sober, honest, moderate;
philosopher.
σώφρον sobrius Սիրօղ զգաստութեան. եւ Առաքինասէր. զգաստ. պարկեշտ. իմաստուն.
Յովսէփ ասէ քանզի արդար էր, եւ այլն։ Տեսանե՞ս որպիսի՛ ոք իմաստուն եւ զգաստասէր էր։ Ի վեր քան զօրէնս զգաստասէր գտանէր բարուքն։ Ի վերոյ քան զօրէնսն զգաստասէր եւ իմաստասէր բարուց էր։ Մի՛ բանիբուն ջանայցես առնել, այլ զգաստասէր լինել խրատեսջի՛ր. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
sobriety;
philosophy.
Սէր զգաստութեան եւ առաքինութեան. որ ըստ յն. φιλοσοφία ասի փիլիսոփայութիւն. իմաստասիրութիւն.
recovery of senses, return to sense, amendment;
wisdom, prudence;
sobriety, chastity;
watchfulness, watching;
զգաստութեամբ, soberly;
— ի կերակուրս, abstemiousness;
— մըտաց, readiness of wit, presence of mind;
դառնալ, գալ ի —, to recover one's self, or one's wits, to come to one's self again;
to be cured (of), weaned (from);
ածել ի —, cf. Զգաստացուցանեմ.
Կանայք զգաստութեամբ զարդարել զանձինս։ Հոգի սիրոյ, եւ զգաստութեան։ Զգաստութեամբ կեցցո՛ւք յաշխարհիս։ Առաջնորդեսցէ ինձ ի գործս իմ զգաստութեամբ.եւ այլն։
Ո՛վ զգաստութեան իմաստուն կուսանաց, որոց ոչ յաղթեաց հեղգութիւն եւ քուն. (Շար.։)
to warn, to advise, to notify, to instruct, to inform, to announce.
ἑμφανίζω, ἁνατίθημι, μηνύω , δειλόω certiorem, vel notum facio, expono, refero, indico, significo, nuncio, declaro, manifesto Զեկուցանել. իրազեկ առնել. ազդ առնել. յուշ առնել. նշանակել. յայտնել. պատմել. իմա՛ց ընել, իմացընել, հասկըցընել.
to clothe, to dress one's self, to put on one's back, to put on, to wear, to put on clothes;
— հանդերձ սգոյ, to put on mourning;
— հանդերձս ուրախութեան, to put on garments of gladness;
մի զգեցցի այր զգեստ կանացի, man shall not put on the garments of woman;
բարւոք զգենու, he dresses well, with taste;
մարմին —, to incarnate, to take on himself human nature;
— զարգարութիւն, to clothe one's self with justice;
to do good works;
փառս եւ պատիւ —, to clothe one's self with glory and honour;
զօրութիւն —, to clothe one's self with strength, to gather strength;
— զպատկեր ուրուք, to assume the appearance of another person, to resemble;
զգենում բանին զմարմին, cf. Մարմնանամ, cf. Մարդանամ.
