to enter, to go or come in, to introduce, insinuate or intrude oneself;
to penetrate into, to slip in;
— առ ոք, առաջին ուրուք, to present oneself, to call on, to visit;
— աղօթից առաջի ուրուք, to be heard, hearkened to;
— առ ումեմն, to be a guest, to receive hospitality, to be lodged;
— առ կին, to know a woman;
— ի վերայ օտարի ամուսնոյ, to commit adultery;
— ի or ընդ գիրկս, ընդ աղեղն, to bend a bow;
ի դատաստան, ի դատ —, to sue, to bring an action against, to summon before a magistrate or court of justice;
ընդ դատաւորաւ —, to act the judge;
ընդ երկիր —, to plunge into an abyss, to be engulfed, swallowed up;
ընդ գետին —, to be overwhelmed with shame, to hide one's confusion under the earth;
— ի ծառայութիւն, to enter a person's service, to serve;
— յորդեգրութիւն, to be adopted;
երաշխաւոր —, to guarantee, to become security;
— ի պայքար, to dispute, to contest;
ի փորձ —, to prove, to try, to make an experiment;
— ընդ մերով մարդկութեամբս, to be clothed with our humanity;
ի քուն —, to be overcome with sleep, to sleep, to lay to sleep;
— արեգական, to go down, to set;
ընդ քիրտն —, to sweat, to work hard, to give oneself much trouble;
— ի նաւ, to embark, to go on board a vessel;
— ընդ անձին, to be at enmity with oneself;
— ընդ լծով or — ընդ ձեռամբ ուրուք, to submit, to become subject to;
— դիւի ի մարդ, to possess;
— ի ճաշ, to sit or be at table.
· Calfa
Մո՛ւտ դու եւ ամենայն տուն քո ի տապանդ. եւ եմուտ։ Եմուտ աբրամ յեգիպտոս։ Մտանել ի տաճարն, կամ ի սրբութիւն։ Ընդ դրունս, կամ ընդ դուռն քաղաքի։ Ի տուն. անդր. ի սենեակ. տանէ ի տուն. ի նաւ. ի ծով. ի կաւ. եւ այլն։
of good comprehension, intelligent.
· Calfa
Ոգից մտառուաց աճեսցեն մեծութեամբ եւ բազմութեամբ առաքինութեանցն տեսլեամբք։ Հարկաւոր է մտառուին աւելի գոլ վարդապետութիւնք, եւ նուազքն՝ անմտին. (Փիլ. լին.։)
imaginary, chimerical, fictitious, fabulous, pretended, false, visionary, extravagant, fantastical.
· Calfa
Ոչ հետաքնին լինիմ մտացածին բանիւ. (Ոսկ. նոր կիր.։)
intellectual, intellective, spiritual;
intelligent, clever.
· Calfa
Արար զբանաւորս եւ զանբանաւորս, զմտաւորս եւ զանմտաւորս. բանաւորաց եւ մտաւորաց յիւրաքանչիւր առաքինութեանց կարգեաց ստանալ զբարութիւն. (Եզնիկ.։)
Զմտաւոր գառինս տածիցէք։ Վասն է՞ր իսկ բնաւ եղաք բանաւորք եւ մտաւորք. (Խոսր.։)
Մտաւոր խորհրդիւ, մտաւորն պատարագօք։ Որ մտաւոր իմաստութեամբ իմանան։ Մտաւոր փառաբանութեամբ, կամ հառաչմամբ, կամ յիշոցօք։ Ի մտաւոր եկաք բան. (Պիտ.։ Նար.։ Շ. բարձր.։ Վրք. հց. ՟Բ։ Լմբ. առ լեւոն.։ Մաշկ.։ Շիր.։)
mentally;
spiritually;
wisely;
mystically.
· Calfa
Մտաւորաբար լսել, ընթեռնուլ, աղօթել. (Մաքս. ի դիոն.։ Գր. վկ. յիշ։ Շ. ընդհանր.։ Կան. բենեդ.։)
cf. Մտանեմ.
