cf. Երկնաձիր.
· Calfa
Յերկնից տուեալ.
Կրկին օրէնք մեզ երկնատուրք գրեալ մատամբն աստուծոյ այլ ոչ առաքին. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
astronomical chart.
· Calfa
Որ ինչ ցուցանէ զերկինս կամ զչափ շարժման երկնից.
Արուեստիւ երկնացոյց ունէր նոյ ի տապանին, եւ այնու իմանայր զտիւն եւ զգիշերն. (Լծ. փիլ.։)
celestial, divine;
հայրն մեր —, our heavenly father.
· Calfa
Հայրն ձեր երկնաւոր։ Բազմութիւն զօրաց երկնաւորաց։ Որպէս երկնաւորն, նոյնպէս եւ երկնաւորք։ Երկնաւոր տեսիլ, կոչումն, պարգեւ, եւ այլն։ Վկայեն մեզ երկինք երկնաւորօքն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Երկնաւոր յուսոյն, կամ վայելից, խորհրդոյն, փրկութեան. (եւ այլն. Փարպ.։)
Գրեցի ձեզ բանս աստուածային լի իմաստութեամբ երկնաւորաւ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Թէպէտեւ յերկրէ էր մարմինն, այլ ընդ երկնաւորին միաւորեալ՝ կոչեցաւ երկնաւոր. (Աթան. ի Ճ. ՟Գ.։ եւ Սեբեր. ՟Գ. յորմէ եւ Շար.։)
οὑράνιος, ἑπουράνιος caelestis Երկնային. որ, կամ որ ինչ յերկինս է. եւ Սեպհական երկնից. աստուածային. հոգեւոր. իմանալի, անապական, գերահրաշ.
having branches very high or reaching to heaven.
· Calfa
Ունօղ զուղէշ երկնաբերձ կամ երկնային.
Եւ ծառ երկնուղէշ անթարշամ խնծորին. (Նար. կուս.։)
from heaven, from on high.
· Calfa
Երկնուստ էր հասեալ վտանգն, եւ աստուածառաք էր բարկութիւնն. (Արծր. ՟Դ. 8։)
Ի վերուստ յերկնուստ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ծագեաց յերկնուստ լոյս. (Խոր. ՟Գ. 66։)
Յաղագս յերկնուստ իջանելոյ. (Մամբր.։)
Ի յերկնուստ հայեցող ի վերայ նորա. (Ոսկ. համբ.։)
Զառ ի յերկնուստ ընծայեալ զդեղդ կենաց։ Հոսեալ ի յերկնուստ. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
cf. Երկչոտ.
· Calfa
cf. Երկչոտ.
Փոխանակ զանձինս աներկիւղս ունելոյ՝ զնա եւս երկնչոտ ուսուցանէին. (Մամբր.։)
Զարին երկնչոտ ցուցանէ։ Վա՛յ սրտի երկնչոտի եւ ծանրաշարժի. (Բրս. արբեց. եւ Բրս. ապաշխ.։)
Վշտակիր եւ երկնչոտ մարմնովս չարչարակից եղեն քրիստոսի. (Լծ. կոչ.։)
Միթէ վա՞տ իցեմք եւ երկնչոտ. (Հ=Յ. ապր. ՟Թ.։)
adj. s. two-footed, biped.
· Calfa
Որպէս մարդումն գոլ երկոտանի. (Պորփ.։)
Զչորքոտանիս կամ զերկոտանիս. (Վրդն. ծն.։)
δίπους bipes Որոյ են ոտք երկու.
twelve;
— յիւնիսի, the 12th of June, the twelfth instant.
· Calfa
Զերկոտասան ամ ի ծառայութեան կացեալ էին։ Երկոտասան ազգ ծնցի։ Երկոտասան իշխանք նոցա։ Եւ էին որդիք յակոբայ երկոտասան։ Ըստ ազգացն երկոտասանից։ Ամաց իբրեւ երկոտասանից։ Յամաց երկոտասանից (հետէ).եւ այլն։
Երկոտասանից վտակաց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Ժամուք երկոտասանօք (կամ երկոտասանիւք). (Ճ. ՟Բ.։)
Երկոտասանին (այսինքն ՟Ժ՟Բ թուոյն) մասունքն շարադրեալ՝ զտասն եւ զվեց թիւ բացակատարեն (զի 6, 4, 3, 2, եւ 1, առնեն 16.). (Սահմ. ՟Ե։)
Մերթ որպէս Երկոտասաներորդ.
Ի սկզբան երկոտասան ամի թագաւորութեան իւրոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որ օր երկոտասան էր ամսոյն առաջնոյ. (՟Բ. Եզր. ՟Ը. 31. յն. երկոտասաներորդ։)
δώδεκα, δεκαδύω duodecim Երկու թուով աւելի քան զտասն. երկիցս վեց. տասուերկու.
cf. Երկոտասանամեան.
· Calfa
Կին մի տեռատես երկոտասանամեայ». այսինքն ի ՟Ժ՟Բ ամաց հետէ. (Մտթ. ՟Թ. 20։)
Սաղոմոն երկոտասանամեայ թագաւորեալ. (Խոր. ՟Գ. 3։)
Ընդ երկոտասանամեայ չարեօք չարչարեալ վշտագին կնոջն տանջեցելոյ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Յերկոտասանամենից եւ ի վեր. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 41։ եւ Բուզ.։)
ԵՐԿՈՏԱՍԱՆԱՄԵԱՅ եւ ԵՐԿՈՏԱՍԱՆԱՄԵԱՆ. δωδεκαετής duodecim annorum Երկոտասան ամաց՝ հասակի, կամ միջոցի. տասուերկու տարուան՝ տարեկան.
of twelve years, twelve years old.
· Calfa
Կին մի տեռատես երկոտասանամեայ». այսինքն ի ՟Ժ՟Բ ամաց հետէ. (Մտթ. ՟Թ. 20։)
Սաղոմոն երկոտասանամեայ թագաւորեալ. (Խոր. ՟Գ. 3։)
Ընդ երկոտասանամեայ չարեօք չարչարեալ վշտագին կնոջն տանջեցելոյ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Յերկոտասանամենից եւ ի վեր. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 41։ եւ Բուզ.։)
Առ երկոտասանամենիւք ուրեմն սկսանի շարժիլ յարբունս հասակին. (Անյաղթ հց. իմ.։)
ԵՐԿՈՏԱՍԱՆԱՄԵԱՅ եւ ԵՐԿՈՏԱՍԱՆԱՄԵԱՆ. δωδεκαετής duodecim annorum Երկոտասան ամաց՝ հասակի, կամ միջոցի. տասուերկու տարուան՝ տարեկան.
twelfth.
· Calfa
Յաւուրն, կամ յամսեանն, կամ յամին երկոտասաներորդի. (Թուոց. ՟Ե. 78։ ՟Դ. Թագ. ՟Ը. 25։ ՟Ի՟Ե. 27։)
δωδέκατος duodecimus Վերջինն երկոտասան թուոյ. տասուերկուերորդ.
all the twelve.
· Calfa
ԵՐԿՈՏԱՍԱՆԵՔԵԱՆ ԵՐԿՈՏԱՍԱՆԵՔԻՆ. Իւրաքանչիւրն յերկոտասանից. տասուերկուքնալ.
Ազգացն երկոտասանեցունց (կամ երկոտասանից). (Ել. ՟Լ՟Թ. 14։)
Ի ցլուցն պղնձեաց երկոտասանեցունց. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 17։)
Այս երկոտասանեսին աստուածք են. (Ճ. ՟Ժ.։)
cf. Երկոտասանեքեան.
· Calfa
ԵՐԿՈՏԱՍԵՆԵՔԵԱՆ ԵՐԿՈՏԱՍԱՆԵՔԻՆ. Իւրաքանչիւրն յերկոտասանից. տասուերկուքնալ.
Ազգացն երկոտասանեցունց (կամ երկոտասանից). (Ել. ՟Լ՟Թ. 14։)
Ի ցլուցն պղնձեաց երկոտասանեցունց. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 17։)
Այս երկոտասանեսին աստուածք են. (Ճ. ՟Ժ.։)
twelve times.
· Calfa
Երկոտասան անգամ. տասուերկուկ հեղ.
Տասնիցս երկոտասան ... երկոտասանիցս տասն. (Փիլ. լին.։)
two;
pair;
second;
besides, moreover.
· Calfa
(անեզական. հյց. երկուս, սեռ. տրակ. երկուց, գրծ. երկուք) «2» ՍԳր. Եւս քր. Եփր. ել. Ոսկ. ա. տիմ., որից՝ երկուϑ-րեայ «երկու օրուայ» Եփր. պհ., երկուորիք ՍԳր. Եւս. քր., երկուօրեակ Յհ. ժա. ի. իա., երկուանք «կասկած» Ոսկ. յհ. ա. 34, ընդ եր-կուիլ Պղատ. օրին., յերկուանալ Գ. մակ. ե. 23. Մտթ. իը. 17. Կոչ. Եզն., յերկուական «կասկածելի» Եզն., յերկուումն «կասկած» Փիլ., երկուաւոր «երկուսից բաղկա-ցած» Լծ. պրպմ. 788 ևն.-երևան է գալիս նաև հետևյալ ձևերով.-2. Շրնո-որից՝ երկոտասան «տասներկու» ՍԳր., երկոքին կամ երկոքեան ՍԳր. (հյց. երկոսին, բայց սրա դէմ Սիր. խ. 20, 21 եր-կուսին), երկոտասնեակ «դուժին» (նոր բառ).-3. ⦿րկի-. այս ձևը յայտնապէս երե-ւան է գալիս երկեամ «երկու տարի» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. Եւս. քր., երկերիւր «երկու հա-բիւր» ՍԳր. Եղիշ., երկեակ Փիլ. Յհ. իմ. երև., երկևան «երկբայանք» Ոսկ. մ. և Եփես. Սե-բեր. բառերի մէջ, որոնք գալիս են նախաւսր *երկի-ամ, *երկի-հարիւր, *երկի-ակ. *երկի-հաւան ձևերից։ Անկախ և առանձին գործա-ծուած գտնում եմ մէկ անգամ Ոսկ. փիլ. 347 «Մի՛ միայն մի օր և մի՛ զերկի կամ զերիր, այլ զամենայն ժամանակս». բայց այլուր նոյնը երկտի. ինչ. Ոսկ. փիլիպ. 380, 439 Կող., 537. Եփես. 813, 895, որոնց վրայ տե՛ս տի (ըստ այսմ ուղղել երկտի).-4. ⦿րկ-, որից՝ երկարմատեան Եզն., երկդիմի Ղևտ. ժթ. 19. Եւս. քր., երկապաշտ Ոսկ., երկա-կեաց «երկակենցաղ» Եւս. քր. Ա. 21 (հմմտ. ՀԱ, 1905, 17 և 1914, 122), երկբան Ագաթ. Եւագր., երկմտութիւն ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ., երկիցս ՍԳր., երկրորդ ՍԳր. Եզն., երկա-տեսակել «երկու տեսակի վերածել» Պրպմ. 299ա, երկագոյ «երկու տեսակ գոյացութիւն ունեցող» Լծ. պրպմ. 537.-նոր գրականում՝ երկանիւ, երկաստիճան, երկբարբառալին, երկդասեան, երկդիմութիւն, երկզուգաթի, երկընտրանք, երկլեզուեան, երկկայմ, երկ-հատոր, երկհարիւրամեակ, երկյարկանը, երկսապատ, երկտող, երկտողիկ ևն։ Կայ նաև առանձին երկ «երկու» Մագ., որից երկիր «երկրորդ» Փիլ. Լին. Թր. քեր.։ Վերի բառե-ռեզ ոմանք կարող են յառաջացած լինել եր-կի-ձևից. յատկապէս բաղաձայնով սկսող բառերի բարդութեան մէջ. օր. երկբան<*եր-կիբան? Բայց ա-ով սկսվող բառերի, ինչպէս նաև ա յօդակապով ձևացած բարդերի մէջ՝ արմատն է անշուշտ երկ-, ինչ. երկապաշտ =
-Բնեկ հայ բառ՝ հնխ. dwo, dwou ձևից. որ յատուկ էր տրականին (իգականը լինելով dwai և չեզոքը dwoi). ժառանգորդ լեզունե-րի մէջ պահուած է հետևեալ ձևերով.-սանս. š dvá, ❇ dva, [other alphabet] dvaú, [other alphabet] dvi, թո-խար. wī, wi, բոշայ. լվի, զնդ. [arabic word] dva. հ. պրս. duvitiya-«երկրորդ», պազենդ. do, պրս. [arabic word] du, աֆղան. dva, քրդ. du, զազա di du ռեւուճ. do. du. օսս. duvà, մինջ. lo, յն. δόω, լատ. duo, հիռլ. dāu, da, di, հիսլ. tveir, tvau, անգլ. two, լիթ. du, գոթ. twai, twa, հբգ. zwene, zwō, zwei, գերմ. zwei, հսլ, dva, düva, ալբան. dü, di ևն (Walde 247, Boisacq 205, Berneker 247. Trautmann 64)։ Այս բոլորի մէջ ամէնից աւելի ձևափո-խեալը հայն է, այնքան, որ հնդևրոպական կերպարանքը բոլորովին անճանաչելի է դարձած։ Բայց ըստ որում հայերէնի բոլոր թուականները բացատրւում են հնդևրոպա-կանով, ըստ այսմ պէտք է որ երկու բառն էլ բացատրուի վերի ձևերով։ Հայերէնի մէջ եր-կու հին երկակի թուի մնացորդներից է. իր ընկերներից մի եզակի, երեք և չորք յոգնա-կի լինելով՝ այս էլ բնականօրէն երկակի մի-այն կարող էր լինել։ Երկակի թուի նշանն է -ու. արմատական երկ-
Klaproth, Asia polygl. 197 կցում է վրաց. ori, սվան. jeru, մինգր. žiri հո-մանիշներին։ Peterm. 151 եզ «մեկ» բա-ռից՝ կու երկակի մասնիկով։ Windisch. 30 կրկին բառի հետ=լատ. circum «շուրջ»։-Bopp, Abhnd. d. Ak. d. Wiss zu Berlin 1846, 290 նախաւոր *երգու ձևից, ուր գ
*կու
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. յերկու, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մղր. Շմ. Սլմ. Վն. Տփ. էրկու, Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Պլ. Տիգ. էր«ու-Ասլ. էրգիւ, էրգիւ*, Ոզմ. յէրկօ, Ագլ. արկիւ-Անտ. ըրգ'էօք, Հւր. յարկու, Զթ. իրգու, իյգու-Հճ. էյգու, Մրղ. օրկու (բայց էօրքիւշպmթ «երկուշաբթի»)։ Հոլովման մէջ արևմտեան բարբառները գործածում են երկուք բունը, իսկ արևելեանները՝ երկուս. Ռոտոսթօ ունի հաւասարապէս երկուսն էլ։-Նոր բառեր են երկուոգիս, երկհոգիս «յղի», երկհոգսանալ «յղիանալ» (որի համար հմմտ. «Յղիքն յեր-կուս ոգիս են» Զքր. կթ. այսպէս նաև վրաց. ორსული որսուլի, որ է «յղի», բուն «եռևու հո-գի»), երկուաչքանի, երկուբերնանի, երկուե-րեսանի, երկումատնի, երկումտքանի, երկու-ոտնանի, երկուռեխանի, երկուսաբռնիկ, եր-կուսանոց =երկուքնոց, երկուտակ, երկուց-քել ևն։ Էնկիւրիի թրքախօս հայերը ունին ersapdə «երկուշաբթի» (տե՛ս Բիւր. 1898, 789).
