house-top, terrace.
ՏԱՄԱԼ որ եւ ՏԱՄԱԼԻ. δῶμα superior pars domus. թ. տամ. յն. տօ՛մա. հյ. Տանիք. երդ. ճեմելիք ի վերայ տան.
Լա՛ւ է բնակեալ առ անկեան տամալոջ. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 25։)
Իսմենաս զհնչիւն փողոցն յարմարեալ՝ զտամալոյն կայր։ Թո՛յլ տուք ինձ այսպէս ի տամալսս կալ. (Պտմ. աղեքս.։)
humid, moist, wet, damp.
to be wet, moistened, to become humid, moist.
ὐγραίνομαι madesco, madefio. Տամուկ լինել. խոնաւանալ. թրջիլ. խոխոմիլ. թաց ըլլալ, թրջուիլ.
Ի ցօղոյ լերանց տամկանան. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 8։)
of wet or moist nature.
Արիստոտէլ երկուս սեռս ասաց գոլ օդոյ, է ինչ՝ որ տամկատեսակ, որ ի գոլորշոյ ջրոյ, եւ է ինչ ծխատեսակ՝ որ ի շիջմանէ հրոյ. (եւ զծխատեսակն՝ ջերմն գոլ. իսկ զտամկատեսակն՝ ուրանօր ծնանին՝ ջերմ եւ զնա, իսկ յառաջեալ ըստ մասին՝ ցրտանայ. Նիւս. բն.։)
to moisten, to damp, to wet, to dew, to bedew, to soak, to steep.
Տամկացուցանէ գիջութեամբն։ Ի խոնաւոյ սնուցելոյ, այն որ տամկացուցանեն։ Ոչ կարէ զովացուցանել եւ ջեռուցանել հուր, եւ ոչ չորացուցանել եւ տամկացուցանել ջուր։ Ցօղ յերկնից եկեալ՝ տամկացուցանէ զնա. (Նիւս. կազմ.։ Դամասկ. Ոսկիփոր.։)
humidity, moisture, dampness.
ὐγρότης humiditas, humor. Տամուկն գոլ. խոնաւութիւն. գիջութիւն. թացութիւն.
Հասեալ ջերմութեան ճառագայթից արեգական՝ շքթեցուցանէ ի բաց զտամկութիւն։ Զցամաքն եւ զանմասն ի տամկութենէ. (Եզնիկ.։ Գէ. ես.։)
damsel, girl, young lady.
Բառ գաղղիական. տամզել. մատմօազէլ. այսինքն Օրիորդ. աղջիկ ազնուական.
Օրիորդքն կուսանքն են, որ ընդ թագուհւոյն լինին, եւ յոմանց տամոջել ասին. (Լծ. նար.։)
cf. Տամկ.
cf. Տերեւախիտ.
Ամենայն մասանմբք առաքինութեան ծաղակազարդեալք՝ պտղալի եւ տերեւամած. (Ոսկիփոր.։)
cf. Տերեւազիրկ.
to buzz, to hum.
ՏԶԶԱՄ կամ ՏԸԶԶԱՄ. Տըզ բըզ ձայն հանել ճանճից եւ մեղուաց. բզզալ.
to be distinguished, to render oneself illustrious, to be remarked;
to enjoy.
Օդային անկուածովք ոմամբք (զգեստուց) ամաչիցեմք առաւել՝ քան թէ վայելչանայցեմք. (Ածաբ. աղք.։)
Ուտես եւ ըմպես եւ վայելչանաս։ Ուտէին եւ ըմպէին մեծաւ ուրախութեամբ, եւ վայելչանային. (Հ. յնվր. ՟Զ.։)
Ապականիչ եւ եղծանելի ցանկութեամբս վայելչանամք. (Իսիւք.։)
cf. Վայրենամիտ.
Վայրագամիտ իբրեւ զեսաւ. (Երզն. աղ.։)
to become savage, wild or rude, to grow fierce, worse.
ՎԱՅՐԱԳԱՆԱԼ. Լինել իբրեւ զվայրագս, վայրաբնակ, կամ հանգոյն վնճակի վայրագաց.
fierce, wild, savage, brutal, barbarous, ferocious, cruel.
Վայրենի մտօք. վայրագիմաստ. վայրենաբարոյ. գազանամիտ. բարբարոսական. կատաղի, բիրտ, կոպիտ.
Վայրենամիտք եւ զգօնամիտք ի միասին բնակեսցեն. (Ոսկ. ես.։)
Յայսմ վայրի ճառեցից զվայրենամիտ ազգին զխստասիրտ դառնութիւն ի գլուխ ելեալ. (Ղեւոնդ.։)
Ըստ բնութեան գազանաց վայրենամիտք լեալ։ Իսկ նոքա՝ որ այնպիսի վայրենամիտք են։ Այսինքն ապառում եւ վայրենամիտ եղեն. (Արծր. ՟Գ. 11։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։ Իգն.։)
Առ յոյժ վայրենամիտ բարուց. (Պիտ.։)
Առիւծ զվայրենամիտ յեղուզակութիւն սիրէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
to become savage, to grow inhuman, brutal, ferocious, cruel.
ՎԱՅՐԵՆԱՆԱԼ. βαρβαρόομαι barbarus fio ἁγριόομαι efferor. Լինել իբրեւ զվայրենի գազանս կամ զբարբարոսս. կատաղիլ. գազանանալ. օտարանալ ի մարդկութենէ.
cf. Վաշխառու.
