղեցեաւ, round the church;
—, ի — ածել, to lead to, to conduct around, to walk, cf. Շրջեցուցանեմ;
—, ի — գալ, — անցանել, to take a walk, to make a tour, to walk, to promenade, cf. Շրջագայիմ;
— հայել, to look around;
— առնուլ, to turn;
— արկանել, պատել, պաշարել, to surround, to encompass, to encircle, to invest, to hem in, to beset;
— բնակել, to dwell near, to be neighbouring;
— տալ, to overturn, to upset, to overthrow;
— տալ անձինն, to turn from side to side.
Է՞ր վասն ի շուրջ գայք, եւ ազգի ազգի հնարս խնդրէք. (Երզն. մտթ.։)
Վառեցից հուր, եւ կերիցէ շուրջ զերուսաղէմաւ։ Շուրջ զգովաւ բրեցից։ Ժողովուրդն շուրջ զնովաւ նստէր։ Հայեցաւ շուրջ զիւրեւ յաշակերտսն։ Շուրջ եղեն զինեւ։ Շուրջ զգետով, կամ զբանակաւ.եւ այլն։
ՇՈՒՐՋ մ. πέριξ circum, circumquaque, undique κύκλῳ, κυκλόθεν circiter, in circuitu եւ այլն. Շուրջանակի. յամենայն կողմանց կամ կողմանս. Ժողովէր բազմութիւնն շուրջ ի քաղաքաց անտի յերուսաղէմ։ Եկեսցէ նմա շուրջ յօգնականաց իւրոց։ տայր պատերազմ շուրջ ընդ աս թշնամին իւր։ Զատուսցես զժողովուրդդ շուրջ։ թանձրութիւն նորա շուրջ՝ առ չորս մատունս. եւ այլն։
Հոգի իսկ է, որ շուրջն ածէ զմեօք զամենայն, եւ զերկնի շրջաբերութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
ՇՈՒՐՋ ԱՆՑԱՆԵԼ. περιπατέω obambulo. Շրջիլ. պատիլ. ծուռ գալ, պտըտիլ.
Ելանէր շուրջ անցանէր միանգամ զխցաւ իւրով. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ոմանք եւ ոչ շուրջ անգամ առնուն ի մահիճս զամենայն գիշերն իբրեւ զմեռեալսն. (Ոսկ. գծ.։)
Շուրջ արկանէ զայն (զորոգայթն) զոտիւք իւրովք. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 6. (կամ պատեսցէ հաղբս զոտիւք իւրովք)։)
Շուրջ պատեսցէ կամար հաւատոյ զմէջս սրտի իմոյ. (Պտրգ.։)
ՇՈՒՐՋ կամ Ի ՇՈՒՋ ԳԱԼ. περιπατέω obambulo ἑπανακυκλέω circumversor ἁνακυκλέομαι revolvor. Շրջիլ. պատիլ. ի խնդիր լինել. յածիլ. դեգերիլ. հիռ գալ. ծուռ գալ, պտըտիլ.
Շուրջ գայ նա իբրեւ զառիւծ մռնչելով. (Կոչ. ՟Դ։)
Շուրջ գայ, եւ խնդրէ կլանել զոր եթուքն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Աւելորդ է զնոյն բանիւք շուրջ գալ անրէն. (Դիոն. եկեղ.։)
Հրեղէն երկիր՝ այլայլիլ, եւ ո՛չ շուրջ գալ. (Վանակ. տարեմտ.։)
Ոչ հոլովելով ընթանան, այլ պտուտաբար շուրջ գալով, որպէս թէ շուրջ զմեօք երեւեսցին գալ եւ այնպէս թուեսցին՝ թէ շուրջ գայցեն։ Արբելոց նմանեցաք անզգայից, որ զիւրեանց ախասն հաստատնոցս վարկանին, եւ շուրջ գալ թուի նոցա աշխարհ. (Շիր.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Իւրով երագութեամբն ընդ իւր բերեալ զնա՝ յո՛ր կոյս ինքն գայ (կամ գնայ) ի շուրջ. (Շիր.։)
իսկ դեւն շուրջ ետ ճրագին, եւ խորտակեաց զճրագակալն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Զաստեղացդ՝ զոր կոշեն բեւեռ երկնի, որ ի տեղն տան շուրջ. եւ ոչ ծագին յելից, եւ գան ի մուտս. (Շիր.։)
ՇՈՒՐՋ կամ ՇՈՒՐՋՆ. գ. Շրջանակ. շրջան. շրջումն. (առաւել ռմկ)
Էր պատկեր մի ի փողոցին կանգնեալ, եւ ի շուրջն կամացուցակ. (Վանակ. հց.։)
Ասեն իմաստունք, եթէ յառաջին շուրջն երկնից գայացաւ բնութիւնն ... եւ երկրորդ շուրջն կառոյց զհաստատութիւնն ... եւ երրորդ շուրջն ակնարկելովն աստուծոյ շարժեաց զբոյսս. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
Թագեաւ ի նոցանէ. գային ի շուրջ, եւ ոչ գտանէին. (Ոսկիփոր. հին. (նորն, խնդրէին, եւ ոչ գտանէին)։)
used, torn, old, worn out, threadbare, shabby, ragged, tattered;
— հանդերձ, torn, ragged or tattered coat, rags, tatters;
—ս զգենուլ, to be reduced to tatters.
