cf. Ագուգայ;
pipe;
— շնչողական, suction-pipe;
— փախստի, blast-pipe, eduction-pipe.
Ա՛ռ երկու հատ երկայն փողրակ. եւ յետ ջրելոյն՝ զփողրակի բերան գոցէ, որ մեջն բան չլըցվի. (Վստկ.։)
of turbid or muddy water.
Կերակուր միանգամ է ընդ երեկս աւուրն, բանջար, եւ փոշաջուր. եւ հաց ո՛ւր ուրեք երեւի. (Պիտառ.։)
"cf. Փոս հատանեմ."
ՓՈՍԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՓՈՍԱՓՈՐԵՄ ՓՈՍԵՄ. Փոս փորել՝ բրել. փոսս գործել. եւ Բաժանել. փոսցնել, փոս բանալ.
"cf. Փոս հատանեմ."
ՓՈՍԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՓՈՍԱՓՈՐԵՄ ՓՈՍԵՄ. Փոս փորել՝ բրել. փոսս գործել. եւ Բաժանել. փոսցնել, փոս բանալ.
"cf. Փոս հատանեմ."
ՓՈՍԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՓՈՍԱՓՈՐԵՄ ՓՈՍԵՄ. Փոս փորել՝ բրել. փոսս գործել. եւ Բաժանել. փոսցնել, փոս բանալ.
to engrave, to grave;
— ժանտաջրով, to etch.
Իբրու տասն են, բաշխեաց յերկուս հնդեակս. զորս յերկուս արձանս (քարեղէն տախտակաց ) փորագրեաց։ Նստելով ի լերինն՝ ոչ փորագրէր տախտակս քարեղէնս, եւ տայր նոցա՝ որպէս երբեմն մովսէսի ի լերինն սինայ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Սարգ. ՟բ. յհ.։)
to dig, to hollow, to ditch, to excavate, to hollow out;
to sap, to undermine;
to engrave, to notch, to jag;
— զաչս, to tear out the eyes.
ὁρύσσω, ἁνορύσσω, διορύσσω, -ττω fodio, perfodio, effodio λατομέω, ἑκλατομέω lapides excido, incido. Որպէս թէ փոր բանալ. Փոս հատանել. խորս ինչ առնել. բրել. բանալ. ծակել պէսպէս օրինակաւ. եւ Կռել կոփել զքարանս.
to attempt, to try, to experiment, to make an experiment of;
to prove, to assay, to put to the test;
to tempt, to sound, to try;
to tempt, to allure, to entice.
to be tried, tempted;
to try, to endeavour, to seek;
to be purified, refined.
իսկ յասել անդ նորին. Որք զնախասացեալ բռնութեանս պատերազմ ոչ փորձեցան, երանելիք են. իմա ըստ հելլենաբանութեան, ոչ կրեցին զփորձութիւն։
hollow, cavity, excavation;
notch, score, hole;
— խելաց, the ventricles or cavity of the brain.
Ի խորութենէ սկզբան փորուածոյն մինչեւ ի մեծ քաւութիւն. (Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 14։)
to make haste, to hasten, to be quick, eager, to hurry;
to strive, to endeavour;
to be diligent, to apply oneself to;
չ-, to be slow, not to hurry, to take one's time;
փութալով առնել զիմն;
to do anything in a hurry;
փութա՛, quick! make haste!
փութա՛ էջ այտի, come down quickly!
յայն միայն փութայր, he dreamed of nothing else than;
յայն առաւել փութամ զի, my chief desire is to;
եւ զիա՛րդ փութամ մինչեւ կատարեսցի, and how am I straitened till it be accomplished !.
