cf. Կենագործեմ.
Ղազարու ... կենդանագործիլն ի գերեզմանէն. (Մամբր.։)
cf. Կենագործութիւն.
ζωοποίητος vivificatio. Կենդանագործելն, եւ իլն. կենդանութիւն. յարութիւն.
painting;
zoo-graphy.
ζωγραφία, ζωγράφημα pictura, effigies Կենդանագրելն, իլն. նկարագրութիւն. եւ Կենդանագիր. նկարագիր. իսկութիւն.
Եւ այլոց արուեստագիտացն ի կենդանագրութեան եւ ի պատկերս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
to burn alive.
Եռանդել զնոսա, եւ կենդանախարուկել ի նմանն կոյս ջերմութիւն։ Մաքրեցելոյն յաստուածայինն կոյս ունկնդրութիւնն կենդանախարուկիլ. (Դիոն. երկն.։)
Կենդանախարուկիլ ախորժելով զորս յաստուածն են վերագրեալք, եւ ոչ ցրտանալ. (Մեկն. ղեւտ.։)
to litter or bring forth;
to breed, to give rise to;
to vivify, to give life to.
Կենդանածնիլ թռչնոց եւ ձկանց ի ջուրցն. (Լաստ. ընթերց.։)
birth, bringing forth.
ζωογονία generatio animalis, vivificatio Ծնունդ կենդանւոյ ի կեանս կամ կենդանի. կենդանածնիլն.
Զոր որոշեաց ի բնութենէ ստեղծուածին եւ առաջին կենդանածնութեան. (Փիլ. լին. ՟Բ. 14։)
cf. Կենդակ.
Զժամանակ (այսինքն զեղանակ մի) տարւոյն կատարէ ի ձեռն երից կենդանակացն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 77։)
vital, vivifical;
animal, living;
sign of the zodiac.
Արեգակն զիւրաքանչիւր ժամանակ (զեղանակ) կատարէ ի ձեռն երից կենդանականացն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
sign of the zodiac;
— պատկեր, portrait.
ԿԵՆԴԱՆԱԿԵՐՊ. ա. Կենդանատեսիլ. կենդանի՛ նկարեալ. կենդանագրեալ.
to revive, to live again, to come to life again, to be resuscitated;
to brighten up, to become animated, to glow.
ἁναβιόω, ἁναζάω revivisco, ad vitam redeo ζωοποιέομαι vivificor ἁνασφάλλω, ἁνίσταμαι resurgo. Դառնալ ի կենդանութիւն. վերստին կենդանի լինել. նորոգիլ, յառնել մեռելոց, կամ վերականգնիլ. ողջննալ. (Գ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 22։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 6. 22։ Հռ. ՟Է. 9. ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Է. 22. 36։)
Մարգոյն ուրեմն բնութեանպարտ էր վերստին կենդանանիլ առ առաջինն. (տպ. կանգնիլ։)
desirous of living, fond of life;
zoophilist
Կենդանասէր անհնարին է բնութիւնս. (Փիլ. լին. ՟Բ. 7։)
Իբրու կենդանասէր եւ մարդասէր ամենայն խնամովք հնարի փրկութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Կենդանարար.
Կենդանաստեղծն աստուած։ Նախախնամութեամբ կենդանաստեղծին. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին. 7։)
cf. Կենդանակերպ.
ԿԵՆԴԱՆԱՏԵՍԱԿ. Կազմած ունօղ զտեսիլ կամ զձեւ կենդանւոյ. արձան կամ պատկեր կազմեալ ի նմանութիւն կենդանեաց.
ԿԵՆԴԱՆԱՏԵՍԱԿ. ա. Խաչանիշ. խաչադրոշմ. Ունօղ զտեսիլ կենսատու խաչի.
life containing.
Զսրբագոյն մատուռն կենսունակ գերեզմանին քրիստոսի. (Հ. կիլիկ.։)
mundane, worldly-minded, fond of life, of this world.
Բնական սովորութիւն կենցաղասէր երիտասարդաց. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
cf. Կենցաղավարիմ.
ԿԵՆՑԱՂԱՎԱՐԵՄ ԿԵՆՑԱՂԱՎԱՐԻՄ. βιόω, βίωμι vivo διατρίβω conversor. Վարել զկեանս. վարիլ կամ դեգերիլ եւ պանդխտիլ ի կանցաղումս. կեալ յաշխարհի. քաղաքավարիլ. կենակցիլ. ապրիլ, մարդկանց մէջ կենալ, վարուիլ.