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից է փոխառեալ վրաց. რշემალი երկեմալի «մի տարեկանից մեծ արու ոչխար» (Բառարան Սաբա Սուլխան Օր-ռելիանիի, ժԸ դար), «խոյ» (Աղուէսագիրք, հրտր. Պենոելաշվիլի, ԺԸ դար), որ ըստ Շա-նիձեի երկու+ամ բառերից է՝ վրաց. -լի մասնիկով (հաղորդագրութիւն Իլիա Աբուլա-ձէի՝ Թիֆլիսից)։
Զերկուս լուսաւորսն։ Երկու երկու։ Երկուս երկուս։ Լաւ են երկու քան զմի։ Կամարք յերկուց կանգնոց։ Երկուս կանգունս։ Երկու կանգուն յերկայնութիւն.եւ այլն։
Զերկուսս զայս։ Զայս երկուսս. (Խոր. ՟Բ. 8։ եւ ՟Գ. 51։)
Զերկուսս զայսոսիկ. (Յհ. իմ. ատ.։)
(ուղղ. եւ գործ) երկուց, երկուս, հյց. եւ ուղղ) δύο duo, duae Միութիւն կրկնեալ. կէսն չորից.
Ի նոցանէ երկուն միայն թուով բաւական լիցին մեզ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Երկուն եւս սուտ խօսիցին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Նախկի երթն՝ մինն երկուցն, եւ երկուսն երիցն՝ որպէս դաս ինչ ընկալցի. (Ոսկիփոր.։)
Երկուք յերկուց մատուցեալ գրէին զթուղթն խարդախութեան». իմա՛ երկոքին միայնակ։
Վեց թեւք միոյ, եւ վեց թեւք միոյ. երկո՛ւքն (իմա՛ երկոքումբք) ծածկէին զերեսս իւրեանց, եւ երկուքն ծածկէին զոտս իւրեանց, եւ երկուքն թռուցեալ. (Ես. ՟Զ. 2։)
Կենդանին ոչ կենդաննւոյն երկո՛ւք առաջացեալ եւ առաւելեալ է, երեւութիւ եւ յարձակմամբ. (Փիլ. այլաբ.։)
Երկո՛ւք աչօք եւ զուգիւք ականջօք. (Եղիշ. խաչել.։)
Մին միով ճանապարհաւ, եւ միւսն երկուք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Երկուք հազարօք կանգնօք. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Պարտ է երկուօքն (այսինքն երկու իրօք) վարիկ առ օրէնսդրութիւնս, հաւանակութեամբ, եւ բռնութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
ԵՐԿՈՒ. մ. Երկրորդ. միւս եւս.
Մի՝ զի յաւելցէ պատուիրել. եւ երկու զի եղիցի նմա օրինակ։ Նախ՝ վասն ծննդեան նորա. երկու՝ զի առ նա էր. (Եփր. ստէպ։)
cf. Յերկուանամ.
· Calfa
Տ. Յերկուանալ.
Զերկուանալիդ եդ՝ գուցէ. (Մխ. երեմ.։)
Երկուացեալ ի մարմնոյ». այսինքն ելեալ. (Ճ. ՟Գ.։)
that brings forth
· Calfa
ԵՐԿՈՒՈՐԱԾԻՆ եւ ԵՐԿՈՒՈՐԱԿԱԾԻՆ. Որ երկուորեակս ծնանի. որպէս եւ որ յերկմիտ խորհուրդս լինի.
Երկուորածին հօրանցն հաւասար ցուցանէր։ Երկուորածինք են այսպիսի ատամունք. (Նիւս. երգ.։)
Վատթարին չարութիւն երկուորակածին լինի. զի երկմիտ է եւ երկբայ յերկուանօղ անզգամն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 12։)
dual;
double.
· Calfa
Եզական, կոփեմ. (երկուորական, կոփոմ. Թր. քեր.։)
Որ ոչ զարուն մեկնէ, եւ ոչ զէգ, եւ ո՛չ զերկուորականն ... եւ որք թարգմանեցինն՝ փոխանակ երկուորականին զբազմաբարն ասացին. (Կիւրղ. թագ.։)
Չունիմք երկուորական անուն յատուկ, այլ յոքնականաւն կոչեմք։ Երկուորական խօսս ոչ ունելով ի բառս մեր. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. օրին.։)
Մերթ որպէս Կրկին. կրկնեալ.
Երկուորական մաշկից. (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
that brings forth, that has twins;
couple, pair;
twin;
—ք, testicles.
· Calfa
Թովմաս՝ անուանեալն երկուորեակ. (Յհ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի. ՟Ի՟Ա։)
Եւ երկուորեակք բազում անգամ դէպ եղեւ զի ծնան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Նմանութեամբ ասի.
Կաշառեալք ի չարէն երկուորեակ ամբարհաւաճութեամբ, եւ ի սնոտի կարծեաց խաբեալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
ԵՐԿՈՒՈՐԵԱԿ. իբր Կրկնակ. կրկին. զոյգ. եւ Ամոլք. ջուխտ.
Երկուորեակ բարի միաբանութեամբ օգտակարութեան հաստատի. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Երկուորեակ աչքն երկնից՝ արեգակն եւ լուսին. (Տօնակ.։)
Երկուորեակ աչօք արեգակամբ եւ լուսնիւ. (Վրդն. ծն.։)
Եւ ո՛չ երկուորեակք լծոցն ի ճահ ճեմեսցին առանց եղողի. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
Եւ Երկուորիք. ամորձիք.
Զերկուորեակս, զոտսն, զծունկսն ջախջախեցին. (Հ=Յ. յունիս. ՟Գ.։)
Կապեցին զնա յերկուորեակս վայրի ձիոյ. (անդ. Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Գ.։)
δίδυμος geminus, gemellus Երկաւոր. զոյգ ընդ այլում ծնեալ.
cf. Երկուորեակ.
· Calfa
Եղբարք, որ կոչեցան երկուորիք, անտիոքոս եւ փիղիպոս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Իբրեւ զուլս երկուորիս այծեման. (Երգ. ՟Դ. 5։)
Երկուորեօք ծննդովքն զուարճացեալք։ Հանդերձ երկուորի ծննդովք. (Նիւս. երգ.։)
Միակի նմանի, ոչ ընդ ումեք բոլորովին խառնեալ այնոցիկ՝ որ ի հասարակութեան միաբանութեան են երկուորւոյն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 29։)
Ամենեքեան երկուորիք են, եւ անորդի (կամ անծնունդ) ոչ գոյ ի նոսա. (Երգ. ՟Դ. 2։ ՟Զ. 5։)
Բուռն հարկանիցէ զերկուորեաց նորա. (Օրին. ՟Ի՟Ե. 11։)
Մերթ՝ Երկուորակածին. διδυμεύουσα gemellos pariens էքիզ բերօղ
ԵՐԿՈՒՈՐԻՔ. δίδυμα testiculi, testes Առականք. ձուանքարու կենդանւոյ. ամորձիք.
cf. Երկեցուցանեմ.
· Calfa
cf. Երկեցուցանել.
Երկուցեր փոքր այս խթանաւ զապարասանին զվիթխարութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Աստ եւ անդ երկուցանէ զանիրաւս. (Լմբ. իմ.։)
Այժմ խորտակի գաւազանն՝ որ երկուցանէ զձեզ. (Լմբ. նաւում.։)
Միայն բանիւք երկուցանես. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ա.։)
Ե՛կ երկուսուք զնա . . . մի՛ երկուսցուք զդա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ.) ձ. (տպ. երկեցուսցուք)։
adj. s. both.
· Calfa
Եւ էին երկոքեան մերկ։ Բացան աչք երկոցունց։ Եդին ի վերայ թիկանց երկոցուն։ Երկոքին դստերք նորա ընդ նմա.եւ այլն։
Երկոքումբք փեսայասցիս դու ինձ այսօր». այսինքն երկու դստերօքս. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 21։)
Ծովուցն երկոցունց. (Խոր. ՟Բ. 11։)
Երկոքեան կողմանքն։ Յերկոցունց կողմանց։ Ի վերայ ձեր երկոցուն։ Առ երկոքեան կողմանսն արդարութեամբ կեցեալ են. (Եղիշ. ՟Զ. ՟Ը։)
Երկոքին թեւովքն զերեսացն տեսութիւնն ծածկեն. երկուքն զոտս, եւ երկուքն ի բարձունս թռչին մեծս. (Պիսիդ.։)
Որ երկոքումբք ընտրելովք. (Շար.։) (Գրիչք գրեն նաեւ Երկոքումք, Երկոքումբ։)
ԵՐԿՈՔԵԱՆ ԵՐԿՈՔԻՆ. δύο, ἁμφότερος duo, ambo, uterque Երկու անձինք կամ իրք միանգամայն. երկաքանչիւր. երկուքնալ
cf. Երկոքեան.
· Calfa
Եւ էին երկոքեան մերկ։ Բացան աչք երկոցունց։ Եդին ի վերայ թիկանց երկոցուն։ Երկոքին դստերք նորա ընդ նմա.եւ այլն։
Երկոքումբք փեսայասցիս դու ինձ այսօր». այսինքն երկու դստերօքս. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 21։)
Ծովուցն երկոցունց. (Խոր. ՟Բ. 11։)
Երկոքեան կողմանքն։ Յերկոցունց կողմանց։ Ի վերայ ձեր երկոցուն։ Առ երկոքեան կողմանսն արդարութեամբ կեցեալ են. (Եղիշ. ՟Զ. ՟Ը։)
Երկոքին թեւովքն զերեսացն տեսութիւնն ծածկեն. երկուքն զոտս, եւ երկուքն ի բարձունս թռչին մեծս. (Պիսիդ.։)
Որ երկոքումբք ընտրելովք. (Շար.։) (Գրիչք գրեն նաեւ Երկոքումք, Երկոքումբ։)
ԵՐԿՈՔԵԱՆ ԵՐԿՈՔԻՆ. δύο, ἁμφότερος duo, ambo, uterque Երկու անձինք կամ իրք միանգամայն. երկաքանչիւր. երկուքնալ
timid, fearful, pusill-animous, cowardly.
· Calfa
Երկչոտին առանձին իմն չարութիւն ինքեամբ վկայէ դատապարտեալ. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 10։)
Ռոբովամ էր մանուկ, եւ երկչոտ սրտիւ. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 7։)
Երկչոտ՝ եղջերու եւ նապաստակ են. (Փիլ. լիւս.։)
Զփանաքիս եւ զերկչոտսն. (Պիտ.։)
δειλός timidus որ եւ ԵՐԿՆՉՈՏ. Որ դիւրաւ եւ ստէպ երկնչի. վատասիրտ. անարի. վախկոտ
to feel intimidated, to get frightened.
· Calfa
Մի՛ երկնչիր հոգի իմ, ըիդէ՞ր երկչոտիս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
timidity, pusillanimity, cowardice.
· Calfa
Երկչոտն լինել. վատասրտութիւն. վախկոտութիւն.
Նուաստ է երկչոտութիւն. իսկ արութիւն՝ նուաստութեան եւ երկչոտութեան թշնամի եւ հակառակ է։ Սրտմտականին, որ ըստ արութեան, եւ ըստ երկչոտութեան է. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
Յաղթեսցէ՛ երկչոտութեանն՝ գութ, աստուծոյ երկիւղն՝ մեղկութեն. (Ածաբ. աղք.։)
Մտրակեաց զիւրաւացի հեղգ երկչոտութիւն մտաց իմոց. (Արշ.։)
Երկչոտութիւնն թովմայի տեղեակ առնէ զմեզ. (Մամբր.։)
disagreement, variance, discord, dissension, division, disunion, quarrel.
· Calfa
Բաժանումն իբր յերկուս պառակս. անմիաբանութիւն. ապստամբութիւն.