· Calfa
Մտեմ ի բոյնն աղաւնի, եւ անտուստ ագռաւ ելանեմ։ Մտել ի նաւահանգիստն հանդարտութեան հոգւոյ։ Մտելոց են ի քաղաքս։ Մտեն եւ բնակեն։ Ի բարւոյն վայելս մտել։ Ի վերջին ժամանակս յեկեղեցի մտէ. (Նար. ՟Հ՟Ա։ Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Իգն.։ Լմբ. սղ. Լմբ. առակ. եւ այլն. ստէպ։)
whip;
spur;
stimulus;
— չուանեայ, whip-cord;
— հեծելոց, riding-whip;
հարուածք —աց, lash, cut, stroke of a whip;
cf. Կուշտ.
· Calfa
Որ միաբանեցելոց ձիոցն իցէ երասանակակալ, ոչ զարագն փութացուցանէ մտրկաւն. զոմն ուղղէ, զոմն արգելու, եւ զոմն վարէ մտրկաւն. Նիւս. կուս. (որ է հոլով որպէս ռամկական. քաղաք, քաղքի. դանակ, դանկի. ականջ, ակնջի, եւ այլն։
full of fruit.
· Calfa
Վեր յարեւելս կայր քաղաք մի՝ խիստ բարեւէտ եւ մըրգալի. (այն է դրախտն) (Շ. առակք.։)
vile, abject, low, base, mean, despicable;
obscure.
· Calfa
Ստորին. յետնեալ. փանաքի. անարգ. անաւագ. աննշան. սինլքոր. նուաստ. ընկեցիկ. երկրաքարշ. (արաբ. է յերկիր հարստեալ, մխեալ, իբր ի կենդրոն. թաղեալ. ծածկեալ)
Մրգուզքս ոչ շատեալք միայն ամուսնովք՝ արտաքոյ շուրջ հայելով. (Փիլ. լիւս.։)
Մրգուզք անյագք եղաք ի կերակուրս. (Եղիշ. միանձն.։)
Մրգուզ փանաք ծրդեալ. (Մագ. ՟Ի։)
to smoke, to blacken with soot, to soil, to dirty.
· Calfa
Մրճոտեալ աղտեղեալ գունով զազրութեան իբր զպաշտօնատար մեհենի։ Մաքրիմ, եւ այլ մրճոտիմ. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
to blacken with smoke or soot.
· Calfa
Մրճոտեալ աղտեղեալ գունով զազրութեան իբր զպաշտօնատար մեհենի։ Մաքրիմ, եւ այլ մրճոտիմ. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
to murmur, to mutter, to mumble, to speak through the teeth;
to sing low, to hum, to murmur gently;
to grumble, to whine, to moan.
· Calfa
Զայս եւ յարտաքնոցն ոմն յերգ արկեալ մրմնջէ զիւր ոսոխ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Մրջիւն.
· Calfa
ՄՐՋԻՄՆ ՄՐՋԻՒՆ. μύρμηξ formica. ռմկ. մրջուն. (պ. մուր, մուրջէ, մուրխանէ. յն. մի՛րմիքս. լտ. ֆօ՛րմիգա ). Միջատ փոքրիկ՝ սեաւ, արագաքայլ, գործասէր անխոնջ՝ խմբովին.
ant, emmet, pismire.
· Calfa
ՄՐՋԻՄՆ ՄՐՋԻՒՆ. μύρμηξ formica. ռմկ. մրջուն. (պ. մուր, մուրջէ, մուրխանէ. յն. մի՛րմիքս. լտ. ֆօ՛րմիգա ). Միջատ փոքրիկ՝ սեաւ, արագաքայլ, գործասէր անխոնջ՝ խմբովին.
ant-nest, ant-hole.
· Calfa
Եթէ խոնաւասցին հատքն, հանէ առ եզերբ մրջիւնոցին, արկանէ տարածոց, եւ ցամաքեցուցանէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
s. med. pricking like the stinging of ants, formication;
cf. Մրջիւնոց.