ՎԱՇԽԱԿԵՐ ՎԱՇԽԱՄՓՈՓ cf. ՎԱՇԽԱԺՈՂՈՎ. τοκογλύφος foenerator. Վաշխակերքն զինչսն համայն վաշխեն, եւ ծնանի եւ բուսանի. (Բրս. վաշխ.։)
Ի զրկօղ մեծատանց, ի վաշխամփոփէ, եւ ի տոկոսառէ. (Մաշկ.։)
to be divided in battalions.
unpleasant, disagreeable, disgusting.
Չարահամ. անհամ. անախորժ.
Գինին վատահամ լինի. (Վստկ. ՟Կ՟Ա։)
of ill repute, infamous, defamed, discredited;
— լինել, to be in ill repute.
cf. Վատահամբաւեմ.
to defame, to discredit, to decry, to disparage, to cast a stain, or to put a slur upon.
bad repute, infamy, disrepute, discredit.
dead miserably;
— լինել, մեռանել, to die or perish miserably.
Չարամահ. բռնամահ.
Զմի խորհուրդ ունին վատամահքս այս. եւ արդ մերկացեալ տանջեսցին. (Ճ. ՟Բ.։)
Պատահեալ բազոմւ տանջանաց՝ վատամահ լինիք. (Փարպ.։)
Յառնէ անիրաւէ վատամահ մեռաւ. (Կիւրղ. թագ.։)
cf. Վատառողջ.
Արագ, հեղգ. (քաջամարմին, կամ վատամարմին. Երզն. քեր.։)
inconsideration, thoughtlessness;
malicious intention;
evil disposition.
Չարամտութիւն. անմտութիւն. անմտածութիւն. անխելքութիւն.
Մի՛ յիշեր զվատամտութիւն ղեւոդիկեայ. (Ճ. ՟Ա.։)
Միթէ առ ագահութեան եւ վատամտութեա՞ն տուաւ նմա այնպիսի բարութիւնք. (Ոսկ. ես.։)
to be or become cowardly, pusillanimous, faint-hearted;
to grow idle or lazy, slothful.
Առ ի պսակելոյ զյաղթօղն, եւ յամօթ առնելոյ զվատացեալն։ Զվատացեալսն ի կռուի տամբ եւ կենօք հարցանել. (Եզնիկ.։ Փարպ.։)
to grow worse, to degenerate, to debase or degrade oneself, to fall into baseness, to be marred, spoiled;
to succumb, to be beaten.
Վատթար գտանիլ կամ երեւիլ.
Թագաւորն յաղջկանէ միոջէ պարտեալ վատթարանայր կամօք եւ զօրութեամբն քրիստոսի. (Ագաթ.։)
to become like a wild-boar, to become infuriate, ferocious, outrageous.
Կամ զօդ, որ մերթ գոչիցէ վարազացեալ հրաանաւ, եւ մերթ սարսէ ի գոչելոյն սաստիւ. (Եզնիկ.։)
rosy-fingered;
— բանայ արշալոյս զդրունս արեւելից, the — Morn opens the gates of the East.
(Քերթողն զհերա) կոչէ սպիտակածղի եւ վարդամատն. (Նոննոս.։)
Եւ կոչէին զնա (զանահիտ՝ զլուսին) վարդամատն եւ ոսկեծղի. (Հ. եւ Տէր Իսրայէլ. օգոստ. ՟Զ.։)
bull-fight, bull-feast, bull-baiting.
to rejoice, to be joyful, to be transported with happiness, to be full of merriment.
ἁγαλλιάομαι, χαίρω, σκιρτάω exulto, laetor, gaudeo, gestio, salto, tripudio. Խնդալ յոյժ. որախանալ. խրախ լինել. բերկրիլ, զուարճանալ հանդերձ դնդմամբ կամ թնդմամբ սրտի՝ ցնցմամբ մարմնոյ եւ հնչմամբ ձայնի. հրճուիլ կայառիլ. խայտալ. խնտալ, ուրախանալ ցնծումով, ճխալ, ուրախութենէն ցաթկրտել.
Ուրա՛խ եղիցին երկինք, եւ ցնծասցէ երկիր։ Մի՛ տայք զայդ աւետիս, զի մի՛ ցնծասցեն յամբարտաւանութեան խօսից իւրեանց։ Ցնծացէ՛ք առաջի նորա դողութեամբ։ Ցնծացայց ի քեզ. կամ ի փրկութեան քում։ Ցնծասցեն դստրք յուդայ վասն իրաւանց քոց տէր։ Ցնծասցեն ոսկերք իմ տառապեալք, կամ շրթունք իմ։ Ցնծասցէ լեզու իմ յարդարութեան քում։ Ցնծացայ ես ի բանս քո որպէս այն՝ որ գտանէ աւար բազում։ Սիրտ իմ եւ մարմին իմ ցնծասցեն առ Աստուած կենդանի։ Արդարութեամբ քով ցնծասցեն։ Ցնծացայց ի վերայ Երուսաղէմի։ Ցնծացաւ հոգի իմ յԱստուած փրկիչ իմ։ Ցնծացաւ Յիսուս հոգւովն սրբով։ Սուրբք քո ցնծալով ցնծասցեն։ Ցնծասցեն դաշտք։ Լերինք ցնծացէ՛ք։ Լերինք ցնծացին որպէս խոյք։ Բարձից զձայն խրախճանաց, եւ զձայն ցնծացելոց. եւ այլն։
Ցնծացին հովիւքն յաւետիսն խաշամբք իւրեանց. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Զսորա զօր տօնին զյիշատակ քաջութեանն ցնծան (այսինքն ցնծութեամբ կատարեն). (Բուզ. ՟Գ. 6։)
to gush forth, to spout out.