Հարկ աշխարհին նուազեաց վասն երկպառակութեանն. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 29։)
Հակառակութիւնք, երկպառակութիւնք, հերձուածք, Գաղ. (՟Ե. 20։)
Երկպառակութիւն աշխարհի, կամ զօրաց. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։)
Երկպառակութեամբ ճեղքելոյ ի միմեանց. (Փարպ.։)
duplicity, state of that which is double or doubled.
· Calfa
Որ էապէսն է բարի, պարզ եւ մեկնակայ տեսիլ է բնութեամբ, ամենայն երկպատկութեան եւ առ ընդդէմն լծորդութեան օտար. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Բ։)
Իսկ (Վանակ. յոբ.)
Կիտոսն ընդ ազգի ազգին ծառովք ննջէ ... վասն երկպատկութեան արտաքս ելանէ յեզերս ծովու». ա՛յլ ձ. երկպագութեան, կամ երկպակութեան. իմա՛, կա՛մ երկակենցաղն գոլ, եւ կամ զուգաւորութիւն, կամ կեղծաւորիլն ի նոյն միտս։
διπλόη duplicitas Կրկին գոլն. եւ նմանութեամբ՝ Կեղծաւորութիւն.
cf. Երկստուեր.
· Calfa
Ստուերքն յերկուց կողմանցն երեւին, եւ այնպէս անուանեն զաւուրս, երկստուերեան աւուրք. (Վեցօր. ՟Զ։)
ἁμφίσκιος undique umbram habens Ունօղ զկրկին ստուերս.
that has two cloaks.
· Calfa
Որ ունի զկրկին վերարկու կամ զծածկոյթ.
Երկվերարկու շնորհազարդ շքով պաճուճեաց. (Նար. խչ.։)
that is produced, that springs from the earth.
· Calfa
Զոր եւ ոռոգանել ասէ երկրաբուղխ աղբերն չորիւք բաժանմամբք գետահետեւեալ. (Տօնակ.։)
Ամենայն վարք աշխարհի կենաց՝ նման են վարուց մշակութեան երկրաբուղխ արմտեաց։ Իշխել ի վերայ ամենայն երկրաբուղխ երկրածին ստացուածոց. (Ագաթ.։)
adj. s. agriculturist;
planter, husbandman, labourer.
· Calfa
Իբր Երկրագործական, աշխատողական ի վերայ երկրի.
Երկրագործ մշակ. (Մամբր.։)
Երկրագործ մարդկանդ երկաթն է կենաց պատճառ. (Եղիշ. յես.։)
Հարց. Ո՞վ է մակացող առ երկրաւ բաշխել զսերմանիս. Երկրագործն. (Պղատ. մինովս.։)
Երկրագործ եզն ակօս պատառելով ի ժամանակի սերմանահանութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի վերայ երկրագործացն որ գործէինն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 26։)
Որպէս իմաստուն երկրագործք. (Վրք. ածաբ.։)
Եհաս ժամանակ իմաստուն երկրագործացդ յատելոյ զայգի եկեղեցւոյ. (Լմբ. ատ.։)
Մարդկային կեանք առաջին է յորովայնի մօրն ... եւ երկրորդ կեանք երկրագործ, որ յաշխարհիս քաղաքավարի ... իսկ երրորդ՝ կենդանեաց աշխարհն. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ Յերկրէ գործեալ, ի հողոյ եղեալ.
Որ յանապատին պատրաստէր քեզ սեղան երկրագործ. (Ճ. ՟Բ.։)
Զընդհանուր երկրագործացն ազգս». այսինքն հողածնելոց. (Պիտ.։)
γεωργής, γεωπόνος agricola ἁροτήρ arator եւ այլն. Որ գործէ զերկիր. հողագործ. արդիւնարար. հերկագործ՝ մարդ, կամ եզն. երկիր բանօղ, վարօղ.
to till, to cultivate, to plough.
· Calfa
Ումեմն շինելով ինչ՝ մանկական շինուածովքն խաղալ պարտ է, եւ ումեմն երկրագործելով. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Մի՛ կարծել՝ թէ աստուած երկրագործէ, եւ տնկէ դրախտ. (Փիլ. այլաբ.։)
Երկրագործեալ զկորդացեալսն. (Ոսկ. լուս.։)
Զանդաստանս իւրեանց թողուն, եւ զօտարսն երկագործեն. (Ոսկիփոր.։)
Թզենի երկրագործեալ. (Բրս. արբեց.։)
Երկրագործեալ անձն։ Որ երկրագործէ զբնութիւնս մեր. (եւ այլն. Նիւս. երգ.։)
γεωργέω Գործել զերկիր. մշակել.
agriculture, tillage, culture.
· Calfa
Սիրէր զերկրագործութիւն. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 10։)
Թռչունքս փողք են երկրագործութեան. (Ագաթ.։)
Ընդ երկրագործութեան ցորենոյն՝ որոմն սերմանեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ոչ յամենայն տեղիս երկրագործութիւն, այլ դոյզն ուրեք. (Խոր. ՟Բ. 56։)
Զգործիս երկրագործութեանն հրամայէ պատերազմական գործիս առնել. (Կամրջ.։)
Մերթ՝ Արդիւնք եւ բերք երկրի գործելոյ. արմտիք.
Չար սերմանցն չա՛ր եւ երկրագործութիւնն. (Ածաբ. ծն.։)
Բարիոք երկրագործութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Որպէս Աշխարհաշինութիւն.
Եւ զի՞նչ որ զնորայն կարասցէ պատմել ... զհիւրընկալութեանն, զերկրագործութեանն, զմարտիցն յաղթութիւնն. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
γεωργία, γεώργιον, γεώργημα, γεωπονία agricultura, agricolatio Հողագործութիւն. մշակութիւն.
hayloft.
· Calfa
«յարդանոց» Յայսմ. նոյ. 19, դեկ. 12, մրտ. 2. Մին. համդ. 85. Արձ. 1215 թուից (Վիմ. տար. 59)։
Հիւնք. մարգ բառից։ Kraelitz-Grei-*enhorst ՀԱ 1911, 259 փոխառեալ թրք. märák, merek բառից, իսկ այս էլ հյ. մթերք բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արաբ. [arabic word] maraqa «ուղտին տալու համար փրցուած մի քիչ խոտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 54)։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Սեբ. Սլմ. Տփ. մարաք, Ասլ. մարաք, մարա*, Մկ. Ոզմ. մարաք, Ղրբ. մա՛րmք, Ալշ. Մշ. մարագ՝. որից մարագատեղ։ (-Մարագ բառն ունին նաև Ալքս. Ակն. Արբ. Բլ. Բղ. Գնձ. Երզ. Խ. Խն. Կյ. Հզր. Ղզ. Շտ. Վն. Տիգ. Տր. Ք.)։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. marak, merek «յարդ կամ խոտ պահելու տեղ» (Justi, Dict. Kurde էջ 395), Կիւրին. mark'w (Schiefner, էջ 232բ). թրք. գւռ. Կր. merek (Բիւր. 1898, 627), Եւդ. ❇ [arabic word] mārāk «յարդանոց» (Յու-շարձան, էջ 330 ա), Իմերխեվի լեզւով me-regi «մարագ» (Մառ, Teксть VII, էջ 82) և մինգր. მარაკა մարակա «այծի փարախ» (վերջինը դնում է Kипաидзе, Гpaм. ммигр. яa. CII. 1914, էջ 276)։-Թուրքերէն բառի հայերէնից փոխառեալ լինելուն ապացոյց է այն, որ գործածական է միայն Փոքր-Ասիոյ բարբառներում և չկայ ո՛չ Օսմանեան գրա-կան լեզուի մէջ (չի յիշում Աբիկեան, Ըն-դարձակ բառարան տաճկ.-հայ. Պոլիս 1892, էջ 542բ) և ո՛չ էլ որևիցէ արևելեան թուրք կամ թաթար բարբառում (չի յիշում Будa։ говъ, Cpaвнительныи cловарь турецко-та-тарcк. нарвчιи, էջ 224, 414)։
Տեղի պահելոյ զբուտ անասնոց. երդնոց.
Եմուտ ի մարագ յարդի թագչել. (Տէր Իսրայէլ. դեկտ. ՟Է.։)
Maran-atha, it signifies the Lord comes, or, the Lord is come;
(it was a form of threatening, cursing or anathematizing among the Jews).
· Calfa
. նզովքի մի բանաձև, որ մէկ անգամ գործածուած է Ա. կոր. ժզ. 22։ «Եթէ ոք ոչ սիրէ զտէր Յիսուս, եղիցի նզով-եալ. մարանաթայ». յոյնն ունի εί τις օῦ φι-λεῖ τὸν Kკριον Γησοῦν жριστὸν, ήτω ανάϑεμα, μαραν άϑά։
= Արամ. [other alphabet] [syriac word] mār-an atā «Տէր մեր գայ» դարձուածքից, որ Ս. Գրքի թարգ-մանութեան ժամանակ՝ յն. μαρὰν άϑά' ձևև վրայից տառադարձուել է հայերէն (Sopho-Hles 733)։-Հիւբշ. 325։
Հներից ուղիղ են մեկնում Մեկն. ա. կոր., Մանդ. սիր. 6 (մարան «տէր», աթայ «եկն», այսինքն Տէր եկն), Երզն, մտթ. 518 (Մարանաթայ, այսինքն Տէր գալոց է, զգոյշ կացէք)։ Նորերից նախ ՀՀԲ, Աւետիքեան՝ Մեկն. թղթ. Պօղոսի Ա. 1070 և ՆՀԲ։
Երրեակ բառ ի մի զուգեալ՝ ի ձեւ նզովից. ըստ ասոր. եւ եբր. մար ան աթա, այսինքն Տէր մեր գայ (կամ գայցէ, կամ եկն), իմա՛ ի հատուցանել զվրէժ, որպէս ի հանդերձեալ գալստեանն.
Եթէ ոչ ոք սիրէ զտէր յիսուս, եղիցի նզովեալ. մարանաթայ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Զ. 22։)
Եւ զի՞նչ իցէ մարանաթա՛յ. տէր եկն. եւ է՞ր վասն զայս ասէր. զի զտնտեսութեան զբանն հաստատեսցէ (ըստ կրկնակի գալստեանն)։ Մարանաթայ, այսինքն տէր գայ, մի՛ անյոյս լինիք, եւ ըստ արժանեացն հատուցանէ. (Մեկն. ՟ա. կոր. ըստ ոսկեբեր. եւ ըստ այլոց։)
marshal.
· Calfa
«իշխան զօրավար» Լմբ. առ Լև. տպ. Վենետ. 1865, էջ 240. Պտմ. կիլ. 210. Անսիզք 3. գրուած մարաջախ Սմբ. պտմ. 112. գործածական դարձաւ նոր գրա-կանում՝ իբր ֆրանս. marêchal։
= ՀՖղանս. *mareschalt բառից փոխա-ռեալ է Ռուբինեանց ժամանակ. այս բառը իր հերթին փոխառել է հգերմ. marahscale «ձիապան» բառից, որ կազմուած է հբգ. marah. «ձի» (հմմտ. իռլ. marc, կիմր. march, անգսք. mearh, նբգ. Mähre, հիսլ. marr «ձի») և հբգ. scale (>նբգ. schalk) «ծառայ» բառերից. գերմանականից են փոխ առնուած նաև հիտալ. marescaldo, հֆրանս. mareschalc, իտալ. maresciallo, ֆրանս maréchal. որից յետ դառնալով՝ գերմ. Mar-scball (Pokorny 2, 235, Kluge 320)։ Նախ-կին հասարակ ձիապանի նշանակութիւնը հետզհետէ բարձրանալով՝ դարձել է «զօրա-վար». այսպէս ֆրանս. marêchal de Fran-ce՝ զօրավարներից բարձր մի աստիճան է, որ 1870 թուին վերացուեց, բայց 1916 թ. նո-րից վերահաստատուեց։-Հիւբշ. 390։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը յե-տռւ Peterm. ZDMG 15 (1861), էջ 403։
Տո՛ւք պատիւ անուանց, ամիրայ եւ այլն. եւ մի՛ մարաջախտ, եւ այլն. (Լմբ. առ լեւոն.։)
cf. Մարգագետին.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խոտաւէտ տեղ» Ա. մակ. թ. 42, Վեցօր. Ոսկ. մ. ա. 2. որից մարգագե-տին ՍԳր. մարգճախին Զենոբ. Յայսմ. փետ. 12 մարգճակ Յայսմ. (Նոր վկ. էջ 20), Ճառ-ոնտ. Պտմ. ամաս. 60. ջրամարգք Ոսկ. ես. մարգաւէտ, մարգագոյն ԱԲ։
= Պհլ. *marg «մարգագետին» բառից փո-խառեալ. հմմտ. զնդ. ❇ marəγā «մարգագետին», պրս. [arabic word] marγ «տեսակ ինչ դալարւոյ, զոր ուտեն անասունք կարի ախորժանօք. 2. մարգագետին վայը՝ ուր առատութեամբ բուսեալ է խոտն. Յ. տեղի խոտաւէտ և դալարազուարճ», [arabic word] marγzār «մարգաստան» Շահն. Ա. 435, 34. քրդ. mirk, merk, merγa, méreg «մարգա-գետին»։ Իրանեանից փռխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] marga «մարգագետին», արաբ. [arabic word] marγ «մարգագետեն». ❇ ︎ tamarruə «մարգի մէջ արածիլ», նաև -marǰ «մարգ», ցախ. marž «մարգագետին»։ -Հիւբշ. 193։
ՆՀԲ պրս. և արաբ. մէրճ։ Neumann ZKM 1, 242 գերմ. Mark, պրս. marz «գաւառ» ձևերի հետ։ Նոյնը նաև Gō-sche 6. Müller SWAW 41, 13 յիշելով արաբ. և արամ. ձևերը, սեմականից փոխառեալ է համարում։ Justi, Dict, Kurde, էջ 395 պրս. քրդ. արաբ. ձևերի հետ։ Հիւնք. պրս. մէրղ։ Մ. Ս. Դաւիթ Բէկ, Յուշարձան, էջ 398 գալլ. brō, հբրըտ. brool «երկիր, գետին», գոթ. marka «սահման», հիռլ. mrug, լտ. margo «եզերք» բառերի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) երև. մարգ «պարտէզի մէջ ածու». որից մարգամիջի «մի տեսակ խնձոր»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მარვი մարգի «ածու»։
«թռչուն». բառ առանձին անգոր-ծածական. գտնւում է լորամարգ կամ լորա-մարգի «լոր թռչունը» (ՍԳր. Փիլ.) բարդի մէջ հմմտ. նաև սիրամարգ։
= Պհլ. *marg «թռչուն» բառից փոխա-ռեալ.. հմմտ. զնդ. ❇ mərəγa-, պհլ. murγ, murv, սանս. [other alphabet] mrgá-, պրս. [arabic word] murγ, բելուճ. տurg «թռչուն, հաւ». մեր ա ձայնաւորին համապատասխան են գալիս աֆղան. marγa, օսս. marγ, մազանդ. marγ «թռչուն» հոմանիշները (Horn § 975)։ Իրա-նեանից փոխառեալ է կարծւում նաև յն. μελεαγρίς անունով թռչունը (լտ. numida meleagris. ֆր. pintade), որ Յունաց մէջ ժոռոմոռական ստուգաբանութեամբ ստացել է այս ձևը (Boicasq 623)։-Աճ.