· Calfa
Եթէ խոնաւասցին հատքն, հանէ առ եզերբ մրջիւնոցին, արկանէ տարածոց, եւ ցամաքեցուցանէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Մուրտ;
պսակ —, myrtle-wreath.
· Calfa
Նման մեզ լինելով մրտի՝ տեսլեամբ, եւ փանաքութեամբ՝ վարդ. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Ե։)
s. zool. querquedula, teal.
· Calfa
Ձկնաքաղ, եւ մրտմունք. իսկ մրտմունք զաւետարանիչսն նշանակեն. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
cf. Մրրատեսակ.
· Calfa
Ի մրրական ժիպակէ քարն շամիրա (կամ շաքիրա), յորոյ վերայ ծեծեն զպղինձն, եւ ոչ վնասի. եւ քօշի արիւնն հալէ զինքն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Մրրատեսակ.
· Calfa
Ի մրրական ժիպակէ քարն շամիրա (կամ շաքիրա), յորոյ վերայ ծեծեն զպղինձն, եւ ոչ վնասի. եւ քօշի արիւնն հալէ զինքն. (Ոսկիփոր.։)
mixed with lees, full of dregs.
· Calfa
Ի մրրական ժիպակէ քարն շամիրա (կամ շաքիրա), յորոյ վերայ ծեծեն զպղինձն, եւ ոչ վնասի. եւ քօշի արիւնն հալէ զինքն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Մարտակից.
· Calfa
Ի կրկի՛ն միտս բերի ասելն Յիւր ուղղութեանն փոյթ զհպարտութիւնն ունիցի մրցակից. (Կլիմաք.։)
premium, prize or reward;
fight, combat;
տանել զ—, to win, to carry the prize, to bear away the bell;
— առնուլ, to get, gain or obtain a prize.
· Calfa
Որք զհանդէսն մրցանակի յերկրի կատարեալ՝ ապագայիցն եւ երկնաւորացն յուսոյ հաւատացին։ Զմրցանակ փրկչին յաղթութեան քարոզեն յանապական մահուն. (Նար. ՟Ժ. եւ Նար. առաք.։)
cf. Մրցումն.
· Calfa
ՄՐՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒՄՆ. ἁγών, ἇθλος , ἅθλησις, πύκτευσις certamen, pugilatus, dimicatio. Մրցիլն. մրցանք. մրցկանութիւն. ընթացք եւ պէսպէս հանդէս ասպարիզի. ճգնութիւն. մենամարտութիւն. ըմբշամարտութիւն. մարտ. մաքառումն. պայքար.
combat, fight, wrestling;
competition, concurrence, rivalry.
· Calfa
ՄՐՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒՄՆ. ἁγών, ἇθλος , ἅθλησις, πύκτευσις certamen, pugilatus, dimicatio. Մրցիլն. մրցանք. մրցկանութիւն. ընթացք եւ պէսպէս հանդէս ասպարիզի. ճգնութիւն. մենամարտութիւն. ըմբշամարտութիւն. մարտ. մաքառումն. պայքար.
prep. adv. near, nigh, next, close by, by;
near, next;
cf. Մերձ;
— այսր, near to this place;
— առ —, — ի —, — ի —ոյ, quite near or close, contiguously, thickly;
— ընդ —, — ընդ հուպ, soon, directly, instantly;
ի or ընդ մօտոյ, ի —է, մօտուստ ի —ուստ, near, nearly, close by or to, next;
soon, shortly, soon after;
lately;
ընդ — աւուրս, shortly, soon;
— լինել, to be near or close to, to approach, to draw near;
ի — կալ, to stand near, to be present at, to attend;
— կտրել, to cut quite short;
— անցանել, to pass close to, or hard by;
— է առ քեզ յորժամ կամի ցիս՝ կարող լինել, where there is a will there is a way;
ի մօտոյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.