ՑՆՑՂԱՆԱՄ ՑՆՑՂԿԱՆԱՄ. Ցայտել իսր ընդ ցնցուղս կամ ցնցղուկս.
Ի վիրէ կողիցն արիւն ցնցղկացեալ (կամ ցնցղացեալ) հոսէր. (Բուզ. ՟Ե. 28։)
cf. Ցնցղանամ.
ՑՆՑՂԱՆԱՄ ՑՆՑՂԿԱՆԱՄ. Ցայտել իսր ընդ ցնցուղս կամ ցնցղուկս.
Ի վիրէ կողիցն արիւն ցնցղկացեալ (կամ ցնցղացեալ) հոսէր. (Բուզ. ՟Ե. 28։)
to shine, to sparkle, to glitter;
to reflect, to be reflected, to reverberate, to flash
cf. Ցոլամ.
ἁναρριπίζομαι, ἁναρρίπτομαι, ἁναρρέω flato quodam resuscitor, sublime jaculor. Ցայթել ցոլիւք կամ շողիւք. ցայտել ծագմամբ, սլանալ, բզխել, ի դուրս ծաւալիլ.
Կամին կայծական ի մեզ չարեաց լինել բոց, որ բորբոքի, եւ ի վեր ցոլանայ. (Առ որս. ՟Ա։)
wheat-coloured, sallow.
Ցորենամորթ պատկերն. (Ախտարք.։)
till, until, as long as;
ցո՞րժամ, how long?
ἒως ἁν usquedum. Մինչեւ ցայն ժամանակն. մինչեւ. ինչուան անատէնն՝ որ.
Եւ անդ լինջի՛ր, ցորժամ ասացից քեզ. (Մտթ. ՟Բ. 13։)
ՑՈ՞ՐԺԱՄ մ. Ցե՞րբ. մինչեւ յե՞րբ. մինչեւ յո՞ր ժամանակ.
Մինչեւ ցո՞րժամ եւ ցե՞րբ յարբեցութիւնս թափիցիմք. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։)
forefinger.
vainglory, ostentatiousness.
loose-minded;
low-minded.
Լինի ցոփամիտ, հպարտ, քսմսոտ, նենգաւոր. (Պիտառ.։)
Ոչ կարացին խրատել զանզգամ եւ զցոփամիկ ազգն հրէից. (Համամ առակ.։)
Հրաժարիցէ եպիսկոպոսն ի ձեռնադրութենէ ցոփամտից, վատասրտաց. (Կանոն.։)
to pique oneself extremely.
ՑՈՓԱՄՏԵԼ. Ցոփ լինել մտօք. մեծամտել. պօլ պօլ պարծենալ.
Նախագահութամբ նահապետացն ցոփամտէին հրէայքն. (Ոսկ. հռ.։)
to follow ill courses, to lead a dissolute life, to rush headlong into vice.
cf. Ցրտանամ.
to become cold, to grow cool, chilly;
to be seized with cold, to catch cold;
to become lukewarm, to grow cool;
to talk nonsense, to prate
ψυχόομαι frigefio, frigesco. որ եւ ՑՐՏԱԼ. Պակասիլ ի ջերմութենէ. եւ Կրել կամ զգալ զցուրտ. մրսիլ. պաղիլ. մսիլ, պաղիլ.
Ցրտանայ ձմերայնի (արեգակն կամ օդն), եւ սառուցանէ զամենայն բոյսս. (Եղիշ. ՟Ը։)
ՑՐՏԱՆԱԼ. իսր Անհամանալ. ցուրտ բանսխօսել. անիմաստ գտանիլ.
Եթէ յերկինս պահեցաւ ժառանգութիւն հաւատացելոցն, ցրտանան ոմանք՝ կարծիս ունելով ի ներքին Երուսաղէմ վայելել, եւ հազարամեայ փափկութեամբ զբօսնուլ. (Շ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
to grow cool, to cool, to be refreshed;
to drop with dew.
Ցօղով կամ ցօղագին շնչմամբ զովանալ. ի ցօղ փոխիլ.
Իջմամբ որդւոյն Աստուծոյ բոց հնոցին ցօղանայր։ Հնոց նցօղանայր. (Շար.։)
Քեւ քաղցրանան ամպք ի վերուստ, եւ ցօղանան. (Սիւն. տաղ խաչի.։)
cf. Փադան.
ՓԱԴԱՄ ՓԱԴԱՆՔ. գրի եւ ՓԱՆԴԱՄ. (լծ. պ. ֆիթամ. թ. ֆըթան ). Ձորձ կամ վարշամակ ի պէտս պտտատելոյ. փակեղն. ծածկոյթ կանանց. տեռ. կողպատ.
Ի տօնս կռոցն պարտակս զերեսօքն կապեն, եւ փադամս. որ է կողպատ, ի բերան. (Գէ. ես.։)
lavender, spica.
