trampling or stamping upon;
trampled upon, trodden underfoot;
— ճանապարհ, beaten or frequented track, public road;
տալ ի —, to give to be trampled on, to cause to tread on;
երկինք չեւ էին —, no one had as yet entered heaven.
Երկինք չեւ էին կոխ. այսինքն չեւ էր ուրուք մտեալ յերկինս. (Ոսկ. եբր.։)
to tread under foot, to trample on;
to rack, to grind;
to press, to crush, to squeeze;
to trample upon, to grind down, to ride roughshod over, to set at nought;
to invade, to make an invasion;
առ ոտն —, to trample under foot, to stamp upon;
— մարդկան զմիմեանս, to crowd or crush one another;
— զբանակս, to surprise, to make oneself master of, to take possession of the enemy's camp;
— զտուն ուրուք, to make a descent on, to invade;
յիշխանութեան —, to attain to dignity or honour, to be invested with power.
Կոխել զպատուիրանն, կամ զօրէնս. (Պրպմ. լ։ Շ. ՟բ. յհ. ՟Թ։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
lamenting, weeping.
Որ կոծ դնէ անձամբ, կամ տայ կոծ առնուլ, որպէս տէր մեռելոյն. եւ Կոծողական.
wart, excrescence.
Կոծիծ կրէր յաչսն, եւ ցաւանայր. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
cf. Կոծանք.
Ժողովէր հեշտութեամ զկոծումն քարանց վասն վկայութեանն քրիստոսի։ Ածաւ վկայն անդրանիկ ի կոծումն քարանց. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. վերափոխ.։)
smooth, polished, glossy;
tidy, set in order
թէպէտ բազմամանուածոյ, սակայն հարթ եւ հորդ, եւ միանգամայն կուռ եւ կոկ էր ճանապարհս. (Ոսկ. գծ.։)
to smooth, to polish, to gloss;
to put or set in order, to arrange.
Վիմեղէնն այն բնութիւնն, եւ մանաւանդ կոկեալն եւ ղորկեալն՝ անտեղի տալի էր այսպիսի կրից. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
of five thousand.
Զլսողացն աշակերտէր զհինգհազարեան խմբիցն հոյլս. (Խոր. վրդվռ.։)
five hundred.
Նոյ էր ամաց հինգհարիւրից։ Ոգի մի ի հինգհարիւրոց։ Հինգհարիւր սիկղ։ Արք կամ էշք հինգհարիւր։ Զուարակս հինգհարիւր։ Հինգ հարիւր առ հինգհարիւր։ Հինգհարիւր հազար արանց մարտկաց։ Ամս հինգհարիւր եւ վաթսուն եւ հինգ.եւ այլն։
of five days;
thursday, the fifth day;
— ջերմն, quintan, five-day fever.
Իբրեւ օրն հինգօրեայ շաբաթուց լուսանալ կամէր. յն. լոկ, օր հինգերորդ. (որ լինի հինգշաբաթին հրէից։)
old, aged, in years;
inveterate;
— հիւանդութիւն, chronic distemper.
Հինօրեայ ծերն սպասէր հինաւուրցն ակնկալութեան փրկութեանն. (Ճշ.։)
Երբեմն իբրեւ զհինօրեայ, երբեմն իբրեւ զմատաղօրեայ երեւէր. (Եզնիկ.։)
the falling sick together;
compassion, fellow feeling.
Պօղոս ի հիւանդանալն ուրուք՝ հիւանդակցութեամբն առողջացուցանէր. (Լմբ. պտրգ.։)
to fall sick, to be ill.
Երկայնէր հակառակութիւնն, քանզի հիւանդանայր գործն արագ եւ առողջ. (Խոր. ՟Ա. 28։)
cf. Հիւանդարան.
Հիւանդանոցս եւ աղքատանոցս։ Հիւանդանոցս կարգէր եւ հիւրանոցս. (Նոննոս.։ Մեսր. երէց.։)
visiting the sick;
— գալ, to visit the sick.
Ոչ հրաժարէր ոտիւք գալ այնմ, զոր ձեռօքն ստեղծ. (Վրդն. պտմ.։)
to cause to fall sick, to make ill or infirm.