· Calfa
Զի՞ հոգայցես կատարածի, թէպէտ եւ մօտ իսկ է. իւրաքանչիւր կեանք կարճ են, եւ մօտ ի վախճան. (Ոսկ. եբր.։)
Պատեցին զքաղաքն ի մօտոյ։ Այժմ ի մօտոյ հեղից զբարկութիւն իմ. (Յես. ՟Զ. 14։ Եզեկ. ՟Է. 8։)
Վկայ ի մօտոյ երաշխաւորեսցէ զաքարիա. (Եւս. քր.։)
Ոչ մօտ ի մօտ են իբրեւ ի քաղաքս։ Բազում որայս մօտ ի մօտ առ միմեանս կուտեալ թողուցուն. (Փիլ. տեսական.։ Փարպ.։)
imminent, impending, near, at hand, threatening;
— վտանգ, imminent danger;
— լինել, to be imminent, to threaten.
· Calfa
Սպառնացեալ լի ապականութեամբք եւ մօտալուտ բանիւք։ Դեսպանս առ թագաւորն առաքէր մօտալուտ եւ դիւրագորով հաշտութեան. (Յհ. կթ.։)
cf. Մօտակաց.
· Calfa
Ոչ վասն առաքելոցն, այլ վասն մօտակացաց հրէիցն երեւեցան լեզուքն։ Բազմացն խրախոյսք, մօտակացացն յարգանք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
assisting, present, neighbouring, near, close to.
· Calfa
Ոչ վասն առաքելոցն, այլ վասն մօտակացաց հրէիցն երեւեցան լեզուքն։ Բազմացն խրախոյսք, մօտակացացն յարգանք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
near, next, neighbouring, assistant;
present;
cf. Մօտասեր.
· Calfa
Յերկիր թշնամւոյ ի հեռաւոր կամ ի մօտաւոր։ Եւ յայլ մօտաւոր գեղաքաղաքսն. (՟Գ. Թագ. ը՝. 46։ Մրկ. ՟Ա. 38։)
to suffocate in a marsh.
· Calfa
Անցանէին հանդէպ մօրահեղձ օձ քաղաքի. (Մամիկ.։)
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
· Calfa
Ի ծնանել ձայնին ի յամլոյն՝ ծնաւ զբարբառ զաքարիաս. (Գանձ.։ (ուր անսովոր է գրելն, յի ծնաննելն)։)
Յոյնս չոքաւ ինքն։ Տուեալ էր (զանի քաղաք) յոյնս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
cf. Յագուրդ;
satiated, sated, glutted, cloyed, full;
—, ց-, to satiety, to one's fill, to the full;
ց— ուտել եւ ըմպել, to eat and drink one's bellyful.
· Calfa
Ուտէաք հաց յագ (այսինքն ցյագ, ի յագուրդ)։ Ընդ առաւօտս հաց յագ։ Կերիջիք ցյագ. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 3. եւ 8։ Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 19։ ՟Ի՟Զ. 5։)
cf. Յագեցումն.
· Calfa
Ի բանին յագեցմանէն փախեաք. քանզի յագեցումն բանի պատերազմօղ է լսելեաց. (Ածաբ. մկրտ. յորմէ եւ Համամ առակ.։)
satiety, surfeit, repletion;
պատառիլ ի յագեցմանէ, to burst with eating.
· Calfa
Ի բանին յագեցմանէն փախեաք. քանզի յագեցումն բանի պատերազմօղ է լսելեաց. (Ածաբ. մկրտ. յորմէ եւ Համամ առակ.։)
cf. Յախնթորագոյն.
· Calfa
ՅԱԽՆԹՈՐ եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԳՈՅՆ. եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԿԱԳՈՅՆ, ἁνδράποδον , ἁνδραποδώδης, ἁνδραποδωδέστατος mancipium, servus, servilis. գրի եւ ԱԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԸՆԹՈՐ. (ի ձայնիցս, այագ, աք. որ է ոտն. եւ աթուր. կամ ենթ, ընդ որպէս եւ յն. անտրա՛բօտօն, է՝ այր ընդ ոտիւք կամ յոտին. լծ. եւ աղախին) Ստորին որպէս ստրուկ եւ ծառայ. ծառայական, ռամկական. ցած. թանձր. խոշոր. վարի, հաստ. գապա.
rude, rough, common, vile, low, vulgar, trivial;
servile.