διερρηγμένος, διεσπαρμένος, διερρωγώς , κατερρωγώς fissus, diruptus, disruptus ῤακῶδης pannosus. որ գրի եւ ՊԱՏԱՌՈՏՈՒՆ, ՊԱՏԱՌՈՏԻ. Չարաչար պատառեալ. հնոտի եւ բրդգզեալ. կցկցեալ. ցնցոտի. պատռտած՝ կարկտած՝ փաչատած.
Տիկս գինւոյ հնացեալս եւ պատառատունս, կամ պատառոտունս։ Զգեցցի պատառատունս ամենայն քնէած. (Յես. ՟Թ. 4։ Առակ. ՟Ի՟Գ. 21։)
Զիւր զգեստիկն քճքճեալ պատառատուն ի դուրս բերէր. (Ագաթ.։)
Սարսռայցեն խարա՜զն եւ պատառատուն գրգլեկօքն. (Ածաբ. աղք.։)
Զաղքատ եւ զպատառատուն հանդերձն յինքեան ունել. (Նիւս. երգ.։)
Պատառոտուն կամ պատառատուն հանդերձ, հանդերձիւք։ Յորժամ ետես զպատառոտուն չանչաղոտիսն, ուստի՞ ասէ զայդ պատառոտիսդ ըզգեցեալ ես. (Վրք. հց. ձ։)
Տարածանեն եւ զհանդերձս առաջի նորա ... ի բաց ընկենուն զհին՝ զաղտեղեալն եւ զպատառատուն, զի զգեցցին զնորն եւ զանապականն։ Տիկք փտեալք եւ պատառատունք. (Իգն.։)
Պատառատուն գործի, կամ պատառոտուն գործիք. (Ոսկ. յհ.։ Մագ. ՟Ի՟Թ։ Վրդն. աւետար.։)
Մի՜ պատառոտուն կարկատեալ (վերծանութեան). (Մագ. լ։)
to tear, to tear to bits or pieces, to lacerate, to rend;
to cleave, to cut, to divide, to slash;
to break, to crack, to split, to burst;
յօշ յօշ —, to cut to pieces, to dilaniate, to rend;
զմիմեանս —, to tear each other;
— զթագաւորութիւնն, to break up the kingdom;
— զեզինս, to slaughter oxen;
— զոք, to kill;
ակօս —, to furrow, to plough;
— զբանտն, to break out of prison;
— զօրէնս, to transgress, to violate.
ῤήγνυμι, ῤηγνόω, ῤήσσω, διαρρηγνύμι rumpo, disrumpo, frango σχίζω scindo, findo, lacero διασπάω distraho, discerpo τέμνω decido, seco, sulco. Պատառ պատառ կոտորել, բեկանել. հերձուլ, ցելուլ, ճեղքել, յօշել, գիշատել. խզել. պայթուցանել, եթէ՜ հատմամբ, եւ եթէ բացմամբ ծերպից. պատռել, ճղքել, կտրել, բանալ.