Առանց հովուի՝ ո՛չ խաչանց եւ ո՛չ այլոյ իրի պարտ է կենցաղավարիլ. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
useful to the world, to every one;
of public utility;
useful, interesting.
Արժան է գտանել զփախուստ (ի հեշտալեաց) Վասն կենցաղօգտի առաքինութեանցն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
whale;
cetus.
Ի նաւէն յորովայն կետոսին. (Փիլ. յովն.։)
to eat, to mess, to nourish or feed oneself, to live, to be fed.
ἑσθίω vescor. Ուտել. ճաշակել. սնանիլ.
Որք ոչն կերակրին պատուիրանօքն աստուծոյ։ Կերակրիլ դոյզն աղապետաւ. (Խոսր.։)
to be or to get hoarse, to make oneself hoarse.
βραγχιάζω raucesco. որպէս թէ Քերելով քերիլ. Ցամաքիլ կոկորդի. Խցանիլ հագագի. Խեղդիլ ձայնի. պօղաղը չորանալ՝ գոցուիլ, ձանը կտրիլ.
sand-banks, shallows, quick-sands.
ԽՐՈՒՏ, ԽՐՈՒՏՔ. գ. Աւազուտ, տղմուտ վայր, յոր լինի խրիլ. յորձանք.
to be scared, to take umbrage, to shy, to start aside, to take fright, to be restive.
ἑκπηδάω exsilio πτοέομαι metu consternor. Շրտնուլ. սարտնուլ. հարթչել. խորշիլ. յետս ընդոստնուլ. յահի լինել. յետս ընկնիլ. խրտիլ. խրչիլ.
small room, cell, hut, cabin.
Փախչել եւ փոխիլ ի խցկեն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
stoppage, obstruction.
Խցանելն, եւ իլն. գոցելը, գոցուիլը.
to be sick, ill, indisposed, unwell, poorly.
ἁρρωστέω, μαλακίζομαι aegroto, langueo ἁλγέω doleo ἁποκάμνω laboro. հիւանդանալ. ախտանալ. տկարանալ. որ եւ Աշխատիլ ասի. հիւընտնալ. ... տե՛ս (՟Դ. Թագ. ՟Ա. 2։ Դան. ՟Ը. 27։ Փիլիպ. ՟Բ. 27։)
Կամ Ցաւ ինչ կրել. ցաւագնիլ. կարեւէր խոցիլ ի սիրտ.
to go mad;
to become unhappy
ԽՕԼԱՆԱՄ ԽՕԼԻՄ. Անմտանալ. յիմարիլ. մոլեգնիլ. եւ Հիքանալ. խենդենալ. եւ խեղճ ըլլալ.
cf. Խօլանամ.
ԽՕԼԱՆԱՄ ԽՕԼԻՄ. Անմտանալ. յիմարիլ. մոլեգնիլ. եւ Հիքանալ. խենդենալ. եւ խեղճ ըլլալ.
foolishness, nonsense, folly.
Յիմարութեամբ եւ խօլութեամբ բազում անգամ վարեցեալ. (Փիլ. այլաբ.։)
noise, murmur, rumour, uproar.
զի՞նչ է ձայն՝ զոր լուաւ. արդեօք խօսի՞ցն, եւ կամ ոտի՞ցն խօշիւն։ Զխօշիւն ինչ դարձեալ անյայտ հնչման ի հեռաստանէ՝ յորժամ գայցէ յաւանջս. եւ այլն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 42։ եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Սողնոցն զխօշիւն միայն զմարդոյն առեալ, է որ ի ծակս. է՛ որ ի սորս. եւ այլն. այսինքն ոտնաձայն, կամ բարբառ աննշան. (Եզնիկ.։) որպէս թէ լծորդ իցէ ընդ խօսիւն. որպէս ռմկ. ասի խօսիլ գետնոյ, լերանց եւ այլն, իբր թնդիւն, գանգիւն։
eloquent;
cf. Խօսուն.
Բազում ինչ ի խօսականէս յինքն ձգեալ տանի. (Փիլ. լիւս.։)
to cause to speak.