= Իր շատ ճոխ գործածութիւնից դատելով՝ պէտք է լինի բնիկ հայ։ Բայց որովհետև զ ձայնով սկսող հայերեն բառերը կա՛մ փո-խառութիւն են և կամ դեռ մեկնուած չեն, ուս-տի յայտնի չէ թէ ի՛նչ պիտի լինէր սրա հնխ. ձևը։ Սակայն որովհետև հնխ. g'h երկու ձայ-նաւորի միջև տալիս է հայերեն զ և բառի սկզբում տալիս է հյ. ձ, իսկ ձ դառնում է բաղաձայնի մօտ զ, ուստի կարելի է ենթա-զրել՝ որ զ ձևն էլ ծագել է հնխ. g'h-ից (այս-պէս դարձած նախ բաղաձայնով սկսող բա-ռերի մօտ և յետոյ ընդհանրացած)։ Այս մը-տածումով կարելի է մեր բառի հետ համե-մատութեան առնել հսլ. za մասնիկը, որի գործածութեան եղանակը մերին շատ է մօ-տենում. այսպէս՝ za n je= զ-ի. jetu ja za raka =կալաւ զձեռանէ նորա. za utra=զա-ռաւօտու.-հսլ. za սեռականով ցոյց է տալիտ ժամանաև և որրծողութեան պատճառը (տե՛ս Miklosich, Vergl. Gram. IV, էջ 527 ևն), հայցականով՝ գործողութեան տևողութիւնը (անդ, էջ 410 ևն), գործիականով՝ «ետևը» (հմմտ. հյ. զերիս աւուրս, զհետ, զկնի ևն)։ Թերևս սլաւական za բառին կցելու է նաև արևել. լիթ. azլ լեթթ. uz «վրայ», aiz ռետևը, պատճառաւ, յայնկոյս»։ Իսկ գոթ. ga-մասնիկը (ինչ. ga-laubǰan=գերմ. glau-ben «հաւատալ») սրանցից բաժանելով՝ կը-սում են սովորաբար լտ. com, cum, հիռլ. com, cum, con, կիմր. cyf, գալլ. com «ընդ, հետ» ձևերին. հնխ. kom (տե՛ս Walde, էջ 180)։
Յորժամ իմացականս զյիշատակ նորին լիցի զգեցեալ. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Տե՛ս զիարդ բազում անգամ զգենու յորջորջանս, որ հակառակ իմն թուին, եւ այլն. (Սեբեր. ՟Բ։)
dress, robe, garment, clothes;
— յօրինել ումեք, to dress, to make a dress for one;
— ամենօրեայ, every day clothes;
— հարսանեաց, wedding garb;
— այրութեան, widows weeds;
սեաւ —ք, dress coat;
պաշտօնական —, regimentals;
հասարակաց —ուք, in plain or private clothes;
— աւազանին, baptismal grace;
ծառայական —, towel, napkin;
— ստին, boot, shoe;
մերկ ի —ուց, undressed, disrobed, naked;
դարան —ուց, clothes-press.
Եթէ զգեստովն լուսոյ պարծիմ։ Աւազանին զգեստիւ. (եւ այլն. Նար.։)
to fling down, to throw on the ground, to beat down, to overturn;
զգետնեաց զնա դեւն ի միջի անդ, the devil had thrown him in the midst.
Կորացաւ, մինչեւ զգետնեցաւ. (Դատ. ՟Ե. 27.) իմա՛, յերկիր հարստեցաւ։
to clothe, to dress, to put a dress on any one;
to furnish with clothes, to adorn;
եթէ զխոտն ի վայրի Աստուած այնպէս զգեցուցանէ, if God so clothe the grass of the field.
Աղօթիւք քովք հանճար ինձ զգեցուսցես. (Կլիմաք.։)
Վերստին զմանկական տիոցն զգեցուցանելով զհասակ. (Յհ. իմ. ատ.։)
sly, circurnspect, considerate, guarded, wary;
sure, safe, secure;
զգուշ լինել կալ, cf. Զգուշանամ;
ի զգուշի առնել, cf. Զգուշացուցանեմ;
— վայր, place of safety.
Զգո՛յշ լեր նորա իմաստութեանն։ Եւ դու զգո՛յշ լեր, թէ զիա՛րդ հանճարեղաբար ...։ Զգո՛յշ լեր եւ աստ, զի՞նչ ասէ աւետարանիչն. (Ոսկ. յհ.։)
assembly, company.
Երանելի եւ բարեբաստ լիցիս՝ թէ յիմս հասցես երաստ. (Կրպտ. ոտ.։)
cf. Արաստոյ.