«բրդոտ ռեհան, ocy-mum pilosum» Խոր. աշխ. 615. սրա աւելի նոր ձևերն են փաղանգամուշ, ֆարանճա-մուշկ, ֆալանճմուշկ Բժշ.։
= Պհլ. palangamusk, պրս. [arabic word] palangmisk, որից փոխառեալ են նաև ա-սոր. ❇ ︎ parangmušk, արաբ. [arabic word] falanǰmusk, [arabic word] ❇ faranǰ-mušk, faranjamusk «ռեհան»։ Հայերէնի մէջ փաղանգամուշկ գալիս է պահլաւից. նորագոյն ձևերը արաբերէնից։-Հիւբշ, 254։
ՆՀԲ մեկնում է «ձագախոտ», բայց նաև «որպէս թէ մուշկ կենդանւոյ... զի փէլէնկ կամ փալանկ է ինծ. իսկ փէ-լէսէնգ է պալսամ, բալասան»։ Garrez
JAs 1869, 167 պհլ. բառը կարդալու համար՝ համեմատում և օգնութեան է առնում հայ ձևը։ Ուղիղ է մեկնում նաև Պատկ. Aрм. reorp. 81։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 662 պրս. palangmušk, ՀԲուս. § 3034 պրսl faranǰmusk։
Բառ անստոյգ՝ որպէս թէ մուշկ կենդանւոյ, որ իցէ իբրեւ զվագր կամ ազգ ընձու. (զի փէլէնկ կամ փալանկ է ինծ. իսկ փէլէսէնգ է պալսամ, բալասան).
Լինի ի հնդիկս հալուէ, փաղանգամուշկ, քափուր. (Խոր. աշխարհ.։)
Փաղանգամուշկ, ձարխոտն. կամ ֆարանճամուշկ ինքն դաղձն է. ուր թերեւս գրելի էր Ձագախոտ, կամ ընծախոտ. զի փալանկն է ինծ։ (Բժշկարան)
bladder, vesicle;
— ապակեղէն, balloon;
— հրետի, gun cartridge;
— հրաձիգ, fusee;
cf. Հրատիկք;
— լողական, air-bladder.
-Կազմուած *փամփ+բուշտ բառերից. երկրորդի ծագումը անյայտ է (տե՛ս առան-ձին). բայց առաջինն է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phamph-«ուռչիլ» արմատից. սրա հետ նոյն են bha*mbh-, ba*mb, pamp-ձևերը. որոնք բոլոր բնաձայն են համարւում. բազ-մաթիւ ժառանգ ձևերից հմմտ. սանս. bim-ba-«գնդակ», bimbī «մի տեսակ դդում», յն. Աέμβις «ջրի պտոյտ, շռնչան», πεμφις «շունչ, փոթորիկ. պալար, ջրի կաթիլ», πομφός «գնդակ, կոճակ, բշտիկ, վահանի ուռած մասը, կումբ», լեթթ. bamba «գունդ», pampt «ուռչիլ», լիթ. bámba «պորտ», bumbulis «պղպջակ», ուկր. buba «բշտիկ», չեխ. boubel «ջրի պղպջակ», լեհ. babel «ջրի պղպջակ, պալար», ուկռ. biiba «բշտիկ», սերբ. bubulǰica «բշտիկ», bubla «գնդակ», սլով. boblǰati «պղպջակել», մբգ. bemstīn «հաստափոր», դան. bams «յոյր մարդ», fomp «հաստափոր մարդ», նորվ. nempa seg «տկռիլ» ևն (Pokorny 2, 107 109. Boisacq 765)։
Յն. πομφός բառի հետ համեմատեց նախ Justi, Dict. Kurde էջ 74 հ։։ փոշտ, բայց ո՛չ փամփուշտ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Տէրվիշ. Նախալ. 92, որ դնում է սակայն փամփ-ուշտ և կցում է լիթ. pámti «ուռիլ», pampalas «ու-ռած» ռառերին։ Bugge, Btrg. 20 ան-կախաբար յն. πομφός ձևի հետ։ Նոյնը կրկնում են ուրիշներ. վերջին անգամ
Petersson, Ar. u. Armen. Stud. 47. Վերի փամփ+բուշտ ձևով բաժանումը ինձնից է. միւսները -ուշտ մասնիկ են
ՓԱՄՓՈՒՇՏ կամ ՓԱՆՓՈՒՇՏ. κυστίδιον, κύστιγξ vesica, vesicula. Մաշկեղէն պարկ կամ քսակ կենդանեաց՝ ընդունարան միզի.
Ասեն, թէ զփանփուշտ յորժամ փչել կամիցիս, ընկեա՛ ի ներքո հատ մի կորեկան, եւ փուքն՝ որ ի փամփոշտին՝ արգելու առնու զկորեկահատ, եւ ի միջոցի ունի. (Եզնիկ.։)
Օրինակ առնուն զփանփուշտ արջառոյ, փչեն ընկենու ի նա հատ կորեկի մեծի, որ լինի բոլոր ամենեւին, եւ յոչինչ հասանելով՝ ի միջին կառչի. (Շիր.։)
Զդառնագոյն եւ զչիկորակ զջուրն՝ լեզին. եւ զմնացեալ մրուրն սեաւ թանձրագոյն՝ փայծաղն. իսկ ջուրն ի փամփուշտն. (Մագ. ՟Ծ՟Ը։)
to flash like lightning, to gleam transiently.
ՓԱՅԼԱԿՆԱՆԱԼ. Իբրեւ զփայլակն փայլատակել. ծագել յանկարծ եւ ահեղակերպ պայծառութեամբ.