Մառ ИАН 1918, էջ 2086 վրաց. მარ-ხილ մարխիլ «լոր» բառի հետ։
Դարձան ի մարգն յանդիման գետոյ. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 42։)
Մարգք ըստ իւրաքանչիւր վայելչութեան ազգի ազգի խոտովք եւ պէսպէս ծաղկովք։ Քան զամենայն ծաղիկս՝ որ յամենայն մարգս։ Մեղու ի մարգսն թռչի։ Ի մարգս եւ յաղբիւրս եւ ի դրախտս զբօսնուցուն։ Լի մարգք եւ բուրաստանք. (Վեցօր. ՟Ե. ՟Է։ Ածաբ. նոր կիր.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։ Նիւս. կազմ.։)
Մարգք զուարճանան, ծաղիկք պայծառանան. (Շիր.։)
Ի մարգս եւ յաղբերակունս եւ ի սուրբ օդս զբօսնուցուն. (Խոսր.։)
մանաւանդ ՄԱՐԳՔ, գաց - պ. եւ ար. մէրճ. λειμών pratum, prata, locus irriguus ἔλος palus (paludis). Դաշտ խոտաւէտ՝ ծաղկաւէտ. վայր ջրարբի.
the eleventh month of the ancient Armenian calendar, (June).
· Calfa
«հայկական տոմարի 11ր։ ա-միսը. անշարժ տոմարով համապատասխա-նում է յունիս 7-յուլիս 6» Եփր. ղևտ. 224, դտ. 335, Կանոն առաք. 291, Յայսմ. Տո-մար. Վանակ. տար. բուն սեռականի ձևով է, որ յետոյ նաև իբր ուղ. էլ սկսեց գործած-ուիլ։
= Հպրս. *margazana-ամսանունից, որ գործածուած է Բիսիթունի արձանագրու-թեանց Շօշական թարգմանութեան մէջ (Գ. 87). նշանակում է «թռչունների թուխսի ժա-մանակը» (ըստ Oppert, ZDMG 52 (1898), էջ 266, Justi, Die altpersische Monate ZDMG 51 (1897), էջ 234)։-Հիւրշ. 506։
Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև հարց. 201 ստուգաբանում են մարգ բա-ռից. «Մարգացն, որ է ժամանակ ածե-լոյ զմարգս որ ի դաշտս և ի հովիտս իցեն, յայգեստանս և ի բուրաստանս»։ Տաթև. ձմ. ա. մեկնում է «Մարգաց՝ մարդ ծնեալ և Աստուած բովանդակեալ և զմեզ դալարացուցեալ և ծաղկեալ և սրբեալ, արար վայելօղս մարմնոյ և արեան իւրոյ»։ Brosset, JAs 1832. 530 մարս բառից, իսկ էջ 532 ասում է թէ թարգմանուած է վրաց դուբայի «վրացա-կան տոմարի 11ր։ ամիսը» բառից, որ
ծագում է թիբա «խոտ» բառից։ Ըստ Վանականի՝ մարգ բառից են հանում ՆՀԲ, ՋԲ, Dulaurier, Chron. arm. II, Բազմ. 1897, 334, 339, 391։ Մորթման մօտենում է առաջին անգամ ուղիղ մեկ-նութեան, համեմատելով Շօշական ար-ձանագրութեան markazanas ձևի հետ։ Պատկ. O назван. древ. aрм. мъсяцевъ 41 մերժում է Մորթմանի մեկնութիւնը և դնում է մարգ բառից։ Marquart, Philologus 55, 235 ձևաւորելով Մորթ-մանի մեկնութիւնը և ենթադելով որ շօշական ձևը ծագած պիտի լինի հպրս. ձևից, հասնում է ուղիղ մեկնու-թեան։ Karolides, Iλ. συγϰρ. 91, 190 մեր բառի հետ է ուզում համեմատել կապադովկ. μαρϰάλτζα «առասպե-լական հրէշ»։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 42 եբր. մարխէշվան «յունիս» ամսանունից։
Անուն ամսոյ հայոց ի դէպ եկեալ վայելչութեան կամ մարգագետնոյ. զի ըստ անշարժ տումարին անկանի յաւուրս յունիսի.
Մարգացն, որ է ժամանակ ածելոյ զմարգս՝ որ ի դաշտս եւ ի հովիտս իցեն, յայգեստանս եւ ի բուրաստանս. (Վանակ. տարեմուտ.։)
Որ օր եօթն եւ տասն էր մարգաց ամսոյ, էջ ի լեռնէ անտի մովսէս. (Եփր. ղեւտ.։)
marquis, marquess;
marquee.
· Calfa
«իշխանական մի աստիճան է» Սմբ. դտ. 15, Վահր. 193, Մին. համդ. 37, Պատմ. սուբ. 214, որ և մարքէզ Հեթ. ժմնկ. էջ 79.-նոր գրականում ունինք այս բառից մարգիզուի, մարգիզութիւն (արևմ. բար-բառ)։
= Հֆրանս. marchis բառից, որ իշխանա-կան մի աստիճան է՝ դուքսի և կոմսի մէջ-տեղ. ծագում է գերմ. Marka, ֆրանս. mar-che բառից, որով նշանակւում էին «կայսրու-թեան սահմանակից զինւորական ցաւառնե-րը»։ Նոյն են ֆրանս. marquis, իտալ. mar-chese. յն. μαρϰήσιος։-Հիւբշ. 390։
Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
Ում կոմսութեան պատիւ շնորհեալ, գունց եւ մարգիզ վերաձայնեալ. (Վահր.։)
Բառ արեւմտեան. marchio. իտ. marchese. գաղղ. մարգուիզ, մարգիզ. ըստ յն. μεθοριάρχης . իբրեւ Իշխան. կողմնապետ. սահմանապետ.
joists and beams of a house;
ceiling, roof.
· Calfa
, ի-ա հլ. «գերան, հեծան» Փիլ. լին. 274 և լիւս. 133. Վարք և վկ. Ա. էօ 48 Ճառընտ. Տաղ. նոյնը սխալ գրուած ման-դակ, որ գտնում եմ Նորագիւտ երգ երգո-ցի մէջ՝ Բ. 16 (հրտր. ՀԱ 1924, էջ 304). «Գերանք տանց մերոց մայրք, դարաւանդք մեր նոճք». այստեղ դարաւանդք բառի տեղ՝ որ նշանակում է «առաստաղի գերաններ», մի ձեռ. ունի մանդակք։
ՆՀԲ և Հիւնք. թրք. մէրթէք բառի հետ. որ տե՛ս տակը.-Կայ ֆինն. malta «տա-նիքը պահող գերանը», որ համարւում է հնդևրոպականներից փոխառեալ բառ՝ ըստ Les langues du monde, էջ 177։ Յայտնի չէ ինձ սոյն հնդևրոպական ձևը, որի հետ թերևս կապ ունենալ հա-յերէնը։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. մարդ'ագ, Մկ. մարտmկ, Վն. մmրտmկ, Ախց. Կր. մmրթmկ, Սեր. մmրթmք, Սվեդ. մարդ'օգ, մարդ'ուգ, Զթ. մայդ'օգ, մարդ'օգ, Հճ, մայդ'օգ։-Կենդանի է նաև Ակն. Բլ. Խն. Կյ. Սս. Հմշ. Տիգ.-ձևե-րից ոմանք թուրքերէնից յետ փոխառու-թեամբ։
ՓՈԽ (borrowing) Օսմ. [arabic word] ︎ mertek «քառանկիւն գերան», թրք. գւռ. Կս. Տ. mertek «գերան» (Բիւր. 1898, 713 և 1899, 799), Եւդ. mär-tag «գերան» (Յուշարձան 330), քրդ. [arabic word] ︎ ❇ merdiiah «գերան» (Justi. Dict. Kurde 394), լազ. mert'ek'i կամ mertak (Erckert, Die Spr. d. Kauk. Stamm. էջ 87), mertek «տա. նիք, երդիկ» (Kosen, Uber d. Spr. d. La-zen)։
որ եւ յայլազգ՛՛. մէրդէգ, մէրտէկ. այն է տէրէկ. հաթըլ. Գերան յարկաց. հեծան. եւ ըստ ոմանց՝ Գերան փոքր կամ ձող շարեալ ի վերայ հեծանաձգութեանց լայնութիւն։ Մենինսքի դնէ ի լտ. trabs, columna. գերան. սիւն.
Մտին ընդ ձեղուամբ մարդակաց իմոց։ Ծիծառն ի մարդակս արկանէ պարիսպ, ի ներքսն զբոյնսն շինէ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 37։ եւ Փիլ. լիւս.։)
Առ նմին տեղւոջ եւ մարդակք եկեղեցւոյն կամ կիսայրեացք. (Ճ. ՟Գ.։)
Մարդակքն այն ո՞ւմ նման է, գերանքն այն ո՞ւմ նման է. մարդակքն՝ մարգարէիցն, գերանքն՝ քերովբէիցն. (Տաղ.։)
Նիգ, մարդակ։ Պարզունակ, մարդակ. որպէս կոտորակ գերանի կամ փայտի։
litharge of silver, yellow, white litharge.
· Calfa
(գրուած նաև մարտասանկ, մուրտասանգ, միւրտեսէն, միւրտէսէնկ, քար-մարցանկ, քարմրցանակ) «մի տեսակ հանք կամ ներկ՝ որ իբր դեղ է գործածւում. յն. λιϑαργυρος, ֆրանս. ltharge, արծաթա-քար» Վստկ. էջ 210, 224, Գաղիան,։
= Պրս. [arabic word] ❇ murdāsang հո-մանեշիս փոխառեալ. սրանից են նաև թրք. muirdeseng, արաբ. [arabic word] murdā-sanj, mardāsan), murtuk, քրդ. merdasenj, նոյն նշանակութեամբ։ Հյ. քարմարցանկ կազմուած է քար (իբր թրգմ. պրս. sang «քար» բառի) և -մարցանկ<*մարտսանկ <մարտասանկ ձևերից (հմմտ. արցունք< արտասուք)։-Հիւբշ. 270։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը նաև Böttich. Horae Aram. 38, 83, Rudi-menta 47, 156 և Հիւբշման ZDMG 35 (1881), 661։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. մուրդասան «հող՝ որով աման-ներն են ջնարակում»։
Ի ծոցն՝ կրակի մոխիր եւ մարդասանկ մաղած լի՛ց. (Վստկ.։)
ՄԱՐԴԱՍԱՆԿ կամ ՄԱՐՏԱՍԱՆԿ. ի բառս Գաղիանոսի եւ Մուրտասանգ, Քար մարցանկ, ի Բժշկարանս. ռմկ. միւրտէսէնկ, մուրդէգ. Հանք կամ ներկ եւ դեղ. ըստ յն. λιθάργυρος , արծաթաքար, որպէս փրփուր արծաթոյ.
chief guardian of the harem, chief of the eunuchs, kislar agasi.
· Calfa
«ներքինապետ Հայոց արքուն-եաց» Բուզ. Դ. 55. որից մարդպետական, մարդպետութիւն Բուզ. Գ. 18, Դ. 4։
= Կառմուած է մարդ+պետ բառերից. այս մարդ բառով պէտք է հասկանալ իրանական մի առանձին ցեղ, որ Պարսկաստանից Հա-յաստան անցնելով, պարապում էր աւազա-կութեամբ։ Մարդերը յիշուած են Քսենոփո-նի ժամանակից, աւելի յետոյ Տիգրանի ժա-մանակ՝ իբրև առանձին կռւող ցեղ։ Յոյն և լատին պատմագիրները (Ստրաբոն, Պլու-տարքոս, Քսենոփոն, Տակիտոս) կոչում են սրանց Κάρδοι, *Ἀμορδοι, Mardi. Հայոց մէջ սրանց բնակած գաւառը կոչուեց Մար-դաստան, ժողովուրդը Մարդացիք, իսկ ի-րենց գլխաւորը (որ է Մարդոց ցեղապետը) անցնելով պալատական ներքինապետու-թեան պաշտօնին, մարդպետ բառն էլ դար-ձաւ հոմանիշ «ներքինապետ» բառին։
Այս մեկնութիւնը տուաւ Ադոնց, Aрм. Юстин. 417։
Պետ կնոջ մարդոյ, կամ մարց պետ, կամ մարզպետ՝ վարժապետ կանանց. այն է Ներքինապետ. որ եւ հայր կոչի կանանց յարքունիս.