Երաստոյ վիմօք. (Յհ. կթ.։)
time, moment, hour;
when, in what time;
— եւ է, no matter when;
-? առ -? when? ց-? մինչեւ յ— ? or ց-? how long ? — իցէ՝ զի, please God! o! when shall I be! when will it be that!
Ընդէ՞ր է ինձ սրբութեան ծարաւել՝ երբ դու ես իմ սրբութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
Զիա՞րդ կատարեալ լինիմ, երբ չունիմ ինչք. (Բրսղ. մրկ.։)
Նոյն իմաստ պահի եւ ի մակբայն.
sometimes, now and then, from time to time;
—, էր —, յ— ժամանակի, once, in days of yore, in byegone times, of old, of yore, already, formerly, in time past;
-..., -..., now …, now ...;
at times ..., at other times...;
some-times..., sometimes..., at one time..., at another;
one while..., onother while;
— այս ինչ՝ — այն ինչ, now one thing, now another.
Որ կոչելոցն էին երբեմն ժամանակաւ. (Ճ. ՟Թ. որպէս թէ յիմիք ժամանակի։)
Եւ իսրայէլ գայթակղէր երբեմն. (Լմբ. իմ.։)
Նախ զնոցայն ունիմք, եւ հանապազ. եւ յետ այնորիկ զմերն տամք՝ յերբեմն երբեմն ժամանակս. (Լմբ. պտրգ.։)
sometimes, from time to time;
never, at no time;
—, ոչ —, մի —, never, no, not, for ever;
ոչ — իկեսցէ, — ոչ եկեսցէ, he will never come;
մի —, — մի զլանար, do not refuse him;
է՝ էր —, երբէք երբեք, from time to time, now and then, ever and annon;
— ուրեք, sometimes.
πότε aliquando, umquam cf. երբեմն. գրի եւ ԵՐԲԵՔ. (որպէս թէ մին իցէ՝ երբ իմն, եւ միւսն՝ երբ իւիք). ատենով, ըլլայ որ. եւ առընթեր հարցականի՝ իբր Բնաւ արդեօք. կըլլա՛յ որ. հի՛չ.
Ո՛չ ամենայն տեղի եւ ժամանակ ... այլ է երբէք եւ ուրեք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ո՛չ ուրեք երբեքի գրաւեալ. (Նար. ՟Լ՟Դ.) իմա՛ անժամանակ։
Բազում անգամ անկանի ի հուր, եւ երբէք ի ջուր. (Մտթ. ՟Ժ՟Ե. 14.) իմա՛ ըստ յն. նոյնպէս ստէպ. կամ բազում անգամ.
Եթէ երբէք ուրեք խորհէի արդեօք զհրամանացն խորտակել զլուծ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հնազանդեցուցից զանդամս իմ զէն մեղաց եւ անօրէնութեան, եւ ապա երբէք ուրեք հնազանդեցուցից զէն արդարութեան ի տէր. (Սեբեր. ՟Ժ։)
to sing, to celebrate, to praise.
Ընդ նոսա եւ զուգաձայնեալ երգաբանէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զոր սաղմոսիւք երգաբանեալ ... եւ ի շիրիմ հարցն ամփոփեալ. (Շ. վիպ.։)
Աստանօր ի դէպ երգաբանի մեզ որ դաւթեան կացուրդ». իմա՛, երգի ի մէնջ։
book of songs;
songwriter.
Զոր յերգագիր տառսն իմաստունն ... նկատեալ. (Նար. խչ.։)
that sings together or with another;
— լինիմ cf. Երգակցիմ.
singing book;
place of songs;
musical instrument;
— տարրաբանական, chemical harmonicon.
Անսիրելութիւն իմաստութեան, եւ երգարանաց բանաւորաց. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Երգարան է լեզուն մտացն. (Կլիմաք.։)
to sing;
to praise;
to play;
— թռչնոց, to warble, to chirp;
— քնարաւ, to play on the lyre.