Գիտէր զախտարար պատճառս պատերազմին, որ գիտէ հիւանդացուցանել զբնութիւնս. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
weakly, sickly, of unsound constitution, infirm, valetudinary.
Կազմութեամբ մարմնով հիւանդոտ էր. (Ճ. ՟Բ.։)
indisposition, ailing, illness, sickness, infirmity, disease, complaint, disorder, malady, distemper;
passion;
թեթեւ, դժնդակ, վտանգաւոր, մահացու, ծանր —, slight, painful, dangerous, serious, fatal illness;
հիւանդանալ —, անկանել ի —, to catch, to contract a disease;
ախտանալ — անբուժելի, to be seized with an incurable malady;
զայրացուցանել կամ մեղմացուցանել զ—, to increase, to alleviate pain or sickness;
բժշկալ զ—, to cure;
անցուցանել զ—, բժշկիլ, կազդուրիլ ի —թէնէ, to get well, to be cured, recovered from illness;
կեղծել զ—, to feign sickness;
cf. Թօթափիմ, cf. Հինօրեայ.
Գուցէ պատահիցէ նմա հիւանդութիւն։ Զամենայն անկողինս նորա դարձուցանէ ի հիւանդութեան նորա։ Եթէ կեցցե՞մ ի հիւանդութենէ աստի իմմէ յայսմանէ։ Յանհնարին հիւանդութեան։ Անկայ ի հիւանդութիւն դժուարին։ Բժշկէ զամենայն հիւանդութիւնս քո։ Բժշկէր զամենայն հիւանդութիւնս, եւ զամենայն ախտս ի ժողովրդեանն.եւ այլն։
servant or minister.
ՀԻՒՊԵՐԷՏ. (գրի եւ ՀԻՊԵՐԷՏ, ՀԵՊԵՐԷՏ, ՀՒՊԵՐԷՏ) գ. Բառ յն. իբէրէ՛դիս. ὐπερέτης minister. այսինքն Պաշտօնեայ. փոքրաւոր.
Ի ծերունւոյ քահանայէն դանիէլէ, որ աշակերտ էր սրբոյն գրիգորի, եւ հիւպերէտ. (Խոր. ՟Գ. 14։)
woven, plaited.
Ունէր հանդերձս հիւսածոյս ի տերեւոյ արմաւենոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
north-side, the north, northward;
ի — կղզւոյն, to the north of the isle.
Ի հիւսիսակողմն էր սեղան ողջակիզացն. (Նչ. եզեկ.։)
woven, plaited;
twisted, knit;
open, in open-work;
lace, bone-lace;
գուրպայք —, open-worked stockings.
Հիւսկէն զգործ խորանին եւ վակասին ասէ, որ էր վերտ՝ գործ ոստայնի. (Նչ. եզեկ.։)
of a carpenter.
Հիւսնական արուեստին էր արուեստագէտ. (Ոսկ. ես.։)
carpenter's shop.
(իբր հիւսանոց) Գործարան հիւսան. տիւրկէրի խանութ.
hospice;
guest's apartment.
Կարգէ եւ վանորայս, օտարանոցս եւ հիւրանոցս։ Հիւանդանոցս կարգէր, եւ հիւրանոցս. (Յհ. կթ.։ Մեսր. երէց.։ Վրդն. պտմ.։)
Տեսանէր զվանորայսն, եւ զհագիստ հիւրանոցացն. (Պտմ. վր.։)
superintendent of the guest's apartment.
Որ կաթողիկոսարանին հիւրատեսն էր. (Լաստ. ՟Ժ։)
receiving or lodging strangers, hospitable.
ξένιος hospitalis ξενοδόκος, ξενοδόχος hospes, qui hospites sive peregrinos excipit. Ընկալուչ կամ ընդունօղ հիւրից. ասպնջական. վանատուր. հիւրասէր. հիւրամեծար.
Ոչ ասէ հիւրընկալ, այլ հիւրասէր։ Ոչ միայն հիւրընկալ, այլեւ հիւրասէր լինել. (Շ. ընդհ.։)
hospitality, welcome, kind reception.