Պատառել զհանդերձս, զպատմուճան, զօձիս։ Պատառեաց փայտ յողջակէզ։ Պատառեցից զթագաւորութիւնն ի ձեռաց Սողոմոնի։ Տիկքս պատառեցան։ Պատառիլ աղբերց, ծովու, վիմաց, լերանց.եւ այլն։
Տեսանօղ զկուրացեալս ասիցէ, եւ ո՜չ սրագոյն բբօք պատառօղ զօդ. (Շ. թղթ.։)
Պատառել զօրէնս Աստուծոյ։ Պատառել զբանս (սուրբ) գրոց ի միմեանց. (Ճ. ՟Ա.։ Ժող. շիրակ.։)
Պատառեաց զեզինսն։ Պատառեաց զագագ առաջի Տեառն (որպէս՝ սպան)։ Երկիր պատառեցաւ (այս է՝ դղրդեցաւ) ի բարբառոյ ուրախութեանն իսրայէլի. (Եփր. թագ.։)
convenient, proper, fit, suitable, decent;
well-timed, timely, opportune, seasonable, propitious, favourable;
opportunity, occasion, propitious moment;
ի —, ըստ —ի, conveniently, suitably;
— է, it is fit, it is becoming;
it is due;
ի — լինել, to befit, to become;
— համարել, to think proper, to deem it expedient;
— ժամանակ գտանել, to find a favourable opportunity;
— առնուլ, to seize the occasion, to strike the iron while it is hot;
յօգուտ արկանել զ—, to avail oneself of, to profit by the opportunity;
cf. Կորուսանեմ.
Ծագելով ամենեցունց՝ որք առ ի հաղորդելն են պատեհք. (Դիոն. ածայ.։)
Ըստ նշանաւոր եւ անուանի լինելոյ՝ ոք պատեհ համարեալ՝ այսպէս կարգիցէ։ Աստ ժամանակ վրէժխնդրութեան պատեհի գտեալ Նինուաս՝ սպանանէ զմայրն։ Այսպէս իմն պատեհ համարեալ. (Խոր. ՟Ա. 4. եւ 16։ ՟Գ. 18։)
Թէ պատեհ ոք կարծէ, ինքն գիտասցէ. (Արշ.։)
Ըստ արժանաւոր եւ պատեհ տեղեաց։ Զպատեհ պատեհ տեղիս զատուցեալ՝ շինել աղքատանոցս։ Պատեհ գտեալ ժամանակ։ Խնդրէր տեղի, եւ դէպ եւ պատեհ ժամանակ. (Կորիւն.։ Բուզ. ՟Դ. 6։ Պիտ.։ Զքր. կթ.։)
դիմազ. ՊԱՏԵ՜Հ Է. դիմազ. Ի ՊԱՏԵՀ ԼԻՆԵԼ. συμβάλλει juvat. Ի դէպ է. օգտէ. օգնէ.
Ոչ կարէաք թաղել զմարմինս նոցա յերկրի, զի եւ ոչ գիշեր ի պատեհ լինէր մեզ այսմ, եւ ոչ արծաթ հաւանեցուցանէր զպահապանսըն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 1։)
Ի ՊԱՏԵՀ. մ. ԸՍՏ ՊԱՏԵՀԻ. εἱς δέον rite. Ըստ պատշաճի. որպէս օրէն է. գոգցես. եթէ օրէն իցէ ասել. եօլունճա, օլտուգճա, հէմէն, սանքի.
Շինէ ապարանս կրկնայարկս եւ եռայարկս, եւ ըստ պատեհի իւրաքանչիւր արեգակնակս. (Խոր. ՟Ա. 16։)
convenience, fitness, decency;
opportunity, seasonableness, fitness of time, of circumstances;
chance;
չկորուսանել զ—, not to lose the opportunity;
յօգուտ ի կիր արկանել զ—, to profit by the occasion, to avail oneself of the opportunity;
կորուսանել զ—, not to seize the opportunity, to let the occasion pass, to let slip the opportunity.