Զանաքսագորաս եւ զդիմոկռիտոս ելլենացիք երգեն (վասն իմաստասիրութեանն). (Փիլ. տեսական.։)
to bite, to tear, to jeer, to cavil, to nettle, to irritate.
Ի զրահիցն ամրութեան ոչ երգիծանէ ինչ. (Լմբ. իմաստ. ՟Ե. 19։)
dormer window, sky-light;
roof, house, family.
Զնոցին դիակունս առ երդովքն ուրեմն ի տանիս զեղչեալս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
neighbour.
Զդրացին եւ զերդակիցն. (Լմբ. իմ.։)
cf. Երդմնազանց. — լինել, cf. Երդմնահարիմ.
to make swear;
— զդեւս, to conjure, to adjure, to exorcise.
Պանիր իմն երդմնեցուցանեն, եւ տան ծամել. (Կանոն.։)
false oath, perjury.
cf. Երդմնելի.
to swear, to take an oath;
to curse, to detest;
սուտ —, to swear falsely, to perjure one's self, to take a false oath;
— յանձն իւր, to swear to one's self.
Երդուի՛ր ինձ յաստուած՝ չմեղանչել ինձ։ Յանձն իմ երգուայ, ասէ տէր։ Երդուարո՛ւք ինձ ի տէր աստուած։ Երդնուցուն յանուն տեառն զօրութեանց։ Երդուաւ տէր ի սրբութիւնս իւր։ Երդումն՝ զոր երդուաւ, եւ այլն։ Յո՞ արդեօք երդնու աստուած, եթէ ոչ յինքն. եւ ասի երդնուլ՝ վասն մերոյ տկարութեանս. (Փիլ. լին.։)
Գովեսցին ամենեքեան՝ որ երդնուն նովաւ։ Գովիչք իմ ինեւ երդնուին. (Սղ. ՟Կ՟Բ. 12։ ՟Ճ՟Ա. 9։)
oath;
սուտ —, perjury, false oath;
— դնել, տալ, to take an oath, cf. Երդմնեցուցանեմ;
— տալ հավատարմութեան, to take the oath of fidelity, to swear fidelity;
ստել զ—, to take a false oath, to break an oath;
անհաստատ —, an unstable oath, a drunkards oath;
ձակել յերդմանէ, to unbind, to liberate from an oath, to release from an engagement.
Քաւեա՛լ լիջիր դու յերդմանէ։ Հաստատեցից զերդումն իմ, զոր երդուայ աբրահամու. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 8։ ՟Ի՟Զ. 3։)
Այլ այժմ իմ երդումն տուեալ քեզ յանմահ դիսն, նախ զդառնացեալ ծերն կոչեա՛ առաջի քո. (Եղիշ. ՟Ը։)
three years;
of three years;
—, զ—, յ—, in or during three years, every three years.
Որթ տնկիցէ, բրիցէ զառաջին ամն եւ զերկրորդն, եւ դարձեալ յերեամն. եւ իբրեւ երեամն անցանիցէ, եւ ի քառեամն ելանիցէ. (Ոսկ. բ. տիմ. Զ։)
to amuse ones self until the evening, to pass the whole day, to stay till the evening;
to remain, to pass the day;
— յանկողնի, to sleep very late.
Մերթ՝ Զցերեկն անցուցանել ուրեք եւ յիմիք. յն. մնալ երեկոյի.
of the evening;
երեկոյին, towards evening.
Համբարձումն ձեռաց իմոց՝ պատարագ երեկոյի. (Սղ. ՟Ճ՟Խ. 2։)
cf. Երեկոյի.
Համբարձումն ձեռաց իմոց՝ պատարագ երեկոյի. (Սղ. ՟Ճ՟Խ. 2։)
of the evening;
westerly;
evening;
յ—, from the evening;
the evening;
—ց ծով, the Atlantic Ocean.