· Calfa
ՅԱԽՆԹՈՐ եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԳՈՅՆ. եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԿԱԳՈՅՆ, ἁνδράποδον , ἁνδραποδώδης, ἁνδραποδωδέστατος mancipium, servus, servilis. գրի եւ ԱԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԸՆԹՈՐ. (ի ձայնիցս, այագ, աք. որ է ոտն. եւ աթուր. կամ ենթ, ընդ որպէս եւ յն. անտրա՛բօտօն, է՝ այր ընդ ոտիւք կամ յոտին. լծ. եւ աղախին) Ստորին որպէս ստրուկ եւ ծառայ. ծառայական, ռամկական. ցած. թանձր. խոշոր. վարի, հաստ. գապա.
audacious, venturesome, overhasty, inconsiderate, imprudent;
precipitately, headlong, furiously, impetuously, rashly, at a venture, or random, audaciously, insolently;
indiscreetly, without discretion or consideration;
— քաջութիւն, impetuous courage;
— խիզախել, to venture headlong, to expose oneself to great peril.
· Calfa
Զիմաստն արտաքնոցն ո՛չ եթէ յախուռն ի մի հաւաքեալ զչարս եւ զբարիս՝ ժողովէին. (Վրք. ածաբ.։)
cf. Յախուռն.
· Calfa
Մի՛ ոք զառաքելոյ բանս վարկպարազի յախրապէս պարծանս համարի. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Յախուռն.
· Calfa
Մի՛ ոք զառաքելոյ բանս վարկպարազի յախրապէս պարծանս համարի. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
to walk, to take or lead about, to conduct here and there;
to veer, to turn about;
to circulate;
— զաչս, to turn, to roll one's eyes;
շուրջ — զաչս, to glance over, or round about;
տարաժամ զբերանն —, to eat out of season.
· Calfa
Ճգնեա՛ ոչ յածել լեզուաւ. (Կլիմաք.։)
s. bot. morel or winter-cherry, alkekengi.
· Calfa
Յակոբուկ. կարմիր միրգ է ի շնախաղողին ցեղէն. քաքանաճ. քուքումաճ. հապըլ յարուս. (Բժշկարան.։)
of Jacob or James.
· Calfa
Սեպհական յակովբայ նահապետի, կամ Յակովբոսի առաքելոյ, եւ այլն.
victorious.
· Calfa
Մեծ այր ի քաղաքի եւ կատարեալ սա կոչեսցի՝ յաղթազգեաց առաքինութեամբ։ Առ տունսն՝ որ յաղթազգածս են արիութեամբ (կամ լաւութեամբ). (Պղատ. օրին. ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Բ։)
triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.
· Calfa
Յաճա՛խ են չարիքս, այլ յաղթական են համայնից՝ հզօր ամենակալ՝ քոյդ մարդասիրութիւն։ Ախտից եւ մահու վշտաց տխրութեան ի հրամանէ էին յաղթականք։ Յաղթականք, եւ ոչ պարտելիք. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ Նար. առաք.։)
defeat, subduing, subjugation;
conviction;
oppression.
· Calfa
Այս ժամանակ ոչ էր ի ժամանակի իւրոյ յաղթահարութեանն վրէժ առնուլ ի յաղթողէն։ Առաքինութեանն նախատանք, են կամ չեն, յաղթահարութիւն. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. իմաստն.։)
to desire to conquer;
to delight in strife or quarrelling, to dispute, to contest.
· Calfa
Զայսոսիկ եւ այսպիսի նոցա յաղթասիրելով, ասաց առաքեալն, ոչ պէտս ունել նոցա այսպիսիս ի մէջ իւրեանց հակառակութեանց. (Ճ. ՟Բ.։)
desire of victory;
love of contradiction, contentiousness, quarrelsomeness, pugnacity, fractious temper.
· Calfa
Ոչ յագի փափաք յաղթասիրութեանն դիւաց յապաւինելոցս ի Քրիստոս. (Լմբ. սղ.։)