Աբրահամ ընդ հաւատոցն եւ զգործքն ունէր բարի, զօտարասիրութիւն եւ զհիւրընկալութիւն. (Խոսր.։)
Հիւրընկալութեանն աբրահամու։ Որպէս օրէն էր հիւրընկալութեան. (եւ այլն. Նար. գանձ.։ Իգն.։ Շ. ընդհ.։ Նոննոս.։)
cf. Հիւրընկալութիւն.
Աղաչէր մի՛ զանց առնելայլ զհիւրոյսն ընդունել։ Իջականս առնուլ, եւ զհիւրոյս կրել՝ համբերին հրեշտակք առ մարդիկ. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Հիւրընկալութիւն.
Աղաչէր մի՛ զանց առնելայլ զհիւրոյսն ընդունել։ Իջականս առնուլ, եւ զհիւրոյս կրել՝ համբերին հրեշտակք առ մարդիկ. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Հմայք.
Զայս տեսակ հմայութեան եւ գոռոզն այն գործէր։ Տեսիլ նանրութեան եւ հմայութեան. (Նչ. եզեկ.։)
old, ancient, antiquated;
cf. Հնագիտակ.
Զայս եւ բազում ինչ իրս դժուարիմաց ըստուգեալ մեր ի վարդապետացն հրէից եւ հնաբուն ժամանակագրաց։ Հարցանէին ընդ աբգար, զի նա ուսեալ եւս էր ի հնաբուն ժամանակագրաց. (Եպիփ. ծն.։)
paleograph;
ancient historian;
writer of ancient history;
— մատեան, ancient manuscript.
Ի հնագրաց պատմութենէ։ Տեղեկացեալ էր ի հնագրաց. (ՃՃ.։)
Տեղեկացեալ էր ի հնագրոցն, կամ ի հնագրացն), եթէ ի վատնեան դաշտի առեալ էր զնահատակութիւն սուրբ գրիգորիս. (Կաղանկտ.։)
cf. Հնազանդեցուցանեմ.
Զյոյնս ընդ իւրեաւ նուաճեալ հնազանդէր։ Սմբատ երթեալ հնազանդէ զամենեսեան. (Խոր. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 50։)
to reduce to obedience or subjection, to subject, to subdue, to subjugate.
Քսենոկրատէս հնազանդեցուցեալ էր զախտս (այսինքն զկիրս) անսալ բանին. (Նոննոս.։)
to grow old;
to wear out, to waste;
— լուսնի, to wane;
— ախտից, to grow inveterate, to get rooted, to take root, to become chronic, inveterate, rooted;
— սովորութեան, to become obsolete, disused;
— ուրեք, to make a lengthened sojourn, to pass many years in a place;
հնացեալ մոլորութիւն, inveterate or rooted error;
հնացեալ աւուրբք or ծերութեամբ, հնացեալ եւ մաշեալ ալեւոր, wasted, worn out with old age, aged, very old, in years, decrepit;
հնացեալ աւուրբք չարութեան, aged in guilt.
Եւ էր ալեւոր ըստ մարմնոյ, եւ հնացեալ արտաքին մարմինն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
ingenuity, cleverness, dexterity;
industry, manufacture, art;
չարարուեստ —, machination, plot, contrivance, intrigue.
Ուսանէր ի նոցանէ զհնարագիտութիւն յաղթութեանն. (Եղիշ. ՟Զ։)
possible, feasible, that can be made or done;
powerful, potent;
cf. Հնարագէտ.
Ոչ էր պարտ՝ հնարաւորացն գիտութեանց աստուածայնոցն պղերգանալ. (այսինքն զորս մարթ է գիտել) (Դիոն. ածայ.։)
cf. Հնարաւորիմ.
Հնարաւորէ գործել։ Մի՛ հնարաւորիր ամենեւին, թէ կարասցես պատրել (այսինքն մի՛ ի զուր ջանար)։ Միոյ աղջկան ոչ հնարաւորէր (այսինքն չկարէր) յաղթել. (ՃՃ.։)
Հնարաւորիւր, եթէ մարթ ինչ էր, գիրկս արկանել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to invent, to find means or expedients, to contrive, to excogitate.
Հնարաւորէ գործել։ Մի՛ հնարաւորիր ամենեւին, թէ կարասցես պատրել (այսինքն մի՛ ի զուր ջանար)։ Միոյ աղջկան ոչ հնարաւորէր (այսինքն չկարէր) յաղթել. (ՃՃ.։)
Հնարաւորիւր, եթէ մարթ ինչ էր, գիրկս արկանել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Հնարիմ.