Հուր փայլակնացեալ։ Հրաբորբոք փայլմամբ փայլակնացեալք։ Զփայլակնացեալ նշխար մարմնոյ նորա եդին ի գերեզմանի. (Շար.։ Անան. եկեղ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
sun and moon.
ԱՐՓ կամ ԱՐՓԱ. cf. ԱՐՓԻ, եւ ի բարդութիւնս։
Ունօղ զգեղ արփւոյ, կամ զերկնային գեղեցկութիւն. լուսաւորք երկնից, մանաւանդ արեգակն, եւ լուսին.
Զի՞նչ է շրջան մի. ամք ՟Շ՟Լ՟Բ. զի արփադեղքն շարադրեալ միական ընթացիւք երթալ ընդ չափողին գիշերոյն պարառութիւն, եւ այլն. (Տօմար.։)
to fly in the air.
Մինչդեռ արեգակն յերրորդ ժամուն արփաթեւէր զկամարն երկնի. (Արծր. ՟Ե. 8։)
solar;
luminous, bright, celestial.
ԱՐՓԵԱՆ կամ ԱՐՓԵՆԻ. Արփային. արփիական. լուսաւոր. հրեղէն. եւ գ. Երկինք. լուսաւորք. երկնայինք. լուսեղէնք. լոյս. արփի.
Նոցա ի տուէ ամպ Հովանին, եւ գիշերի՝ սիւն արփենին. (Յիսուսի որդի։)
Ղամպար արփենից վառեալ, արեգակն ի քէն ծագեալ. (Տաղ.։)
Որ արփենից գերունակւթեամբ ի վեր քան զհրաշս փառաց ստեղծողին վեհից հրեղինաց՝ տարրեղէն բնութեամբ անօթք մաքրագոյնք. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)
Տարփմամբ արփենոյն բոցակիզեալք եւ տապացեալք ի նոյն. (Տաղ.։)
Մարգարիտ լուսոյ արփենւոյն, արփենւոյ տարփմամբ սրտի սէր. (Շ. տաղ.։)
cf. Արփեան.
Մարգարիտ լուսոյ արփենւոյն, արփենւոյ տարփմամբ սրտի սէր. (Շ. տաղ.։)
sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.
Ոչ արեգական պայծառութիւն, եւ ոչ արփինն վերին համեմատին պայծառութեան այնր պսակաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
որ եւ ԱՐՓ, փի, փից. αἱθήρ aether գրի եւ ԱՐՓԱՅ (ի բարդութիւնս), եւ ԱՐՓԻՆ. ըստ յն. եթեր. որպէս թէ կիզող. որ է լծ. ընդ պ. ատր, ազէր, այսինքն հուր. ըստ հյ. որպէս թէ Արեւի, կամ արեւային, արեւամերձ վայր. այն է Եթեր լուսաւոր ի վեր քան զօդս մինչեւ ի հրեղէն երկինս. պարունակ արեգական. վայրք լուսաւորաց կամ մոլորակաց. լոյս. եւ Հրեղէն կամար, հուր տարրական. օդ վերին. երկինք ստորին կամ միջին կամ վերին.
Անմոլար աստեղքն բերին ի վերնում գօտւոջն, եւ ամենեւին ցրտութիւն, եւ միջնորդ են արեգական եւ արփւոյ, եւ զանշէջ տոչորումն արփւոյն՝ իւրեանց բնական սաստիկ ցրտովն բարեխառնութիւնս առնելով. (Շիր.։)
Զարագընթաց շարժումն արփին (այսինքն երկնի), զարեգական՝ լուսաբերին, կացոյց հանդէպ գաբաւոնին։ Փեսայն իջմամբ ցօղատարափ՝ համբուրէ զտիպըն լուսոյ արփ. (Յիսուս որդի. եւ Լմբ. յիշ. առակ.։)
Արփայ, եւ Արփի, լոյս։ Արփիտ, կամ արփիա. (ի Հին բռ.) երկինք երկնից։
ԱՐՓԻ, կամ ԱՐՓԻՆ. ա. αἱθέριος aethereus Արփային. հրային. լուսաւոր. եթերական.
Ձորք ժամանակք (եղանակք) բաժանեալ մեկնեցան, ոմն ջերմոյն եւ արփւոյն՝ ամառն, աշուն, երկու. իսկ ցրտոյն երկու, ձմեռն, գարունն. (Փիլ. ել.։)
beautiful, luminous like the sun, bright, brilliant.
Արփիագեղ պատկեր, կամ լոյս. (Երզն. լուս.։)
that walks boldly in the light;
that goes to heaven or towards the sun.
Յիմացականն զուարճացեալ, եւ արփիագնաց եղեալ, արհամարհէ զոր զգայարանացն հեշտութիւն։ Զօրացեալ սիրովն՝ սկսանի արփիագնաց լինել. (Լմբ. սղ.։)
cf. Արփենի.
Արփիական փայլումն, կամ պատմուփան. (զքր. կթ։)
very luminous, extremely bright, brilliant, resplendent.
Արփիահրաշ լոյս, կամ փայլումն. (Շար.։)
cf. Արփիահրաշ.
Հրաբորբոք կամ լուսաբորբոք որպէս զարփի.
that walks in the light;
that goes like the sun;
bright, luminous.