Եկն հայր մարդպետ ներքինին, եւ թշնամանեաց զտիկինն։ Առաքէ զմարդպետն կոչեցեալ հայր. (Բուզ. ՟Դ. 55։ Խոր. ՟Գ. 15։)
confine or frontier of a state, march, border;
province, district;
— դնել, to reduce to a province.
· Calfa
, ի հլ. «երկրամաս, գաւառ» Ագաթ. Եղիշ. գ. էջ 47, 64. Ղևոնդ ը, էջ 23. Յհ. կթ. գրուած է նաև մարձ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 263. առանձին տես մարզպան և մարգ-պետ։
= Պհլ. [arabic word] marz «ծայրագաւառ» (Bartholomae, Altir. Wört. 1153) ձևից. հմմտ. զնդ.» e︎ xmarəza-նոյն նշ., առս- [arabic word] marz «գետին, երկիր, սահման» (կայ նաև [arabic word] marǰ, Horn § 974)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] marzā, մոար. მაზრა մազրա «դաւառ»։ Իրանեան բառի հնխ. ցեղակիցներն են լտ. margo «եզերք», գոթ. marka «սահման», հբգ. mar-ca, marcha «սահման, շրջան», անգսք, mearr «սահման, գաւառ», հիսլ. mork «ան-տառ» (բայց Dan-mork «Դանիացոց երկի-րը, Դանիա, Տանիմարքա»), հիռլ. mruig, bruig, կիմր. կորն. բրըտ. bro «գաւառ», գալլ. brogae «ագարակ», հշվէդ. brink «ե-զերք, երկիր», գերմ. Mark «սահման, եր-կիր, գաւառ»։ Գերմանականից են եռեւառ-եալ հֆրանս. marche «սահման», իտալ. marca, ֆրանս. marche «կայսրութեան սահ մանի վրայ գտունած զինւորական գաւառ-ները», որից յետ փոխ առնուած անգլ. march (Kluge 319)։ Այս բոլորի նախաձևն է հնխ. mergl-(Boisacq 52, Walde 465, Po-korny 2, 283), որ բնիկ հալ լինեւու աառա-գային պիտի տար *մերծ ձևը։-Հիւբշ. 193։
Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. մէրց բա-ռի հետ։ ՆՀԲ պրս. մէրճ, մէրզ, մերզիւ-պիւմ, լծ. յն. μερος, μερίς «մաս»։ Neumann ZKM 1, 442 պրս. marz։ Windisch. 23 պրս. marz, սանս. ma-ryā։ Gosche 58, Böttich. ZDMG 1850. 358 վերջինիս պէս։ Müller SWAW 38, 580 նաև լտ. margo։ Տէրվ. Altarm. 59 փոխառեալ պարսկերէնից։ Բայց նաև հմմտ. լատ. margo, գոթ. marka։
ԳՒՌ (dialectal) Ազա մարզ, Շմ. Սլմ. մmրզ «երկու արտեր կամ հողեր բաժանող թումբը՝ սահ. մանը»։
«եռուի կամ զինւորական վարծու-թիւն». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են մարզել «վարժել, կռուի կրթել, վարժեցնել» Փիլ. Ղևոնդ. մարզումն Պիտ. մարզիչ Բ. մակ. դ. 14. մարզողական Սկևռ. լմբ. մարզիկ «զինւոր» Եղիշ. էջ 11 (որ և մարձիկ), մարզիկ գունդ Ա. մակ. ժա-38 (չունի ՆՀԲ). մարզանք Ոսկ. ղկ. մարօա--րան «մրցարան, կռուելու կամ զինւորական վարժութեան տեղ» Պիտ. Կաղանկտ. ման-կամարզ Ոսկ. մրգը. Բրս. պհ. Պիտառ նո-րամարզ Կրպտ. ոտ. մարմնամարզ (նոր բառ)։
+ Իրան. marz ձևից, որ աւանդուած է «սրբել, մաքրել, օծել» նշանակութեամբ. հայերէնի մէջ այս նշանակութիւնը պահած է մարձել, որ մարզել բառի կրկնակն է. (մանրամասն տե՛ս այս բառի տակ)։ Բայց իրանեանում այս արմատը պիտի ունենար նաև «մարզել, կռուի պատրաստել» նշանա-կութիւնը (ըմբիշների օրինակից առնելով, որոնք նախ իրենց մարմինը իւղով օծելով՝ կռուի էին պատրաստւում). հմմտ. յն. άλείxω «իւղով օծել, կռուի պատրաստել, քաջա-լերել, գրգռել, կռուի և ընդհանրապէս որ-ևէ բանի պատրաստութիւն տեսնել», թարգ-մանութեանց մէջ երբեմն մարզել դրւում է յն. «օծել» բառի դէմ (տե՛ս ՆՀԲ) և գրու-թեամբ էլ տեղ տեղ շփոթւում է մարձել բա-ռի հետ. այսպէս մարզիկ՝ Եղիշ. էջ 11 գըր-ուած մաբձիկ, մարզիչ Բ. մակ. դ. 14՝ գըր-ուած նպև մարձիչ։ Յատկապէս «օծել, շը-փել» նչանակութեամբ ունի Պիտ. էջ 507 «Ձիթոյն բնութիւն օծեալ մարզէ զըմբիշսն». (Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 61)։
Նախ ՆՀԲ մարզել կցեց մարձել «օծել շփել» բառին՝ յունարէնի օրինակով. Հիւնք. մերկանալ բայից։ Թիրեաքեան. Պատկ. աշխ. գրակ. Ա. 208 պրս. վէր-զիտէն «վարժել» ձևից։ Վերի մեկնու-թիւնը տուաւ Meillet (անձնական)։ Մարզան տե՛ս Մարզպան։
պ. մէրճ, մէրզ, մէրզիւպիւմ. (լծ. եւ յն. մէ՛ռօս, մէ՛ռիս ). Ճանապարհ եւ վայր հեռաւոր. մասն ինչ բաժնի տէրութեան. կողմն. սահման.
Յայնմ մարզէ, եւ յիւրեանց բուն աշխարհէն. (Ագաթ.։)
Յանձն առնէր նոցա զհեռաւոր մարզն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Առ ազատսդ եւ առ ռամիկ հեծեալսդ հայոց աշխարհինդ՝ որ ի մարզիդ էք, ողջոյն հասցէ ի մերմէ տէրութենէ. (Ճ. ՟Բ.։)
Զօրագլուխ զնա ի պարսիցն կացուցանէ մարզի (կամ մարձի). (Արծր. ՟Դ. 12։)
Իբր թէ յայնմ մարզէ գոլ նոցա պատշաճ զգործ իրին վճարել։ Ըստ այնմ մարզէ հերայ եւ զարաւանդայ։ Ձայն գուժի աղմկի ընդ առաջ եղեւ նման ի նմին իսկ յայնմ մարզէ. (Յհ. կթ.։)
Ի դաշտավայր մարզէն։ Համարձակեաց եւ զդրունս մարզից՝ հանել զվաճառականսն ի վաճառս իւրեանց, եւ լնուլ զպէտս կարօտելոց. (Ղեւոնդ.։)
governor of a march, of a county or province, exarch.
· Calfa
, ի-ա հլ. «կուսակալ» Փարպ. Եղիշ. Խոր. Յհ. կթ. որիշ մարզպանութիւն Եւս. քր. Փարպ. Եղիշ . աւանդուած է նաև մարզուան Վրդն. պտմ. մարզաւան Ուռպ. մίարծտան Արձ. ՆՂԹ=1050 թուից (Կոստան-եան, Վիմական տարեգիր, էջ 23), մարծուան Օրբել. 260 (Հրամայէր քննել գԲուպայն և զմարծուան, զԻւան դպէլն) ձևերով (Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 39 ունի մարսպան, որի դէմ նանհազ. դնում է մարզպան), բայց ըստ Լ. Մելիքսեթբէկ (նամակ 1933 մայիս 12) յա-տուկ անուն է և ոչ թէ «մարզպան»։
= Պհլ. [other alphabet] marzəpān հոմս նիշից, որ կազմուած է [arabic word] marz «մարզ, գաւառ» բառից՝ -pān մասնիկով (տե՛ս մարզ բառի տակ). հմմտ. պրս. [arabic word] mārz, bān «սահմանակալ, կուսակալ», որի [arabic word] marzwān ձևին համապատան-խան են գալիս հյ. նորագոյն մարզաւան, մարօուան ձևերը։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] marzbānā, արաբ. [arabic word] marzubān (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 142), վրաց. მაზრაბანი մազրապանի, მარზაბანი մարզապանի, յն. μαρζαπάνος լտ. marzapanus։-Հիւբշ. 193։
Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրբոց ը. 39 յն. մարզաբանաս, որ դնում է պարս-կերէնից։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ, Neumann ZKM 1, 442, Bötticn. Horae Aram. 38, 82 ևն։
«հեղուկների կամ ընդեղէնի մի չափ է, ըստ ՀՀԲ վեց քոռ պարունակու-թեամբ» Վստկ. 19, 107, Վրդ. առակ. 92. որ և մարզման Սիմ. ապար. 118, մարծ-պան Անսիզք 79. մարազպան Վրդ. ար. 92 մազմէն Վրդ. առ. 93, մազման Վրդ. առ. 93, մարզան Վրդ. առ. 94. Բառ. երեմ. էջ 156 (յիշուած կապին և սօմար բառերի հետ), Առաք. լծ. սահմ. 152-153. մարզ ՆՀԲ (ա-ռանց վկայութեան)։
= Անշուշտ պհլ. *marzpān ձևով մի հո-մանիշից, որից փոխառեալ է նոյնպէս ասոր. [syriac word] marzbānā «մոթ, modius (չափ)» Brockelm. Lex. syr. 194ա, «գրիւ, Scheffel» ZDMG 40, 445։ Արդէն Brockelm. ասորի բառը դրած է իբրև նախորդի երկ-րորդ նշանակութիւնը։-Աճ.
նախ միացնում է մաղզմայ բառի հետ! և յետոյ ասորի բառին է կցում։
Պարսիկ մարզպանաւ։ Մարզպանք պարսիկք. (Խոր. ՟Գ. 64. 55։)
Եկն եմուտ մարզպանն ատրորմիզդ յաշխարհն հայոց. (Եղիշ. ՟Է։)
Մարզպանք պարսիկք հայոց տիրէին. (Յհ. կթ.։)
Զտէրն մամիկոնէից եւ զզօրավարն հայոց վահան՝ մարզպան ի վերայ աշխարհին հայոց կարգել. (Փարպ.։)
Բառ ռմկ. որ գրի եւ ՄԱՐԱԶՊԱՆ. Չափ ինչ, որպէս մար, կամ սափոր. գուցէ որպէս ռմկ. մորշափայ, մոշրոպա.
Լի՛ց ի կարասն ի ՟Ի լիտրն (մրրոյ) մարզպան մէկ։ Կէս մարզպան դի՛ր. (Վստկ. ՟Ճ՟Ծ՟Է։)
Խոստացաւ աստուծոյ մարազպան մի խունկ ... զերծաւ, եւ մոռացաւ զմարազպան խունկն՝ զոր խոստացաւ աստուծոյ. (Վրդն. առակ. որ յՈսկիփորիկն գրի մարզպան։)
ἠγεμών princeps, dux μαρζαπάνος marzapanus. որ եւ գրի ՄԱՐԶՈՒԱՆ, ՄԱՐԶԱՒԱՆ. պ. մէրզպան, մէրզիւպան, մէրզէպամ (որ ի յն. լտ. գրի մարզաբանօս, մարզաբանուս ). Պետ մարզի. այսինքն կողմնապահ. կուսակալ.
cf. Մարզպան.
· Calfa
«կողմնակալ, արքունի գործա-կալ» Եղիշ. որից մարզպետական գունդ Ուռհ.։
-Պհլ. [other alphabet] *marzpat հոմանիշ ձևից, որ կազմուած է [arabic word] marz «մարզ, գաւառ» և [other alphabet] pat «պետ» բառերից. նոյ-նից փոխառեալ է նաև վրաց. მაზრაჭეტი մազրապետի «զօրավար, փոխարքայ, նա-հանգապետ, շրջանի կառավարիչ» (Չուբին. 2, էջ 660)։-Աճ.
ՆՀԲ «գուցէ որպէս ռմկ. մորշափայ, մոշրոպա» (իմա՛ արաբ. misraba «ըմ-պանակ»)։ Մառ, Վրդ. առ. I. էջ 28
Կողմնապետ. մարզպան. արքունի գործակալ.
Զջնիկանն, որ էր մարզպետ արքունի. (Եղիշ. ՟Ը։)
means;
possible;
v. imp. — է, it is possible, it may he so;
it is fitting or proper.