Փութա՛ թերա՛ գրիւս երիս։ Փութացաւ իջոյց զսափորն։ Փութացեալ այրեցին զքաղաքն։ Փութացան իջանել։ Փութացարո՛ւք եւ յղեցէ՛ք դուք զոք։ Փութայ մեծանալ այր չարակն։ Փութայ իբրեւ զհաւ ի ծուղակս։ Փութասցին ի նա ժողովուրդք բազումք։ Փութան գործել զչարի։ Փութալ պահել զմիաբանութիւն հոգւոյն։ Փութասջի՛ր (կամ փութացի՛ր) զանձն քո ընտիր կացուցանել։ Փութասցո՛ւք այսուհետեւ մտանել յայն հանգիստ.եւ այլն։
throwing down, overturning, subversion, ruin, fall;
rolling;
declension.
Հա՛րկ է զմենայն բան բացերեւական նարտաբայէ, գոլ, կամ ի տապալմանէ. (Պերիարմ. ՟Բ։)
cf. Տապանամ.
Տապի ի խնդիրս եւ ի բանս հակառակութեան. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 4 (յն. խօթացեալ. ))
cf. Տարր;
letter, character;
letter, episite;
book;
աստուածեղէն —ք, the Holy Scriptures;
մարգարէական —ք, the prophecies;
—ք կանոնականք, canons, constitutions, statutes, written laws.
Արդեօք չորք տառքդ ամենեցո՛ւն են, թէ բնութիւն ինչ առանձինն։ Ստուգաբանեալ զտառս՝ լինի տարր. վասն զի ռայն զերկուց րէից զտհեղի ունի։ Ի զանազան տառից բաղադրեալ բանականիս (մարմնոյ) բնութիւն։ Նաւաստին հմուտ տեղեկութեամբն զ՝ի վերայ լոյծ մկանացդ ճանապարհորդելով մեծագոյն տառիդ։ Զձեզ աղաչեմ տա՛ռդ երկնի եւ երկրի. (Փիլ. իմաստն.։ Երզն. քեր.։ Նար. խչ.։ Պիտ.։)
Մանաւանդ՝ որպէս γράμμα, -ατα liera, -rae. Գիր հնչելի, եւ տարրանալի գրչութեամբ. այբուբեն՝ նիւթ բառի եւ բանի.
Աբրամ ... աբրաամ. եւ ձայնդ՝ իբրու տառի այբին կրկնեցելոյ. բայց զօրութեամբ՝ մեծի կարծեաց օրինաց ցուցանէ զփոփոխումն։ Յաւելուած միոյ տառին զայն նշանակէր։ Տառք յարմարեալք ի ձայնականաց եւ ի բաղաձայնից՝ կերպարանեն զբան. (Փիլ. իմաստն.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։ Շ. բարձր.։)
to trouble, to afflict, to oppress, to molest, to maltreat, to vex;
to violate, to dishonour, to deflower;
—եցուցանես զաղիսս իմ, I am afflicted by your woes.
Քաղցիւ եւ ծարաւով տառապեցուցանէին զնոսա։ Յարգելանս բանտից եւ յաղէտս չարչաչարս տագնապեալ տառապեցոյց զծերութիւն նորա. (Եղիշ. ՟Բ։ Յհ. կթ.։)
ten, half-a-score;
decade.
Ի միակէն մինչեւ ի տասնեակն։ Տասնեկաւ ամենակատարիւ. եւ այլն. (Փիլ. ՟ժ. բան. ստէպ։)
Տասնեակ է առ ի տանել եւ բաւել զամենայն զագսն թուոց, եւ բանից՝ որք ըստ ըուոց են եւ համեմատութեանց եւ յարմարութեանց եւ շարաձայնութեանց. իմա՛ որպէս յն. որ է ընդունել, եւ այլն։
to jog, to wag, to totter, to vacillate, to flutter about, to struggle, to tremble, to be shaken, agitated, staggered;
to hesitate, to waver, to be in suspense.
Եթէ ոչ բան զցանկութիւնն արգելցէ, ամենայն ի հարկէ կենաց աշխարհիս իրք շարժեալ տատանեսցին ըստ ոչ բնութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
turtle-dove;
ձագ —ի, young -;
— վուվուս արձակէ —, the coos;
eryngo, sea-holly.