Տալ խօսիլ. խօսեցընել, լեզու հանել.
to speak, to talk, to discourse, to converse;
to confer, to treat, to negotiate;
to betroth, to affiance;
— լեզուս, or ի լեզուս, to speak many languages;
— — եզակի, to thee-thou;
— ուղիղ, to speak out, distinctly — ի սրտի, to think, to meditate, to ruminate;
— սպառնալեօք, to speak threateningly or sharply;
— զքաղաքականութենէ, to talk politics;
տալ — զանձնէ, to be talked of;
to get a bad name;
— զումեքէ ի մահ, to compass a person's death;
— չարութիւն, to speak ill of, to slander;
— հաւու, to crow;
նա խօսեսցի առ ի քէն, he shall be thy spokesman;
— ումեք զկին, to betroth, to promise or to give in marriage;
— իւր զկին, to espouse, to marry;
կոյս խօսեցեալ առն, a vergin espoused to a man;
խօսեցայց ինձ զքեզ, I will marry you;
cf. Ընդ վայր.
ԽՕՍԵԼ. μνηστεύω despondeo, desponso, nuptias concilio. Հարսնախօսութիւն առնել. նշանել, իլ. պսակիլ. հարսն առնել, եւ լինել.
ԽՕՍԵԼ Ի ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ, կամ Ի ՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ. Դաշնաւորիլ եւ հաշտիլ. խաղաղութիւն առնել. ... (՟Ա. Մակ. 10։ ՟զ. 49. 60։)
Յորժամ խօսեալ իլնի կին առն, հեռի է ի նմանէ տեսութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
betrothal, betrothing.
Մանաւանդ μνηστεία sponsalia. Հարսնախօսութիւն. խոստումն. նշանելն, իլն.
երդմնեցուցանել յաղագս խօսման կնոջ։ Երթալ ի խօսումն կնոջ. (Փիլ. լին.։)
word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.
Ուսանել զխօսս եւ զլեզու հայկական։ Հայերէն խօսիւք։ Ասորի խօսիւք. (Խոր. ՟Ա. 13։ Փիլ. իմաստն.։ Ճ. ՟Ա.։)
Բերել ի մէջ ձեր զգիրս միոյ փիլիսոփայի այլազգոյ, զոր ընդդէմ մեր խօսս է արարեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
the fourteenth letter of the alphabet, the ninth of the consonants;
fifty, fiftieth.
Ծ. Որպէս յն. γ . լտ. g. զոր օրինակ μέγας, μείζον magus, major մեծ, մեծագոյն. γέρων ծեր. γῦρος gyrus ծիր. γόνη genu ծունր կամ ծունկն. γεννάω gigno ծնանիլ. γέλος ծաղր, ծիծաղ. եւ այլն։
Մերթ եւ ընդ տղ, ստ, ճ, կ, թ, տ, ս, եւ այլն. զոր օրինակ մածանիլ կամ մատզիլ. ստեղն կամ ծեղ, ծիլ, ճիւղ. ծկոյթ, ճկոյթ. ճանաչեմ, ածեայ. ծուռ, կոր, թիւր. ծոյլ, թոյլ. ծորիլ, սորիլ, թորիլ. ծածանիլ, սանձայ՝ ընծայ. Ինձ (գազանն)՝ ինծ, եւ այլն. եւս եւ դձուձ, գծուծ. Ձաղ, ծաղսանիլ, տատանիլ. ծուր, տիւրոս. սիդոն, ծայդան՝ եւ այլն։
to irradiate, to cause to shine;
to cause to germinate, or to sproutforth;
ծագեցից Դաւթի ծագումն արդարութեան, I will cause the Branch of righteousness to grow up unto David;
առաւօտն ծագեաց զլոյս իւր, the sun shone forth, day broke.
ἁνατέλλω oriri facio παρατείνω extendo եւ այլն. Ցայտել կամ ձգել ի դուրս. բղխել. տալ ծնանիլ. ծաւալել. երեւեցուցանել. յայտնել. ցաթեցնել, երեւցնել.
ԾԱԳԵՄ, եցի. չ. կամ ԾԱԳԻՄ, եցայ. կ.ձ. ἁνατέλλομαι, ἁναβαίνω orior λάμπω, ἑκλάμπω, ἁναλάμπω, ἑπιφαύσκω splendeo, effulgeo, reluceo եւ այլն. ծագ կամ ծայր տալ. երեւիլ. ելանել. փայլել. լուսատու լինել. եւ Ծնանիլ. բղխիլ. ցաթիլ, երեւնալ, ծնիլ, բխիլ
dawn, rising;
birth, origin, source, rise;
emanation;
lineage, descent;
derivation;
զ—ն ունել, to take its rise in, to draw one's origin from;
— արեգական՝ արեւու, sunrise, sunrising.