· Calfa
«հնարաւոր, կարելի» ՍԳր. (միշտ մա՛րթ է ձևով). որից մարթել «կարենալ մի բան յարմարեցնել» Կորիւն. Ագաթ. Բուզ. «կարենալ, ձեռնհաս լինել» ՍԳր. Կոչ. Սե-բեր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. Եւս. քր. մարթանալ «կարենալ» Կոչ. մարթական «հանճարաւոր» Նիւս. կազմ. Տօնակ. մարթանք «վարպետու-թիւն, հնարագիտութիւն» Բ. մակ. ժդ. 29. Մծբ. անմարթ «անկարելի» Գծ. ժ. 28. չը-մարթուն «անփորձ, անճարակ» Եսթ. ժզ. 4. Մծբ. Սեբեր. մարթուչ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 119 Փիլ. նխ. 21, 53։
Հիւնք. ճշմարիտ բառից։ ostir ՀԱ 1912, 357 յն. μάρπτω «բռնել» բառի հետ՝ հնխ. mərgntō-ձևից. նշանակու-թեան տարբերութեան համար հմմտ. լտ. potior «գրաւել», possum «կարող եմ»։ Lidén IF 44, 191 գոթ. magan «կարենալ», յն. μαχανά «հնարք ևն» բառերի հետ. հայերէնը իբր հնխ. magh-tro-ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունին վրաց. მართება մարթեբ «պարտիլ, պէտք լինել, ստիպուիլ, պարտք կամ պարտականութիւն ունե-նալ», მართებული մարթեբուլի «պատ-շաճ, կրթեալ, քաղաքավար», მართვა մարթվա «ճշտել, սրբագրել, կառավա-
րել, յարդարել», მართ մարթ «ճիշտ, ճշմարիտ», որոնք իմաստով համապա-տասխան չեն մեր բառին։
ԳՒՌ (dialectal) Բառս մարդ'իլ «կարենալ» ձևով պահած են Բ. Խրբ. Չրս.։
δυνατός possibilis ἑνδεχόμενος contingens. որ եւ ՄԱՐԹԵԼԻ. Կարելի. հնարաւոր. եւ Ներընդունական.
Գոլն, եւ մարթն, եւ հարկաւորն։ Ամենայն նախադասութիւն կա՛մ գոլ է, կամ մարթ, կամ հարկաւոր։ Ընդհանուրն ի վերայ մարթին նիւթոյ ոչ երբէք ճշմարտի։ Բայց մասնական բացասութիւն այժմ ի վերայ մարթին հակադարձի։ Հարկաւորն քան զմարթն. (եւ այլն։ Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Կարելի, ոչ կարելի. մարթ, ոչ մարթ. անկարելի, ոչ անկարելի. քանզի կարումն գոլ՝ հետեւի մարթ ել գոլ. (Պերիարմ.։)
Չէ՛ մարթ այդմ լինել։ Միթէ մարթ ի՞նչ իցէ մանկանց առագաստի սուգ առնուլ։ Ոչ է մարթ մարգարէի կորնչել արտաքոյ քան զերուսաղէմ։ Իսկ ի նազարեթէ մարթ ի՞նչ իցէ բարւոյ իմիք լինել։ Եթէ հաւատաս բոլորով սրտիւ քով, մա՛րթ է։ Ամենայն ինչ ինձ մարթ է, այլ ոչ ամենայն ինչ օգուտ է.եւ այլն։
Զիա՞րդ մարթ ու պատշաճ էր ի վերայ այլոց աղօթս առնել, որ ինքն ջուրբքն չեւ էր սրբեալ. (Կոչ. ՟Գ։)
resinous pine.
· Calfa
(կամ նաև մախր) «եղևինների ցե-ղից՝ ձիւթի նման առատ խէժ ունեցող մի ծառ է. լտ. pinus picea» Վստկ. 41, 132 «իւղային դիւրավառ փայտ» Յաւամ. առա-ջին նշանակութեամբ յատկապէս ասւում է մարխի Վստկ.։
= Պրս. [arabic word] marx «տեսակ ինչ փայտի. զորոյ երկու մասունսն եթէ յիրեարս շփի-ցեն, հուր ելանէ», որից էլ արաբ. [arabic word] marx «մի տեսակ ծառ, որ հրահանի պէս զարնուելով վառւում է. լտ. leptandenia py-rotechnia (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 559). նոյն է անշուշտ քրդ. merx «գիհի» (նշա-նակութիւնը սխալ դրուած)։
Ուղիղ մեկնեցին ՆՀԲ, Հիւնք և ՀԲուս. § 2021։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ասլ. Կր. Տփ. (ոստ Ամատ. Հալ. բար ու բան, էջ 469 նաև Շիր Լ. Ղզ.) մարխ, Հմշ. մախրը, Սեբ. մառխ, Հճ. մօխրը, Զթ. մօ՛խռը, մոխռը, Սվեդ. միւ-խըր.-Ղրդ. կայ մա՛խէ ծառը, որ է մարխի
ՄԱՐԽ կամ ՄԱԽՐ. Փայտ իւղային կամ ծուծ փայտի դիւրավառ. չըրա. իսկ պ. մէրխ, փայտ վառելի շփմամբ.
Հրամայեաց շուրջ զնովաւ հուր բորբոքել, եւ արկանել ձէթ, եւ մարխ, եւ մոմ. (Տէր Իսրայէլ. դեկտ. ՟Ժ՟Դ.։)
Ստերջ ծառք են՝ ուռի, մարխ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
Ընկուզի սղոցուք, կմ կուենոյ, կամ գէր մարխի։ Մարխի սղոցուք։ Ա՛ռ մարխ, եւ ծեծէ՛, եւ ալիւր արա, եւ խառնէ՛ յալիւրն, շատ դիմանայ. (Վստկ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ծ՟Գ. ՟Մ՟Ի՟Զ։)
hoe.
· Calfa
. ի-ա հլ. «բրիչ, փայտատ» Ոսկ. ա. տիմ. էջ 114 (Չողիւք և երկայնակոթ ինչ մարկեղօք մաքրել. ՀԱ 1897, 246բ և 1912, 636), Վրք. հց. բ. 477։
= Յն. μαϰελη, μάϰελλα «բրիչ, փայտատ» բառից, որի ծագումը մութ է (Boisacq, էչ 602)։-Հիւբշ. 364։
Ուռեր մեկնեց ՆՀԲ։
ԳՒՌ (dialectal) Աևն. մարգղէլ «մանը մանը փորել բանջարեղէնի սերմը սերմանելու և հողի տակ անց կացնելու համար. սերմը հողով ծածկել»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրար. მარგლა մարգլա, მარვლვა մարգլվա «քաղհանել», მარვვილი մարգվիլի «քաղհանող (անձ)», მარვლი մարգլի «քաղհանիչ (գործիք)», ნამარვლი նամարգլի «քաղհան արած, քաղհանած»։
Ետու նոցա փայտատ, եւ մարկեղ, եւ քուրձ մի հաց. (Վրք. հց. ձ։)
hot or temperate climates;
pleasant meadow, delightful spot;
greensward, lawn, grass-plot.
· Calfa
«բարեխառն տեղեր» Ոսկ. ես. 165, Մծբ. 239. իբր ածական ունի Եզն. մար-մանդ տեղիս «բարեխառն տեղեր»։
ՆՀԲ մեղմ անդք։ Հիւնք. ճարմանդ բառից։ Ղափանցեան ЗВO 23, 352 կրկնուած մանդ արմատից, որ է սանս. mianda «կամաց, թու»։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ալշ. Երև. Մկ. Մշ. Ոզմ. Վն. մարմանդ, Կր. Ախց. մարմանտ՝ նշանակում են «հանդարտ» և գործածւում են իբրև ած. ջրի, կրակի, գետի, քամու համար։ Նոր բա-ռեր են՝ մարմանդիլ, մարմանդացնել «մեղ-մանալ, մեղմացնեւ»։
Կազմելով զջերմութիւնն կողայ ի մարմանդս այգեաց եւ բուրաստանաց։ Դառնայ ի ձմերոցն ի մարմանդս պոնտոսի։ Զբարւոք եւ զազնիւ տեղի՝ զմարմանդս խաշանց. (Խոր. ՟Բ. 6։ Լաստ. ՟Բ։ Մծբ. ՟Ժ՟Ա։)
Զայգիսն սեթեմեայ, որ էին մարմանդք նոցա. (Ոսկ. ես.։)
Խորդոյն իմանալ յառաջագոյն զձմերունս կարեւորս, եւ վաղ ի մարմանդ տեղիս փութալոյ. (Եզնիկ.։)
(Իսկ ռմկ. ասի՝ Մարմանդ կրակ, բոց, թոնիր, եւ այլն. իբր մաղմաղ, թեթեւ կամ մեղմ ջերմութեամբ. որպէս եւ Մարմնդիլ՝ է զիջանել եւ մեղմիլն ջերմութեան։)
s. med. St. Anthony's fire.
· Calfa
«մրջմնոց հիւանդութիւնը, մի տեսակ վէրք». առանձին չէ գործածուած, ո-րից մարմառոտ «մրջմնոց հիւանդութիւնն ունեցող» Ղևտ. իբ. 22. Եփր. վկ. արևել. էջ 25. մարմառումն «կճելը, մարմնի վրայ եռք» Ոսկ. ճառք, էջ 123։
= Կրկնուած է պարզական *մառ արմա-տից։
ՆՀԲ նոյն է դնում յն. μὸρμης, պրս. mūr, murča «մրջիւն անասունը» ձևերի հետ։ Հիւնք. մարմաջ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 8 արմատը ռնում է հնխ. mer-«տրորել, շփել», որից յն. μαραίνω «սպառել», μάρναμαι «մար-տընչիլ», նորվ. merja «ջարդել», հբգ. marawi «փափուկ, փխրուն», իսլ. mor «փոշի», կրկնութեամբ՝ հսլ. iz--mrúmirati «կրծել», սլով. mramor «ոսկորի փտութիւն» և հյ. մարմառ և կրճատ կրկնութեամբ՝ մարմաջել, մար-մանջել։
Արմատ յաջորդ բառին (=ՄԱՐՄԱՌՈՏ). որպէս յն. մի՛ռմիքս, պ. մուր, մուրջէ. cf. ՄՐՋԻՄՆ. ՄՐՋԻՒՆ։
split, cloven, riven;
cracked;
cleft, split, crevice, rift, fissure.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ճեղքուած» Վեցօր. «ճեղք, ծերպ» Ոսկ. ճառք 901, Լմբ. իմ. որից հերձ ի հերձ «պատառ պատառ» Ուռհ. 317. հերձնուլ «պատռիլ, ճաքիլ» Գծ. ա. 18. հերձիլ, հեր-ձանել, հերձուլ «պատռել, ճեղքել» ՍԳր. «անդամահատել» Ոսկ. բ. կոր. լհ. բ. 11. Ուս. քր. «երկպառակիլ» Ոսկ. լհ. ռ. 12 հեր-ձատել Կիւրղ. ղևտ. հերձոտել Վրք. հց. հեր-ձուցանել Խոր. հռիփ. հերձումն կոչ. հեր-ձուած ՍԳր. Եւս. պտմ. հերձուածող Տիտ. գ. 10. Ոսկ. եզն. հերձութիւն «հերձուած» Կնիք հաւ, էջ 191. հերձապետ «հերձուածողների գլուխը» Զքր. եպս. 282. հեծանահերձ Մծր. հերձաթև Վեցօր. 162 կամ թևահերձ Պիտ. թաթահերձ ՍԳր. կճղակահերձ ՍԳր. Կիւրղ. ղևտ. գաւազանահերձ Ճառընտ. գետահերն Նար. ծայրահերձ Աթ. խչ. ծովահերձ Ագաթ. բազմահերձ Փիլ. բագն. հերձատամ, հեր-ձարան (նոր բառեր) ևն։ Այստեղ են պատ-կանում նաև հերձակ «նետ, փքին» Կիւրղ. թգ. (թարգմանաբար յն. σγίζα «ճեղքուած փայտ. 2. նետ» բառից. հմմտ. σγίζω «ճեղ-քել») և հերձի «մի տեսակ ծառ. pistacia lentiscus L» Դան. ժգ. 54. Ոսկ. պօղ. Բ էջ 653 (թրգմ. յն. σχίνος հոմանիշից)։
Դան. ժգ. 54 յիշուած հերձի և սղոզի բառերի իմաստը չիմանալով՝ Վրդն. դան. ա. էջ 245 այլ ընդ այլոյ մեկնում է. «ասեն՝ հերձաւոր և բոլոր և սղոցաձև տերև և երկայն են ի ծառս. և այլք թէ՝ հերձեալ էին պատուաստ դնել ազնիւս. և թէ՝ զգօս ծառոյ ծայրս սղոցով կըտ-րեալ էին»։-ՆՀԲ հերձ լծ. թրք. եըրթ-մագ «պատռել», եարմագ «ճեղքել». իսկ խրամատել բառի տակ եբր. ֆարաձ (իմա՛ [hebrew word] feres «ճեղքել, պատ-ռել»)։ Lag. Urgesch. 899 հյ. հերկ բա-ռի հետ։ Bugge IF 1, 450 հնագոյն *խերձ<*խերդ ձևից՝ իբր = լիթ. skérd-žiu «ճեղքուիլ, բացուիլ ևն». սանս scrintu՝ նոյն նշ.։ Հիւնք. արաբ. ֆէրճ, ֆէրզ «պատառուած»։ Patrubány SA 1, 196 յն. πείρω «ծակել», πορϑαδς «նե-ղուց» բառերի հետ։ Անդրիկեան, Բազմ, 1ՉՈ5. 512 լծ. հերքել։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 131 հսլ. prati «հերձել», ռուս. пороть «հերձել, քանդել, աատ-ռել» բայերի հետ՝ հնխ. per-g'h-ձևից։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 86 շերտ բառից։-Հերձի ծառի մասին խօ-սած և ուղիղ մեկնութիւնը տուած են ՆՀԲ, Բանաս. 1902, 379 և Արթինեան Ածաշնչի տունկերը, էջ 12։
ԳՒՌ (dialectal) Սեբ. հէրցիլ «բարկութիւնից ճա-քիլ», Երև. հէրսված «հակառակ, թարս», ինչպէս՝ հէրսված մարդ է «թարս բնութիւն ունի»։
(Արմատ Հերձանելոյ լծ. թ. էըրթ, էարըգ ). որպէս Հերձեալ. ճեղքեալ.