Զտատրակն, քանզի անապատասէր իմն է կենդանիդ, եւ ի բազմաց միաբանութենէ եւ ի փխառնից խոյս տայ։ Իբրեւ զտատրակի. զի սրբասէր է հաւն այն։ Իբրեւ զտատրակի. զի սրբասէր է հաւն այն։ Ըստ նմանութեան ամուսնասէր տատրակի. (Փիլ. լին.։ Նար. երգ.։ Արծր. ՟Ե. 1։)
to bear here and there, to shake, to agitate, to move, to stir.
Զաստուծոյ սեփական թագաւորութենէն բանս տարաբերէ. (Համամ առակ.։)
to be borne about, to be shaken, agitated;
to differ, to be unlike.
Զխորս աստուածային բանին դիտելով՝ տարաբերիմք զարհուրանօք։ Այլեմ նման բեկեալ նաւին՝ տարաբերեալ միջածովին. (Շ. մտթ.։ Յիսուս որդի.։)
agitation, shaking;
difference, diversity.
Եւ այլ եւս չորս տարաբերութիւնս, որ է ըստ բշժկական արհեստիցն. որպէս մաղձն երկոքին, եւ մաղասն եւ արիւնն։ Բայց որ յաղագս դատաստանին է բան, յուշ լիցին ի տարաբերութեան մարմնոյ եւ մտաց. (Նանայ.։ Սոկր.։)
to dwell abroad, afar off;
to estrange oneself, to be removed.
Նոր երկինք նորաձեւեալ բանն աստըուած զորովայն կուսին՝ եւ ի նմա տարաբնակիլ հաճեցաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
unnatural, contrary to nature;
far from one's country or home, abroad.
Մանկատռիփն զտարաբուն զհեշտ ցանկութեան զհետ էանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to discern, to distinguish.
Տարադատէ, այսինքն որոշէ՝ զմասնականն ի հանրականացն։ Բանականն՝ որ տարադատէ զմեզ յանբանից. (Անյաղթ պորփ.։)
clever manufacturer, master.
Գործօղ տարազու. որ առնէ զգործ ինչ ճարտարաց. բանօղ, վարպետ.
unseasonableness, importunity;
tardiness, nightfall.
Ոչ զաստուածաբանելն (արգելում), այլ զտարաժամութիւնն։ Զարմանամ ոչ ընդ բամբասանսն, այլ ընդ տարաժամութիւն։ Եթէ այլ ոչ, զտարաժամութիւն գալոյս զմտա՛ւ ած, եւ տո՛ւրզոր պահանջեմս. (Առ որս. ՟Ա։ Սեբեր. ՟Թ։ Խոսր.։)
cf. Տարածեմ.
ՏԱՐԱԾԱՆԵՄ ՏԱՐԱԾԵՄ. διαπετάννυμι, διαπετάζω , ἑκπετάζω expando ἑκτείνω, ἑπιτείνω, προτείνω extendo, intendo, protendo δρωννύω sterno ἁνοίγω aperio եւ այլն. Ի տար կամ տարեալ՝ ածել. Ընդարծձակել. բանալ. սփռել. ծաւալել. լայնել՝ երկայնել. պարզել. ձգել. ձկտել. տարածել. փռել. երկնցընել.