Երկնաճեմ. արփիագնաց. երկնագնաց. (ի ճեմելոյ) եւ Լուսազգեաց. (ի ճամ, ճամուկ)
Որ անսուտ իմաստասէրն լինի ոգի, ամբարձելոցն եւ վերամբարձիցն ցանկացեալ տեսլեան՝ արփիաճեմ լինելով. (Փիլ. լին.։)
Արփիաճեմ փառք, կամ աթոռ. (Զքր. կթ.։ Նար. յովէդ.։)
royally.
Արքայաբար որդեգրեալ՝ ընդ քեզ ի ժառանգութիւն հօրդ մատուսցես. (Նար. ՟Ղ՟Գ։) Եւ այնպէս արքայաբար մտանէ ի կայսերականն մարզարան ... Արեւելեայց ամենեցուն արքայաբար առնել տեսչութիւն. (Կաղանկտ.։)
royal regiment or guard.
Գունդ կամ զօր արքունի, որ է ընդ արքայի.
royal.
րքայական սեղան, կամ կայան, գանձ, հարսանիք, թագ, ճոխութիւն, պատիւ, գահոյք, կյանք, ապարանք, տաճար, որդէգրութիւն, ցորեան, պղոտայ. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Լմբ. պտրգ.։)
Դալարաբերեաց ոչ կաղին արքայական, այլ զամենեցունց թագաւորն. (Անյաղթ բարձր.։)
Ասի եւ բարդութեամբ ԱՐՔԱՅԱԿԱՂԻՆ, կամ ԱՐՔԱԿԱՂԻՆ, ի բառս Գաղիան. եւ այլն։ cf. ԱՐՔԱՅԱԿԱՂՆԻ։
where the king resides;
— քաղաք, capital.
Ուր արքայն նստի կամ բնակի. թագաւորական, կամ թագաւորեալ (քաղաք).
made or built by the king;
royal, magnificent.
կործանեաց զամուր եւ զարքայաշէն պարիսպ սորա։ (Սկեւռ. ես.։)
cf. Արքայաշուք.
Ունօղ զյարդ արքայական. արժանի արքայի. իբր արքայավայել, կամ արքայաշուք.
given by the king.
Արքայատուր հրաման. (Ագաթ.։) (Կորիւն.։)
son of the king, prince
Եկն արքայորդին՝ ծննդեամբ ի բեթղահէմ. (Միխ. աս.։)
royalty, reign, kingdom;
heaven, paradise.
βασιλεία regnum Թագաւորութիւն. իշխանութիւն եւ պատիւ արքայի, եւ տէրութիւն կամ երկիր տէրւոթեան նորա. եւ ժամանակ կամ աւուրք թագաւորելոյ նորա.
Յառաջին ամի տրդատայ արքայութեանն հայոց մեծաց. (Ագաթ.։)
Ի Ժամանկս արքայութեան սոցա երկոցունց. (Նար. խչ.։)
Ուր թագաւորն է, անգէն եւ արքայութիւնն. (Եփր. համաբ.։)
ԱՐՔԱՅՈՒԹԻՒՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ, կամ ՀՕՐ, կամ Քրիստոսի, կամ ԵՐԿՆԻՑ, ի նոր կտ. անխտիր նշանակէ զերկնաւոր թագաւորութիւնն, կամ զդրախտն երկնաւոր. զտէրութիւնն Աստուծոյ յերկինս եւ յերկրի, եւ զդատաւորութիւն. որպէս եւ զեկեղեցի Ասստուծոյ, զնոր օրէնս. եւ որ ի նոյնս հային.
Որպէս Աստուծոյ սեպհական է արքայութիւն, եւ մեզ կամեցաւսեպհական առնել զարքայութիւն ի ձեռն ուղիղ հաւատոց եւ ճշմարիտ վարուց. (Խճխ. ՟Ի։)
queen;
կեցցե՜ —, God save the Queen!
Թագուհի. դշխոյ. հարսն կամ մայր թագաւորի.
royal;
— ճանապարհ, great thourougkfare, high-road.
Արքունական եւ վեհագոյն ամենայն օրինաց՝ սէրն է. (Շ. յկ. ՟Ի՟Զ։)
Արքունական թագ, կամ զօրութիւն, ծնունդ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Փիլ. ստէպ։)
Կամք արքունականք։ Կոչումն արքունական. այսինքն արքայի. (Յհ. կթ.։)
ԱՐՔՈՒՆԱԿԱՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀ կամ ՊՈՂՈՏԱՅ. որ եւ ասի ԱՐՔՈՒՆԻ. cf. Կուռ, եւ ԱՐԱՀԵՏ։ (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Լուեալ զայս թագաւորին, եւ ամենայն արքունականքն. (Ճ. ՟Ա.։)
given by the king or Court.
որ եւ ԱՐՔԱՅԱՏՈՒՐ. Յարքայէ կամ յարքունուստ տւեալ.
royal;
aulic;
— ճանապարհ, պողոտայ, high-way, road-way.
Կալանաւորքն արքունի։ Զերկիրն կամ զգործ արքունի։ Պատուհաս արքունի։ Ճանապարհ զարքունի գնասցուք։ Յաթոռոց արքունեաց.եւ այլն։
Ի դաւիթ տանն արքունի։ Օրինաց արքունի։ Ի գանձս արքունի։ Գուդքն արքոնի։ Ըստ հրամանին արքունի։ Ի ձեռանէ արքունի.եւ այլն։
Ի մեծ սպասաւորացն արքունի։ Հրամանաւ արքունի։ Զօրացն արքունի։ Իրաց արքունի։ Հարկաց արքունի։ Ի պատուոյ արքունի։ Դրանց արքունի. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Խոր. ՟Բ. 6։ Փարպ.։)
Թէ ոք լուծցէ ինքեամբ ըզմին, փոքր կոչի առ արքունին. իմա՛, յարքայութեան։
palace, royal residence;
court, courtier;
յարքունիս առնուլ, գրաւել, to confiscate.