Յերեկորեայ շաբաթուն մինչեւ ի լուսանալ միաշաբաթուն. (Յհ. իմ. ատ.։)
evening;
towards evening.
Ընտրեցին ոմանք զայս ինչ եւ զայս դնել երեկորեացդ այդոցիկ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ընդ առաւօտս, եւ ընդ երեկորի. (Եփր. ՟ա. տիմ.։)
Իսկ (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ.)
of the evening;
the evening.
Յերեկորին ժամու հաղորդել խորհրդոյն։ Միջասահման իմն երեկորինս է ժամ՝ տուընջեան եւ գիշերոյ. (Յհ. իմ. ատ.։)
eyening;
of the evening;
the evening, about or towards evening.
Շաբաթն օր՝ երեկունն մարտիւրոսաց պաշտել. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Երեսեմ.
Երեսօք կամ դէմ յանդիման երեւիլ.
Ասուդ դիւցազնաբար ի դիմի հարեալ, մինչ հանդէպ երեսանալ աղեքսանդրու. (Արծր. ՟Ա. 7։)
Երեսասցի. յանդիմանեսցի, կամ հայեսցի. (Հին բռ.։)
bold, courageous.
Դիմագրաւ. յառաջամարտիկ քաջասիրտ եւ աչալուրջ երեսօք.
to offer one's self;
to appear;
to see one another.
of thirty years;
thirty years old.
Երեսնամեայ մկրտիլ. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Երեսնամեայ.
Երեսնամեայ մկրտիլ. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Երեսնամեայ.
Երեսնամեայ մկրտիլ. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Երեսնամեայ.
Երեսնամեայ մկրտիլ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Saturn (planet);
cf. Երեւոյթ;
cf. Տեսիլ.
Երեւակ է խաբէութիւն մտաց ի ննջեալ մարմինս։ Երեւակ է զարմացումն մտաց ի ննջել մարմնոյն։ Երեւակ է անէութեան տեսութիւն. (Կլիմաք.։)
imagination, fancy, whim, idea;
վառ —, lively imagination.
φαντασία, φάντασμα phantasia, imaginatio Զգայութիւն ներքին, յորում զկայ առնու երեւեալն, կամ նկարեալ յանդիման լինի պատկեր երեւելոց եւ ըոբռնելոց զգայարանօք.
Մերթ Յայտյանդիմանութիւն. ցուցակութիւն. եւ Տեսութիւն մտաց.
visibly, openly, manifestly.
Հեղձուցանէր զերեւակի տրտմութիւնն». իմա՛ կամ զերեւելի սրտմտութիւն (դիւին), եւ կամ զերեւակի, այսինքն զերեւեցուցչի (դիւին)։
cf. Երեւելապէս.
Զզօրութիւն փրկութեանն երեւելաբար ի հանդերձեալ աշխարհն իմանամք. (Լմբ. պտրգ.։)
more illustrious, famous.
Զայս ի վերայ այլոցն երեւելագոյնս յանդիման կացուցանէ։ Երեւելագոյնս զեկուցանի ի ձեռն զկնիցս. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. իմաստն.։)
evidently, visibly.
Երեւելապէս արդարն (անուն ճշմարտեալ ի նոյ). (Փիլ. իմաստն.։)
visible, palpable, evident;
celebrated, eminent, signal, illustrious, heroic, high, serious, great, glorious, famous, brilliant, important, memorable, noble, principal, solemn, splendid;
— առնել, to illustrate, to render illustrious or famous;
to manifest;
— լինել, to signalize or distinguish one's self, to acquire undying fame.
Ա՛յլ իմն ի սիրտն բերելով, եւ այլ երեւելեօք մարդկան ցուցանելով. (Բրս. պհ.։)
Եւ անուն իմ երեւելի ի մէջ ազգաց. (Մաղաք. ՟Ա. 24։)
Պայծառ եւ երեւելի յաղթութեամբ. (Փիլ. իմաստն.։)