Ի տարածանելն ազգի մարդկան ընդ լայնութիւն ամենայնի երկրի։ Ամենեցուն հասարակաց հնարէր զխնամոցն իւրոց ի վերայ տարածանել (կամ տարածել) զգեստս։ Քրիստոնէութիւնն տարածանէր ընդ ամենայն կողմանս։ Չեւ եւս սփռեալ տարածանէր համբաւս այս ի դվին։ Ուստի՞ բան հրամանացն ընդ աշխարհ տարածեալ իցէ. (Խոր. Եղիշ.։ Փարպ.։ Եզնիկ.։)
Տարածէ զվարդապետութիւնն։ Ոչ է ժամ տարածել զբանս իմ ընդդէմ քննողաց։ Տարածեցաւ զամենայն տիեզերօք առ հասարակ անունս այս։ Զի այնպէս ամենայն ուրեք տարածեսցի բանն։ Ընդ բնաւս տարածեալ էր, թէ նա իցէ քրիստոսն։ Տգիտութիւն եւ ամայութիւն յաշխարհի տարածի. (Ոսկ.։ Ճ. ՟Բ. Խոսր.։ Իգն.։ Խոսր.։)
cf. Տարակոյս;
ընդ —կուսանօք անկանել, to be called in question;
ընդ — կուսանօք արկանել, to call into question.
Եւ կամ Դժուարութիւն խնդրոյ. տարակոյս մտաց ի վերայ բանից.
cf. Տարաձայնիմ.
ՏԱՐԱՁԱՅՆԵՄ ՏԱՐԱՁԱՅՆԻՄ. διαφωνέω dissono. Չհամաձայնիլ. ոչ ձայնակցիլ. անհամաձայն անմիաբան գտանիլ.
dissension, disagreement, variance, discord, strife.
διαφωνία dissonantia. Անհամաձայնութիւն. անմիաբանութիւն. երկպառակ կարծիք.
to rain or to snow heavily.
to difference, to diversify, to distinguish, to vary, to change;
cf. Տարբերիմ.
Ջուր հուր որպէս հեռի ունին զգոյացութեանն եւ զորակութեանն բան, այսպէս եւ տարբերեալ տայցեն զներգործութիւնն. (Կիւրղ. գանձ.։)
difference;
dissimilitude, diversity, variety, distinction, disparity;
shade;
agitation, inconstancy, wavering;
course;
վերելական —, ascensional difference.
διαφορά differentia. Տարբեր գոլն, եւ տարբերիչ բանն. զանազանութիւն, որոշումն. խտիր. աննմանութիւն.
Սեռ, կենդանին. տեսակ, մարդ. եւ տարբերութիւն, բանական։ Տարբերութիւն է, որ մեկնելն բնաւորեալ է զընդ նոյն սեռիւ։ Եղիցինզ տեսակարարուք տարբերութիւնք, որք ա՛յլ տեսակ առնեն. (Պորփ.։)
cf. Տարեւորական.
Ի բաշխումն հարկից տարեւորաց բերոյ։ Ժամանակաց եւ տարեւոր ժամանակաց պատճառ։ Զտարեւոր սպասաւորութիւնն։ Յետ տարեւոր տառապանացն։ Տարեւոր պատուել զնա տօնիւք։ Զհասսլ տարեւորս։ Տարեւոր մի ժամանակ։ Ի տարեւոր տարեկանաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. լին. ՟Դ. 51։ Եղիշ. ՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։ Շ. թղթ.։ Ճ. ՟Ա.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Մծբ. ՟Ա։)
year, twelve-months;
պարականոն —, embolismic year;
տարւոջէ ի —, տարւոյ տարւոյ, տարւոյ —, annually, yearly, year by year, every year;
ի տարւոջ, in the year;
per annum, a year;
cf. Ամ;
cf. Թողութիւն.
Ի ժամանակի յայսմիկ ի միւսում տարւոջ։ Առաջին եղիցի ձեզ յամիսս տարւոյ։ Ի սկզբանէ տարւոյն մինչեւ զկատարումն տարւոյն։ Տարւոջէ ի տարի՝ միանգամ ի տարւոջ։ Պարգեւս բաշխէր զօրացն տարւոյ միոջ։ Ի նմին տարւոջ մտցէ լուրն, եւ յետ այնր տարւոյ այլ լուր։ Զտարեաց բոլորմունս.եւ այլն։
carrying away, leading into captivity.
Հարցանէին գերիչք մեր զբանս երգոց, եւ տարիչք մեր զբանս օրհնութեան. (Ղեւոնդ.։)
transport, transportation, carriage;
capacity.