ἁνατολή ortus եւ oriens, origo ἁπόρρια effluxus, emanatio βλαστός germen λάμψις splendor. ծագիլն լուսոյ կամ լուսաւորեաց. ելք. արեւելք. եւ Փայլումն. լուսաւորութիւն. եւ Ծնունդ. բղխումն. ի վեր երեւումն.
to plait, to ruffle, to fold;
to turn in or up, to roll or wrap up.
εἱλέω, ἑντυλίττω, -σσω πλέκω volvo, involvo, plico. Կրկնել. կուղ կուղ անել. ոլորել. ծալլիլ, պլորել.
folding;
— ծովու, rippling, undulation;
ծալմունք ամպոց, gathering cloudiness.
καμπή flexus. Ծալելն, իլն. Ծալք. եւ Թաղկումն կամ խտացումն իբր ծալմամբ.
Ի վերայ միմեանց ծալմամբ. (Փիլ. տեսական.։)
wast, consumption;
corrosion.
ἁνάλωσις absumtio. Վատնելն, սպառելն, իլն.
to flow gently, to ripple;
to wave, to undulate
σαλεύομαι, κινοῦμαι moveor, agitor ἑπιφρίσσω inhorreo. (լծ. սասանիմ. տատանիմ) շարժլիլ. շարժիլ. ծփծփիլ (ջրոյ եւ խոտոյ). քստմնիլ. շարժիլ.
rippling, undulation, waving motion;
— ճօճանակի, oscillation.
Ծածանիլն, ըստ նմանութեան քստմնելոյ.
in secret, by stealth, secretly, stealthily.
Միաբանիլ, կամ զօր գումարել, կամ ի վերայ հասանել ծածկաբար. (Ոսկիփոր.։)
to cover;
to hide, to conceal;
to dissimulate, to mask, to cloak, to veil.
κρύπτω, ἑπικρύπτω occulto, abscondo, recondo. Դնել ի ծածուկ վայրի. պահել. թաքուցանել. անյայտ եւ անհատ առնել. թաղել. գանձել, եւ այլն. կր. թաքչել. աներեւոյթ լինել. ծածկել, թահել, պահուըտիլ.
Զպատանի հրաշատեսիլ եւ զգօն ծածկել (ընդ հողով), յորմէ ակն ունէի ծածկիլ. (Մագ. ՟Կ՟Գ։)
hiding, concealment, secret;
cover, covering;
dress;
եր զխաւար ի —իւր, he made darkness his secret place;
— թաղման, shroud;
— անկողմոյ, counterpane;
— կահուց, cover;
— կառաց, hammer-cloth;
— ձիոց, horse-cloth;
housing;
— նաւուց, awning.
Ծածկութիցն հանդերձ. (Փիլ.։)
to creep into a hole or cavern, to burrow;
to shut oneself up, to isolate;
to seclude oneself.
ԾԱԿԱԽԻԹ ԼԻՆԵԼ. Խթիլ՝ մխիլ ի ծակ. մտանել բնակել ի ծերպս, ի փապարս.
stripped of flowers;
— լինել, to shed the blossom.
ԾԱՂԿԱԶԵՐԾ ԼԻՆԵԼ. Զերծանիլ այս ինքն մերկանալ կողոպտիլ ի ծաղկանց.
cf. Ծաղկազերծ.
ԾԱՂԿԱԹԱՓ ԼԻՆԵԼ. Թօթափել զծաղիկս. թափիլ ծաղկանցն. ծաղկազերծ լինել.
Վեր ի վերոյ առաքինութիւնն երեւեալ՝ դիւրաւ ծաղկաթափ լինի։ Զի մի՛ ցամաքեալ՝ ծաղկաթափ լիցի դդմենին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 16. եւ Փիլ. յովն.։)
interwoven with flowers;
— պսակ, garland.
Ծաղկահիւս բրաբիոնս։ Ծաղկահիւս պսակաւ. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
floriform, flower-shaped;
ընդ — ալիս ընդխառնիլ, to sail on placid waters.