Տուն արքունի, որ միանգամ եւ երկիցս վանք թագաւորի լինիցին, թէպէտ եւ փոխեսցի անտի թագաւորն, որ միանգամ յարքունիսն նուիրեցաւ՝ արքունի կոչ. (Սեբեր. ՟Է։)
from the Porte of Grand-Seigniors court;
from the public treasure.
Տացեն նմա յարքոնուստ յամի քսան տաղանդ։ Յարքունուստ լիցի։ Յարքունուստ վճարեսցի։ Տուեալ էր նաժիշտ յարքունուստ։ Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յարքունուստ. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 51։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 41. 44. 45։ Եսթ. ՟Բ. 8։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 20։)
Ել հրաման յարքունուստ. (Խոր.։)
pasturage, pasture, pasture-ground, herbage.
νομή, βόσκημα pascuum, pastus (ի բայէս Արածել. որպէս յամաչելոյ՝ ամօթ, յաղաչելոյ՝ աղօթք) Ճարակ. բուտ. նիւթ եւ դաշտ արածելի յանասնոց. եւ Արածումն. ճարակումն.
Յարօտ գառինն, եւ ի կոխան եզին։ Եղիցի յարօտս էրէոց։ Զամենայն շաւիղս յարօտս նոցա։ Սպառեաց տէր զարօտս նոցա. եւ այլն։
Զարօտս մեղու եւ կոգւոյ. (Յոբ. ՟Ի. 17.) իմա՛, կամ ճարակ, ուտեստ քաղցր եւ պարարտ, եւ կամ բաշխումն, հոսումն, ըբտ երկդիմի առման։
Ցամաքեցան բողբոջք արօտից. (Յհ. կթ.։)
that pastures, eats grass, at pasture, at feed;
that leads cattle to pasture, herdsman, shepherd;
pasturage.
Էշք արօտականք։ Արջառոց արօտականաց։ Երամակ մի խոզից արօտական.եւ այլն։
Բազմապատիկ տնկոցն, եւ արօտականացն զանազանութեամբք։ Ըստ նմանութեամբ արօտականացն դալարակեր լինել. (Նիւս. կազմ.։)
ԱՐՕՏԱԿԱՆՔ. νομάδες nomades, numidae Ազգք արաբացւոց եւ սկիւթացւոց՝ խաշնարածք կամ խաշնադարմանք. նումիտացիք.
plough;
— առնեմ, to plough.
Արասցուք դանակ, կամ արկցուք արօր.( Վեցօր. Թ։)
Թռչուն մեծ՝ շառագոյն փետրովք, ըստ իմիք նման բադի. ռմկ. եւս արօր, ճշնարօր կամ ճինշարօր.
ploughman, ploughed husbandman;
ploughed up, tilled;
—, արօրաձիգ առնել, to plough up, to till;
— լինել, to be ploughed up or tilled.
ԱՐՕՐԱԴԻՐ ԱՌՆԵԼ. ἁροτριάω, ἁροτριάζω aro կր. ԼԻՆԵԼ Արօրով վարել զերկիր, հերկել, կամ պատառել. ակօսաբեկ առնել, իրօք՝ կամ նմանութեամբ. որ եւ ԱՐՕՐԵԼ, ԱՐՕՐԱԴՐԵԼ.
cf. Արօրադիր առնել.
Այսպէս պիտոյ է արօրադրիլ ամենայն ոգւոյ. (Խոսր.։)
older.
Առաւել աւագ. երիցագոյն. նախապատիւ. մեծամեծք. աւելի մենծը, մենծերը
composed of nobility;
— ատեան, assembly of emperors, kings, etc.
Խմբեալ յաւագաց, ի մեծամեծաց.
court, nobility, grandee.
ԱՒԱԳԱՆԻ. գրի եւ ԱՒԱԳԱՅՆԻ. աւագք. աւագ որեար. մեծամեծք. իշխանք, խորհրդականք արքայի.
Աւագնին՝ որ թշնամութեամբ ոխս պահէին յուդայ։ Մեծամեծ աւագանով. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 11։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 2։)
Մեծամեծք աւագանոյն։ Հանդերձ մերամեծ աւագանովն։ Ամենայն երեւելի աւագանօքն (հին տպ. օգնականօք). (Ագաթ.։)
archpriest, parish-priest.
ἁρχιπρεσβύτερος archipresbyter Աւագ երէց կամ քահանայ. գլխաւորն քահանայից.
court, nobility.
կամ աւագ որեար. տե՛ս ի բառն ՈՐԵԱՐ։
lady;
— վանաց, prioress, abbess.
Եզ. Առաջնորդ կուսան կանանց, վանաց տիկինն, կամ մայրն հաւատաւորաց. աբբասուհի։ Յոքն. Գլխաւորքն ի կուսանս. մենծ մայրապետ.
there is, here is.