Տարակուսին հրեշտակք՝ անտանելի զայս բնութիւնս գիտելով՝ այնմ անտարր տարողութեանն։ Ըստ զգալի աշխարհիս կարողութեան։ Ըստ չափու ընդունողացն տարողութեան արբուցանէ բանիւ վարդապետութեան. (Նար. երգ.։ Վրդն. ել.։ Երզն. մտթ.։)
cf. Տարորոշ.
Զբանականին քաջակազմութեան օրէնս տարորիշ յարդարէ (յանբանից). (Լծ. ածաբ.։)
distinct, different, separate.
Քանակին է ինչ՝ որ տարորոշ է, եւ է ինչ շարունակ. տարորոշեալն, թիւ, բան. եւ շարունակ, գիծ, մակերեւութութիւն, մարմին։ Թիւ ի տարորոշիցն է, եւ բան ի տարորոշիցելոցն. (Արիստ. քանակ.։)
to distinguish, to separate, to divide.
Զյիշատակ ծննդոց նորա բանիւ տարորոշել, թէ որո՛վ կամ ուստի կամ զիա՛րդ, կամ ոյք ոմանք տիրեցին աշխարհիս հայոց. (Յհ. կթ.։)
to agitate, to toss about, to stir, to drive here and there;
to repeat.
Յաճախապէս զսպանողական բարս նոցա տարուբերէր։ Յամենայն ուրեք զնշանն տարուբերէ։ Յուշ առնէր զտարուբերեալ ի բազմաց զբանն. (Ոսկ. յհ.։)
Որ ընդ աստուած եւ ընդ մարդիկ ոչ միայն վասն անցաւորիս, այլեւ վասն անանց կենացն տարուբերին, բանիւք եւ արդեամբք զգուշութիւն պիտի. (Խոսր.։)
cf. Տարողութիւն;
յանտեղի —, carrying to absurdity.
Ի տարումն եւ յընդունելութիւն մեղանաց։ Տեսանել կարել ըստ տարման, զորս որքան ինչ լինիցին յաղագս աստուծոյ բանք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 9։ Պրպմ. ձ։)
want of determination, irresolution, indecision, uncertainty, embarrassment, perplexity;
cowardice, poltroonery;
sloth, idleness.
Մերում տարտամութեանս եպերանք։ Տարտամութեամբ եւ խեցբեկ բարբառով զբանսն արձակեն։ Առ տարտամութեան մտաց. (Խոսր.։)
Tartarus, hell;
մշտագիշեր —, the gloomy Tartarus.
in an elementary state or form, elementally, rudimentally;
materially.
Զոր լեզուով ազդմամբ՝ լսելեաց մատուցանէ զբանն, զնոյն սա տարրաբար տեսանելեաց առաջի դնէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Տարրաբան.
cf. Տարրաբան.
to element, to compound of elements, to constitute, to produce, to form, to give being to;
to incorporate, to attach together, to mix, to unite;
to inculcate, to impress.
Զանտարրն տարրացուցին (զբանն նշանագրովք). (Ճ. ՟Ը.։)
elementariness, elementarity, substance, existence;
elements, rudiments.
Սրբոյն յռեթէոսի յաղագս աստուածաբանականաց տարրութեանց։ Ըստ աստուածաբանականացն նորա տարրութեանց։ Զայս ինչ ասէ յաղագս յիսուսի ի ժողովեալսն իւր աստուածաբանականսն տարրութիւնս. (Դիոն. ածայ.։)
incorporation, union, constitution.
Կրկին յիշեաց զտառս. ցուցանէ զտարրումն եւ զմիաբանութիւն գրոյ եւ ձայնի հանգոյն տարերց երկրի։ Տարրումն. զի միաբանին գիր եւ ձայն հանգոյն տարերացդ. (Երզն. քեր.։)
Զտարրումն շաղապատեալ շաղաշարի գրիւք տրամաբանեսցես. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)