Վասն տկարութեան լսողացն այնպէս հնարէր զբանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
to invent, to find out, to imagine a device, to conceive a project, to contrive;
to strive, to endeavour, to exert oneself;
to bend or apply one's mind to, to study;
to counterfeit, to feign;
cf. Հնար.
Այն՝ որ արտաքոյ բուսոյ բարուց ծննդեան էր, հնարեցաւ (յն. եղեւ). (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
artful, sly, subtle, cunning, crafty.
Հնարիմաց հանճարովն գերագոյն էր յոյժ. (Կաղանկտ.։)
artifice, cunning, trickery, wile, shift, craft.
Բանսարկուին հնարիմացութիւն։ Յամօ՛թ արա զամենայն հնարիմացութիւնս խորամանկութեան սատանայի։ Կեղծաւորութեամբ, եւ անօգուտ հնարիմացութեամբ։ Ի գիւտս հնարիմացութեան։ Բազում հնարիմացութեամբ վարէր զնոսա իբրեւ զօրավար։ Գողացան հնարիմացութեամբ զպտուղն օրհնութեան. (Աթ. ՟Դ։ Եփր. աղ.։ Արծր.։ Բրս. ՟խ. մկ.։ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
fifteen;
fifteenth.
Որ օր հնգետասան էր ամսոյն. (Եզեկ. ՟Լ՟Բ. 17։ ՟Խ՟Ե. 25։)
fifteenth.
Յաւուրն կամ յամի հնգետասաներորդի։ Ի հնգետասաներորդի աւուր ամսեանն եօթներորդի։ Հնգետասաներորդ աւուրն ադարայ։ Ի հինգետասաներորդի ամի տէրութեանն տիբերեայ կայսեր.եւ այլն։
wine-presser.
Հնձանահարաց ձեւով զուրախութիւն գործոյն նշանակէր. (Տօնակ.։)
to sound, to resound, to boom, to echo;
— պղնձոյ, to toll, to ring, to gingle, to tinkle;
— ծովու, to murmur, to roar;
— հողմոց, to blow, to whistle, to rustle;
— հրացանի, to whizz, to whistle;
— հրետի, to boom;
— բանից, to announce, to spread abroad, to publish;
— զբառս, to pronounce;
ոչ բարւոք — ականջաց, to grate upon, to offend the ear;
— դրամոց, to chink.
Հնչէր կամ հնչեաց ձայն փողոյն, փողն, պղինձ, բարբառ ի քաղաքի, քաղաքն. երկիրն ի բարբառոյ կամ յաղաղակէ. պարիսպք կամ յատակք, լերինք եւ հովիտք՝ ծով. եւ այլն։
Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Հնչեաց համբաւն ի տուն փարաւոնի։ Ի ձէնջ հնչեաց բանն աստուծոյ՝ ոչ միայն ի մակեդովնիա։ Հնչեցէ՛ք ի մակդող։ Հնչեսցեն երկոքեան ականջք իւր։ Մուրճ եւ ամենայն ինչ երկաթի ոչ հնչեաց ի շինել նորա. եւ այլն։
Հնչէր լուր գործոյս յամենայն աշխարհիս հայոց։ Սկսան քարինքն հնչել ի լսելիս նոցա ի պատառիլն իւրեանց. (Ճարպ։ Իգն.։)
Յորդագոյն հնչէր, քրիստոնեայ եմ. վազէր ընդ բանակն, կանչէր հնչէր. (Արծր. ՟Գ. 4։)
to sound, to resound;
to ring, to toll;
to divulge, to publish, to make public.
Հնչեցոյց տէր ի բանակն ասորւոց շաչիւն կառաց. (՟Դ. Թագ. ՟Է. 6։)
Հնչեցուցանէր զձայն ահեղ գոչման փողոյն. (Շար.։)
Այս երկոքին գործիք էին երանելոյն դաւթայ, որ միշտ զհոգին սուրբ հնչեցուցանէր. (Եպիփ. սղ.։)
cf. Հնչումն.
Յայնմանէ հնչիւն մեծ լինէր յայրին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)