Ոչ եթէ արագ եւ հերձ թեւօք շրջի։ Զի ոտս ոչ հերձ իբրեւ զորւոյ ունի. (Վեցօր. ՟Ը։)
Կամ գ. Ճեղքուած. ծերպ.
Ի հերձս վիմաց, ընդ որս գնան ջուրք. (Լմբ. իմ.։)
tire of a wheel.
· Calfa
(սեռ. -ի) «անուի շրջանակը» Պիսիդ տող 98. Շիր. Սիւն. քեր. 209=Երզն. քեր. որ և խեց Եզն.։
ՆՀԲ լծ. հյ. յեց, թրք. գըլ և եիւգ (իմա՛ qəč «կոռ», yüz «երես»)։--Scheftelowitz BВ 28, 294 գոթ. faskǰa «կապ»։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. հեծ, Բլ. հեց «անուի մարմինը կազմող երեք տախտակներից առաջինն ու վերջինը» (Ազգ. հանդ. Ե. 56, նկար III), Սլմ. խեց «անիւի փայտէ շրջանակը, որի վը-րայ ամրացած են շառաւիղները»։
Գունդ կիսակտուր՝ հեցի օրինակաւ բարձրացեալ ի վեր, եւ կորացեալ. (Պիսիդ.։)
Թէ կռուեցուցանես զմրջիւն յանուի ի կողմանէ հեցին, չժամանէ մրջիւնն եւ ո՛չ զերիր մասն հեցի միոյ ընթանալ. (Շիր.։)
Յորժամ անիւ շրջանակիցի, եւ մրջիւն մի ի խեցին գնայցէ. (Եզնիկ.։)
Փաղանուանք ... անիւ, ճղուղ ... հեց, եւ բոյթ, կապերտ, եւ գորգ. (Երզն. քեր.։)
ՀԵՑ կամ ԽԵՑ. ἁψίς, ἁψῖδος ratae circulus, fornix, arcus, vinculum, canthus. Կամար կամ շրջանակ անուոյ, ծնօտ կամ գօտի նորա. (լծ. հյ. յեց. թ. գըլ. եւ էիւզ ))
front-teeth, cutting-teeth, incisors.
· Calfa
«անուի հեցը կամ արտաբին շրը-ջանակը կազմող վեց կտորներից իւրաքան-չիւրը. jante» Սիւն. քեր. 208, Երզն. քեր. Աշխ. Ստ. կամեն.։
ՆՀԲ մեկնում է «բառ անյայտ. թե-րևս որպէս ատամունք միջինք». ԱԲ հա-նելով հևալ բառից «միջին ակռաներ՝ որ հևալու ատեն կը բացուին»։ Նշանակու-թիւնը վերի ձևով ճշտեց Նորայր, Բառ-ֆր. 709 ա, ուր և տե՛ս բառիս վկայու-թիւնները։
Բառ անյայտ. թերեւս որպէս ատամունք միջինք.
Փաղանուանք ... հեւան, եւ դանտան. (Երզն. քեր.։)
hydra.
· Calfa
, որ և հիւդրա, հիւդրաս, հիդրայ. հիդրիայ, հիտրիա «ջրային օձ կամ բազմա-գլխի առասպելական վիշապ» Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. ղ (սեռ. հիդրի), Նոնն. 56, Կանոն, էջ 84, 162։
= Յն. ὸδρα, որից և լտ. hydra նոյն նշ.. Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ՀԻԴՐԱ. Բառ յն. ὔδρα hydra. որ եւ ՀԻՒԴՐԱ, ՀԻՒԴՐԱՍ, ՀԻԴՐԱՅ, ՀԻԴՐԻԱՅ. Ջրային օձ. ըստ առասպելաց՝ որպէս վիշապ մեծ եւ բազմագլխի՝ վերառեալ ի կարգ աստեղատանց. իրօք՝ անուն ուրումն կնոջ խորագիտի, եւ կղզւոյ, եւ այլն.
Զհիդրայ կնոջէ ումեմնէ պատմէ պղատոն, թէ անհնարին սոփեստէս էր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Յաղագս հիւդրասայ. առասպելեալ եղեւ գազան ինչ։ Հիւդրա, որ է օձ յիսնագլուխ, կամ իննագլուխ, զոր սպան հերակլէս. (Նոննոս.։)
Եզն եւ հիդրիա ծովային ... եւ հիտրիա եւս չարագոյն քան զնա. (Կանոն.։)
why ? for what reason ?.
· Calfa
ՆՀԲ «ի ձայնէս իմն, ի՞նչ, ի՞մ իմիք». Մ. Ս. Դաւիթ-Բէգ, Յուշարձան 398 գւռ. իմալ ձևի հետ՝ գալլ. hafal, իռլ. amal, հբրիտ. amal, հիռլ. samail, գոթ. samā, հսլ. samū, սանս. samá̄s, լտ. sīmilis ևն։
Հի՞մ ոչ գտի շնորհս առաջիջ քո. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 11։)
Եթէ գայլ էր, զգառնն զորմըզդ հի՞մ ծնանէր. (Եզնիկ.։)
Հի՞մ ջանաս փոփոխել. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ՀԻ՞Մ. (ի ձայնէս՝ իմն, ի՞նչ, ի՞մ իմիք) διὰ τί;
quare? Առ ի մէ՞. զմէ. առ ի՞նչ. է՞ր. էրո՞ւմ. է՞ր վասն. ընդէ՞ր. ինչո՞ւ, ինչէ՞ն.
hin (measure);
hymen;
matrass;
balloon.
· Calfa
, ի-ա հլ. կամ ՀԻՄԵՆԻ (սեռ. -նւոյ, գրծ. -նեաւ) «հեղուկների մի չափ է. ռո-րակ». ուղղական ձևով չեն գործածուած. ու-նինք միայն եզ. գրծ. հիմենեաւ (այլ ձ. հի-մենաւ) Ել. լ. 24 և սեռ. հիմենի Ղևտ. իգ. 13 (իբր ձեռագրական տարբերակ)։ Ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։
= Յն, ήμίνα «մի տեսակ հեղուկաչափ», որից փոխառեալ է նաև լտ. hemina՝ նոյն նշ. յոյն բառը ծագում է հμւ-«կէս» բառից և նշանակում է բուն «կէս (չափ)» (Boisacq 324-5). այս բառը սակայն Ս. Գրքի լու-նարէն թարգմանութեան մէջ բնաւ չէ գոր-ծածուած (Sophocles 565 չէ իսկ յիշած բա-ռըս), թէև կայ ասորի թարգմանութեան մէջ՝ Թուոց ժե. 7՝ [syriac word] hemīna ձևով (տե՛ս Brockelmann 84ա), որ փոխառեալ է յու-նարէնից։ Այնտեղ, ուր հյ. թարգմանութիւնը ունի հիմէն, յոյն օրինակը դնում է εἰν, εἰν ἰν, որ փոխառեալ է եբր. [hebrew word] hīn ձևից և այս էլ եգիպտ. hзn(w) բառից, որ նշանակում է «պտուկ. 2. չափ» (Gese-nius 1921, էջ 180)։ Ըստ Sophocles 598 յն. ῖν որ տանում է երկու ատտիկեան γόες, գործածուած է Ս. Գրքում՝ հետևեալ տեղերը. Ել. իթ 40 (երկիցս), Լ. 24, Ղևտ. իգ. 13, Թիւք ժե. 4 և Եզեկ. դ. 11, որոնց մէջ հ. թարգմանուած է միշտ դորակ, բացի վերո-յիշեալ տեղերից. յն. տարբերակներում էլ չկայ ἡμίνα ձևը։
ՀՀԲ համարում է լտ. և յն. հէմինայ։ Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. 419 ւն. ἰ,, ՆՀԲ եբր. hīn, յորմէ յն. ին։ Հիւնք. յն. χήμη «մի տեսակ հեղուկաչափ»։
ՀԻՄԷՆ ՀԻՄԷՆԻ. Բառ եբր. հին. յորմէ յն. ին. εἱν, ἑν, ὔν այն է Դորակ, չափ եւ անօթ հեղուկ իրաց.
Իւղ ձիթենեաց հիմենեաւ (կամ հիմենաւ, կամ դորակաւ). (Ել. ՟Լ. 24։)
Իսկ Հիմէն որպէս բառ յն. cf. ՄԻԶՆ։
alkanet, red dye;
henna.
· Calfa
, ի հլ. «մի տեսակ բոյս և նոա ներկը. լտ. ligustrum nigrum՝ ըստ հին բուսաբանների, իսկ այժմ՝ lawsonia iner-mis L» Բժշ. նմանութեամբ «արմատների մազմզուքին կպած կարմիր հողը» Վստկ. 129, 139, 153, 178։
= Արաբ. [arabic word] hinnā «հինայ». այս բառը անցել է նաև շատ ուրիշ լեզուների (al յօդով կամ առանց յօդի). ինչ. գերմ. Hen na-Kraut, սպան. alcanna, alhena, alfena, իտալ. alchenna, ֆրանս. henné, բուլռ. kê-na, ռուս. xнa (Berneker 530), արևել. թրք. ❇ ︎ xina, տճկ. [arabic word] qəna, քրդ. hene, xene ևն, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
ԳՒՌ (dialectal) նոր փոխառութեամբ սովորաբար հինա, որից կազմուած են հինադրէք, հի-նադրօնք, հինամօն, հինայտուք, հինայուան, հինայուել, հինահան, հինաւուն։
Նոյն եւ ռմկ. եւ ար. Դեղ կարմրացուցիչ (որով պատեն զմատունս աղջկանց եւ հարսանց, եւ այլն)։ Նմանութեամբ՝ Հող մածեալ ի մազմզուկս արմատոց։ Վստկ.։ Ուստի այլով արդեօք նմանութեամբ ասի զյարակցաց արքունի զարմի.
Կացուցանէ պահապանս արքունի ի հինայից թագաւորացն, որ բուն ոստ (այսինքն ոստանիկք) անուանին. որպէս եւ վիրք այժմ սէփէծուլ. պարտի գրիլ, ի հին զարմից, (ըստ Խոր. ՟Բ. 7։)
month of March.