Ծառայեցէ՛ք ասէ տեառն երկիւղիւ, դուք աւադիկ զուլամբ իմն երթայք եւ զեղխիք. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ ձեզ քաւութիւն աւադիկ ձերով ապաշխարութեամբ։ Արբոյց եւ ձեզ աւադիկ. (Ագաթ.։)
Ահա յայտ եղեւ աւադիկ. (Եղիշ. ՟Ը. (իբր արդէն, կամ որպէս տեսանէքդ)։)
like brigands.
Ի վերայ անկանելով աւազակաբար խաբէոթեամբ. (Արշ.։)
receptacle for thieves.
որ եւ ԱՎ, ԱԲ. Անուն ամսոյ առ ասորիս եւ եբրայեցիս.
Ի հին մատեանս գրի որպէս յն. օ միգրօն ο . Որ՛ մեզ փոխադարձի ի ո, եւ այժմ դրոշմի օ. իմա՛ ի մէջ բաղաձայնից, կամ յառաջ քան զբաղաձայն ինչ ի սկզբն բառից. իսկ ի յանգս եւ յառաջ քան զձայնաւորս հնչի որպէս ավ։ cf. Ւ, եւ cf. Օ։ Սորին վասն անխտիր գրի ի ձեռագիրս, ասաւղ կամ ասող. ասաւղք կամ ասողք. պաւլիս, կամ պոլիս, եւ այլն. զոր օրինակ եւ առ եբրայեցիս, արաբացիս եւ այլն, որպէս եւ առ գաղղիացիս, օտառն՝ գրի ա եւ նշանադրօք։
captain of robbers.
Իբրեւ ապստամբ եւ աւազակապետ խաչեսցիս։ Ոչ իբրեւ աշխարհակալի, այլ իբրեւ աւազակապետի. (Պրմ. աղեքս։)
Որդի թագաւորի յորժամ երթայ առ աւազակապետ մի, եւ տայ զինքն ի ծառայութիւն նմա, ապաքէն տէր եւ իշխան է աւազակապետն կենաց եւ մահու նորա. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
to assassinate, to plunder, to rob.
ληστεύω praedor, furor, spolio Բռնութեամբ եւ աւազակաբար կողոպտել, յափշտակել.
Զբազումս աւազակէր ի պարզամհացն ի վիհս կորըստեան. (Վրք. ածաբ.։)
robbery, depredation, assassination.
Վարին յաւազակութիւնս։ Ի վերայ յարձակել աւազակութեամբք. (Պիտ.։)
full of robbers;
who loves robbery.
Ուր է բազմութիւն կամ յաճախութիւն աւազակաց. աւազականոց (տեղի).
Համւզել նուաճել զխստապարանոց աւազակուտ մարդիկք աշխարհին. (Յհ. կթ.։)
built on the sand.
Աւազահիմն տուն, եւ խրատ (կամ խաղ տղայոց). (Յհ. կթ.։ Նիւս. բն. ՟Բ։)
like sand, innumerable
Նման աւազոյ. բազմաթիւն. անհամար ի բազմութենէ.
Աւազանման ոդրիքն աբրահամու. (Երզն. քեր. յիշատ.։)
sanded, sandy, sandish.
ψαμμώδης, ψάμμινος arenosus Բաղկացեալ կամ խառն յաւազոյ. աւազուտ.
sandy, gravelly;
—ք, sand-banks, quick-sands, downs;
sand-pit;
խրել յ—ս, to run upon a sand.
ԱՒԱԶԻ ԱՒԱԶԻՆ ԱՒԱԶՈՒՏ. ψάμμινος, ψαμμώδης, ἁμμώδης areneus, arenosus Ուր իցէ աւազ, կամ կոյտ աւազոյ. լի աւազով. աւազոտ.
Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)
ԱՒԱԶԻ ԱՒԱԶԻՆ ԱՒԱԶՈՒՏ. ψάμμινος, ψαμμώδης, ἁμμώδης areneus, arenosus Ուր իցէ աւազ, կամ կոյտ աւազոյ. լի աւազով. աւազոտ.
Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)
cf. Աւազին.
ԱՒԱԶԻ ԱՒԱԶԻՆ ԱՒԱԶՈՒՏ. ψάμμινος, ψαμμώδης, ἁμμώδης areneus, arenosus Ուր իցէ աւազ, կամ կոյտ աւազոյ. լի աւազով. աւազոտ.
Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)
to pity, to complain, to bewail, to lament, to be displeased.
ταλανίζω miserum dico, aerumnosum voco, οἱκτείρω miseror, defleo, lugeo Աւաղ կարգալ կամ տալ. աւաղս արկանել. վա՛յ տալ. ողբալ. կարեկից լինել. ապաշաւել. եղկելի համարել. ափսոսալ, լալ, վա՛խ վա՛խ ըսել կամ ընել, խղճալ.
Մի՛ ղայնոսիկ՝ որք զրկեալք եւ լլկեալք լինին՝ աւաղեսցուք, այլ զայնոսիկ պարտ է աւաղել եւ սգալ, որք առնեն զայս ամենայն վնասս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 40։)
Այնքան առաւել աւաղեմք զայլ կեանսն՝ յաղագս լաւագունիցն համեմատութեան նիւս. (կուս։)
Ո՞վ ոք ընդ մի չարեացն հազարս չաւաղեաց։ Որո՞վք ձայնարկութեամբք զքեզ աւաղեցից։ Յորդւոցն լուսոյ աւաղիմ։ Աւաղել զօտարացեալսն մեղօք. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Ա. եւ Նար. երգ.։)