Իւրաքանչիւր ազգի զպատեհութիւնն մատուցանէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
ἑπιτηδείοτης aptitudo, capavitas, opportunitas, expeditum esse. եւ այլն. Պատեհ գոլն. պատշաճողութիւն. արժանաւորութիւն. եւ Դիպուած. եւ Դէպք՝ մանաւանդ աջողակք. յարմարութիւն
Նուիրագործութեանց առ ի յընդունելութիւն պատեհութիւն ... զօրէն հրոյ նմա զմիաւորեալսն՝ ըստ իւրեանց առ աստուածանալն պատեհութեան։ ... Ըստ իւրաքանչիւր պատեհութիւն։ Ըստ աստուածընկալ պատեհութեան հուպ գոլոյն. (Դիոն.։)
Հայր անուն՝ կարողն լինելոյ ծնանել պատեհութեան է նշանական. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կենցաղական բազմադրուագեալ պատեհութեանց, այսինքն վաճառաց տուրեւառից, եւ այլոց զբաղմանց. (Մաքս. ի դիոն.։)
Հանապազ զպատեհութենէ բարւոք գնացիցն առնէ նոցա շինումն. որպէս բարի օրինակ տալ. (Վստկ. ՟Է։ 5)
warlike, martial;
— հրահանգք, martial exercises.
Վառեալք պատերազմական զինու։ Կորեան անօթքն պատերազմականք։ Ամենայն պատերազմական գործեօք. (Դտ. ՟Ժ՟Ը. 16. 17։ ՟Բ. Թագ. ՟Ա. 27։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 37։)
Ըստ պատերազմական կարգին զքաջաց արանց զյիշատակարանս երկրորդէր. (Եղիշ. ՟Ե։)
Զպատերազմական իրէ։ Առեալ ի ձեռն զպատերազմականս գործ։ Զպատերազմական եւ զխաղաղական վարս. (եւ այլն. Պիտ.։)
Զքաջի նահատակին Յոբայ՝ յառաջ քան զպատերազմել՝ առաջի պատերազմականին յօրինէ զգովութիւն. (Կորիւն.։)
venerable, august;
respectful, bashful;
shameful;
— զանձն ցուցանել, to make oneself respected;
— գործել, ընծայեցուցանել, to render respectable, to cause to be respected.
Ալեօքն պատկառելի է, եւ շքեղագոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
Զպատկառելիսն խայտառակեսցի, զգաղտնիսն հրապարակեցի. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Պատկառելի է կանանց ազգ առաւել քան զարանց. (Նար. երգ.։ 1)
painted;
— նկարագիր, portrait, likeness.
Իբրեւ ետես թագաւորն զգեղապանծ վայելչութիւն պատկերակերպ եւ նկարագիրն Հռիփսիմեայ. (Ագաթ.։)
to cause, to do, to occasion, to make, to produce;
to pretend, to seek pretexts, to take as an excuse, to allege;
to dissemble, to feint;
— զանգիտութիւն, to play the simpleton.
ՊԱՏՃԱՌԵՄ ՊԱՏՃԱՌԻՄ. προφασίζω praetextum vel occasionem quaero. Պատճառ կցկցեալ. պատճառանս խնդրել, գտանել, ի մէջ բերել.
Ի պատճառել զպատճառս մեղաց։ Պատճառի իմն նա առ իս. (Սղմ. ՟Ճ՟Խ. 4։ ՟Դ. Թագ. 7։)
Պատճառի զպատճառս մեղաց. (Բրս. գոհ.։)
Այլակերպեաց առաջի նորա զերեսս իւր, եւ պատճառեցաւ յաւուր յայնմիկ (որպէս թէ զայսահարութիւն)։ Եւ նա պատճառէր հեռագոյն եւս ուրեք երթալ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 13։ Ղկ. ՟Ի՟Դ. 28։)
Ամենայն որ այլազգ ինչ իցէ, եւ զճշմարտութիւն պատճառեսցի, յանդիմանեսցի. (Դիոն. թղթ.։)
Ես կամօք պատճառեցայ զանգիտութիւն. (Սեբեր. ՟Բ։)
Ոմանք ասէին՝ թէ անզգայ է. իսկ կէսքն՝ թէ ոչ, այլ պատճառէ՝ զի ապրեսցի. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Դ.։)
Իսկ ՊԱՏՃԱՌԵԼ, իլ, որպէս Ներգործել, առթել, եւ յառաջ գալ ի պատճառէ իմեքէ, ոճ է յետնոց. զորպէս,
Գոյնն պատճառեալ ի նմանէ. (Ի գիրս առաքին.։ 1)