· Calfa
, ի հլ. «կռիվ, պատերազմ» ՍԳր. Ագաթ. որից մարտնչիլ «կռուիլ, պատերազ-միլ» ՍԳր. Եւս. քր. մարտուցանել Ոսկ. յհ. բ. 30. մարտիկ «զինւոր, կռուող» ՍԳր. Սե-բեր. «մրցարան, ասպարէզ» Ոսկ. Եփես. մարտկոց ՍԳր. մարտածնոյց Մծբ. մարտու-սոյց Եզն. մարտամբոխ Ագաթ. մարտայար-դար Ոսկ. մ. ա. 13. մարտակից Յես. ա. 14. մարտացու «սուր, զէնք» Պիտ. Թր. քեր. 19 էլ. արիստ. 51, 55 (իբր յն. μάχαιρα, որ գալիս է μάχη «մարտ» բառից), հոգեմարտ Սեբեր. կռփամարտիկ Եւս. քր. կառամար-տիկ Ոսկ. փիլիպ. ճակատամարտ ՍԳր. Ոսկ. ես. գօտեմարտիլ Ոսկ. յհ. ա. 31. բոնամար-տիկ Ոսկ. ես. Եւս. քր. գազանամարտ Ա, կոր. ժե. 32. Ոսկ. եբր. ըմբլամարտ Ագաթ. Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. եբր. և ա. տիմ. նոր բա-ռեր են՝ մարտակոչ, մարտանաւ, մարտա-հրաւէր ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mrd-ձևից, որ ևազմուած է հնխ. mera-արմատից՝ d ա-ճականով։ Թէ՛ պարզ և թէ աճած ձևերի հա-մար հմմտ. սանս. mrati «ջարդել, տրո-րել», mardati «ջարդել, փշրել», mrdha «մարտ», գնչ. marima «պատերազմ», mar-do «յաղթուած», mardan «կռիւ», mardak «կռուարար», զնդ. marəd-«ոչնչացնել», յն. μαραίνω «սպառել, ոչնչացնել», μάρναμαι «կռուիլ, մրցիլ, պատերազմիլ», μαρασμδς «սպառում, լքում», լտ. Mars, -tis «Արէս, պատերազմի աստուածը», հիսլ. merja, marδa «հարուածել» ևն (Walde 467, 495, Pokorny 2, 276-8, Boisacq 611)։ Արմա-տին մերձաւոր ձև ունի հնխ. mel-«փշրել, ջարդել» (տե՛ս մալ արմատի տակ), որի հետ շփոթուած է յատկապէս սանսկրիտի մէջ։
ՆՀԲ սանս. mrdha, հյ. մրցումն, մար-զումն, լտ. Mars, -tis «Արէս» բառերի հետ։ Peterm. 21, 34 սանս. mrdha, mrdh, 30 պրս. āward «կռիւ»։ Böttich. ZDMG 1850, 358, 165 սանս. mra'ha, ւն, μαονασϑαι։ Lag. Urgesch. 220 mar արմատի տակ՝ իբր *marti։ Müller SWAW 42, 250 և 331 զնդ. marəδa։ Lag. Arm. Stud. § 1459 յն. μάρ-νασϑαι բառի μαρ-արմատի հետ՝ տ յաւե-
լուածով։ Նոյնը նաև Հիւբշ. Arm. Stud. 42։ Տէրվ. Նախալ. 98 հնխ. mar ար-մատի տակ է դնում սանս. mar, յն. μάρνασϑαι, թերևս լտ. malus «չար» և հյ. մեղք, մարտ։ Karolides, Γλ. ουγϰρ. Չ2 սանս. mar, maraka «սպաննող», լտ. Mars, կապադովկ. μαρϰαόνω «կռուիլ»։ Bugge KZ 32, 70 հայերէնի t ձայնը մեկնելու համար յիշում է իռլ. martad «մահացու»։ Հիւնք. լտ. Martis սեռա-կանից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 473 անա-պահով է համարում համեմատել լն. μάρ-να-μαι ձևի հետ՝ տ-ի բացակա-յութեան պատճառաւ։ Müller WZKM 11, 205 յն. μάρναμαι?. կամ հպրս. *mar-da «կռիւ», որ ծածկւած է գտնում պհլ. պազ. hamēmal «թշնամի» բառի մէջ (իբրև *ham-marda)։ Վերի ձևով մեկ-նում է նախ Scheftelowitz BВ 29, 28 և աւելի լաւ՝ Walde 467։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] mrad «ապստամբիլ»։ Nyberg, Hilfsb. 2, 21 իրան. *hamarti-«կռիւ» բառից» նա-խավանկի անկումով. արմատն է ar, որից ունինք հպրս. ham-ara «հակառա-կորդ, ոսոխ», ham-arana «կռիւ, պա-տերազմ», պհլ. artīk «կռիւ, պատե-րազմ»։
«հռովմէական երրորդ ամիսը՝ յունվարից սկսած» Յայսմ. Տօմար. (ՆՀԲ և ԱԲ չեն յիշում)։
= Յն. μάρτιος «Մարտ» հոմանիշից. որ ծագում է լտ. martius բառից. բուն աս-ւում էր Martius mensis «մարտ ամիս», որ է «Մարսի՝ Արէսի ամիսը»՝ Mars պատերազ-մի աստուծոյ անունից (տե՛ս մարտ «կռիւ» բառի տակ). փոխառութեամբ տարածուել է բազմաթիւ լեզուների մէջ. ինչ. ֆրանս. mars, իտալ. marzo, թրք. [arabic word] mart ևն. -Հիւբշ. 367։
Հներից Տաթև. հարց. 201 հռովմայե-ցի մի իմաստասէրի անունից։ ՀՀԲ մարտ «կռիւ» բառից։ Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ (տե՛ս մարտ «կռիւ» բառի տակ)։ Ամս-անունների վրայ ընդարձակ խօսում է Բազմ. 1897, էջ 138-141։
Եղեւ մարտ ի մէջ հովուաց։ Միթէ մարտի՞ւ մարտեաւ ընդ իսրայէլի։ Մարտն սաստկացաւ։ Տալ մարտ պատերազմի։ Ի մարտ պատերազմի պատրաստիլ։ Մարտ դնել։ Մի՛ յանդուգն անկանիցիս ի մարտ։ Արտաքոյ մարտք, եւ ի ներքոյ արհաւիրք։ Մարտի՛ր զբարւոք մարտն հաւատոց (յն. ագոն) եւ այլն։
Ընդ անձինս իւրեանց՝ մարտ եդեալ կռուին. (Եղիշ. ՟Ա։)
Մարտն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի։ Արամայ բազում գործք քաջութեան պատմին մարտիւք նահատակութեան. (Խոր. ՟Ա. 10. 11։)
Զանմարմին թշնամւոյն մարտովն (այսնիքն մարտիւն) ծիծաղել. (Լմբ. սղ.։)
μάχη (լծ. մաքառումն) pugna, bellum, certamen եւ paelium παράταξις acies, mars (martis) եւ սանս. մռի՛տհա. (լծ. մարտ. որ ի հյ. է լծ. ընդ Մրցումն, եւ Մարզումն) Րազմ. պատերազմ. ճակատամարտ. կագ. կռիւ. եւ ագոն. ... (իսկ լտ. մա՛րս, մա՛րդիս. ըստ յն. արէս, է չաստուած պատերազմի եւ արիութեան. որպէս եւ մարտ ամիսն հոռվմայեցւոց յանուն արէսի. ըստ լտ. եւ յն. մա՛րցիուս, մա՛րդիօս ).
would to Heaven that! if it might be !.
· Calfa
«իզէ՛ թէ, երանի՜ թէ». մէկ ան-գամ ունի Թր. քեր. 32 հոմանիշների մի շար-քի մէջ. «Ըղձիցն նշանականք են. իբրու թէ, իցի ւ, օշ, գուցէ, մարտան»։
Համամ. օեր. 272 (ըստ ՆՀԲ Երզն. և Նչ. քեր.) կարդալով բառս մարտն, ըստ այսմ ստուգաբանում է մարտ «կռիւ» բառով։ ՆՀԲ յիշում է պրս. մար-տէն «գայ ուրախալի, ահա գայցէ, իցէ՞՝ թէ գայցէ» ձևը, որ չգիտէ ԳԴ։
(Մակբայք) ըղձիցն նշանակք են, իբրու թէ, իցի՞ւ, օշ, գուշ, մարտա՛ն. (Թր. քեր.։)
Ուր վրիպակաւ՝ մարտն ընթեռնուն (Երզն. եւ Նչ.)
վասն որոյ հարկին մեկնել այսպէս.
Գո՛ւշ եւ մա՛րտն, որ է ինքնախոհ ցանկութեանցն հարկաւոր ածմունք։ Մարտն յորդորական լսի. որպէս ասէ, մարտիցո՛ւք զբարիոք մարտն։ Իսկ այլք զմարտն՝ յէ՛ մեկնեցին։
(Կայ եւ պ. մարտէն, որպէս թէ՝ գայ ուրախալի. ահա գայցէ. իցէ՞ թէ գայցէ։)
intendant, steward, furnisher, purveyor, provider, contractor.
· Calfa
«պետական համբարա-նոցի պետը» Բուզ. Եղիշ. ը. էջ 111. որ և ամբարակապետ Եղիշ. Փարպ.։
= Պհլ. anbārakpat «համբարակապետ», որ կազմուած է anbār-ak «համբար»+pat «պետ» բառերից. աւելի ընդարձակ տե՛ս Ամ-բար։-Աճ.
Պազիլ, Աւետաբեր 1914, էջ 235 ամ-բարակապետ համարում է «բանտա-պետ», իբր պրս. anbār sāhi «պալա-տլ բան։
cf. ԱՄԲԱՐԱՊԵՏ, եւ ԱՄԲԱՐԱԿԱՊԵՏ. ամպար կամ մութֆագ կամ զահրէ էմինի, նայիպի
Յաղագս համբարակապետին։ Համբարակապետն թագաւորին պարսից. (Բուզ. ՟Դ. 48։)
store-keeper.
· Calfa
«համբարուած իրերի կամ շտեմարանի պահապան» Ագաթ.
Պահապան համբարաց (ցորենոյ, եւ խոտոյ, մարդ, կամ շուն).
Նա եւ զհամբարապանսն իսկ զբազումս ի շանց (վրիպակաւ, իշանս կամ իշեան) յայնկոյս որմոյն ընկենոյր. (Ագաթ.։)
intendant.
· Calfa
, որ և համբար «բժշկական մի բոյս է» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 1614։
= Պրս. anbārbad «մարեմխոտ կամ խըն-կողկուզուկ» (ըստ Ամիրտովլաթի) կամ «սա-կամունի, scammonēe» (ըստ Բժշկարան-ների)։
Ուղիղ մեկնեց Նորայր ՀԱ 1925, էջ 301։
որպէս Տաճարապետ, կամ մատռուակ (ի հարսանիս).
Ի գինւոյն յայնմանէ մատուցանէր համբարապետն տեառն յիսուսի. Յորմէ արբեալ տէրն՝ օրհնեաց զնոսա. (Եպիփ. ծն.։)
cf. Ամբարտակ;
towering, puffing up.
· Calfa
ՆՀԲ արմատը դնում է բա, բայ, բան, բաւ. վրաց. համբա՛վի։ Windisch. 22 սանս. sambhā̄va, որ սակայն Böht-lingk, Sansc. Wört. հտ. 7, էջ 756 [other alphabet] ) մեկնում է «stana. դիրք. կացութիւն»։-Lag. Urgesch. 131 bhā արմատից։ Տէրվ. Նախալ. 95 bha, bhan «հնչել, ասել» արմատից։ Հիւնք. յն. φήμη, դոր. φάμα «համբաւ»։ Bugge KZ 32, 13 իբր *sm-bhā-mā նախաձևից. հմմտ. ւտ. fama, յն. φήμη «համբաւ». բոլորն էլ bhā «խօսիլ» արմատից։ Karst, Յու-շարձան 406 սումեր. pam, pav, pam. pam «յայտարարել»։
Պարսպելով եւ համբարտակ շինելով զերկիր երկնի. (Փիլ. լին. ՟Բ. 82։)
Զոր առ համբարտակ (կարծեցեալ) բոլոր թշնամիսն ցուցին նահատակութիւն։ Որում համբարտակ փութացաւ (ընդդէմ) կանգնել զցանկութիւնս իւր։ Ընդ զրաւել համբարտակացն։ Զհամբարտակսն հերքեալ բարձցէ ի միջոյ։ (Պիտ.։)
Եթէ համբարտակն վստահութեան՝ մեղօք յատակի, դարձեալ կառուսցի. (Նար. ՟Գ։)
ՀԱՄԲԱՐՏԱԿ χῶμα agger πύργος , turris եւ այլն. որ եւ ԱՄԲԱՐՏԱԿ. Համբարձեալ ի յատակէ ի վեր՝ հողաբլուր, պատնէշ կանգնեալ, պարիսպ, աշտարակ, բուրգն. կամ ըստ Հին բռ. Ընդդէմաշտարակ.
affairs requiring patience, annoyances, troubles.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Տե՛ս վերը՝ համ մասնիկի տակ. և աւելացրո՛ւ Մրղ. համփրէրէլ, խամփրէրէլ։
Եղերացեալ է խոհականութիւնն առնելեօք. իսկ արութիւնն՝ համբերելեօքն։ Արութիւն՝ մակացութիւն ի հանարոյ է համբերելեացն, եւ ոչ համբերելեացն, եւ չէզօքացն. (Փիլ. այլաբ.։)
ὐπομενετά sustinenda. Իրք՝ որոց պարտ է կամ լինի համբերել. նիւթք եւ առարկայք համբերութեան.
cf. Համեմեմ.
· Calfa
, ի-ա, ո հլ. «կծու համ ունեցող սամիթ և լտ. amomum կոչուած բոյսը» Գա-ղիան. Բժշ. «կերակուրի հանդերձանք» Փիլ. քհամադամ, ընտիր կերակուրներ» Մանդ. Երզն. ժ. Խոր. «վարպետ խոհարար» Յճխ. որից համեմել «որևէ համեմով ուտելիքը հա-մեղացնել» ՍԳր. համեմունք Ոսկ. մ. գ. 12 համեմական «քաղցրալուր, անուշ (լեզու)» Վրդն. պտմ. համեմիչ Մանդ. հացհամեմ «արջնդեղ, anethum կամ հու պան, trigo-nella foenum-graecum L» (տե՛ս Տիրա-ցուեան, Contributo § 228) Վստկ. Բժշ. յետ-նաբար գրուած է նաև համիմ Գաղիան. համ-համ Բժշ. (շփոթելով համամայ բառի հետ)։
ՆՀԲ իրարից տարբերելով երկու նշա-նակութիւնները՝ «համադամ» իմաստով դնում է համ բառից, իսկ երկրորդ «հա-մեմեղէն» իմաստով կցում է յն. ἂμωμον լտ. amomum բառերի հետ։ Հիւնք. հյ. համ և յն. ἀμωμον։ Canini, Et. étym. 31 համ և համեմ=սանս. hima «փոքր կարդամոմ» և յն. ἂμωμον։ (Վերջին յն. բառը Boisacq 59 կցում է եբր. *hamom ենթադրեալ ձևին, որ հանում է սեմա-կան hmm (արաբ. [arabic word] hamm) «տա-քանալ» արմատից, իբր «տաքացուցիչ դեղօրայք»։ Այս դէպքում հյ. բառը իր նախաձայնով աւելի համապատասխան պիտի լինէր սեմական ձևին)։ Հիւբշ. (առ. Jensen, Hitt. u. Arm. 97) ռնում է հյ. համ բառից՝ -եմ մասնիկով. հմմտ. խոհեմ, վաղեմի։ (Բայց այս երկուսն էլ ածական են, մինչդեռ համեմ գոյա-ևան է)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. ճամեմ, Ախց. Երև. Կր. համէմ բռինձ», Ղրդ. հա՛մէմ «շաքար», Տփ. համիմ. Սվեդ. հmմիմ «պղպեղ» (բայց յատկապէս «կարմիր պղպեղ»), Հմշ. հօմիմ. Սլմ. Վն. խամեմ, Մկ. Ոզմ. խամիմ.-այս բառից է Մշ. առվահամեմ «մի տեսակ հոտաւէտ բոյս, որ ապրի մէջ են դնում»։
Համեմել. համեղացուցանել.
Աղ անուանեցեր, զմարդիկ համեմեցեր, անուշացուցեր. (Գանձ.։)
ՀԱՄԵՄ 2 (ի, ոց, աց, օք կամ իւք.) գ. Որպէս յն. ա՛մօմօն. ἅμωμον amomum եւ այլն. Բոյս, եւ սերմն նորա անուշահոտ, ազգի ազգի, որպէս եւ գինձ, եւ սերմն սամթի, եւ անանխոյ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։) cf. ՀԱՑՀԱՄԵՄ, cf. ՀԱՑԱԳԵՂ։
Համեմոցն ամոքանօք. (Փիլ. տեսական.։)
Որպէս զհամեմացն է գիտել առ զանազան խորտիկսն անուշել. (Յճխ. Է։)
Գինի, եւ միրգք, եւ համեմք, եւ խորտկարարութիւնք. (Երզն. ժ. խորան.։)
ՀԱՄԵՄՔ. Որպէս բառ հյ. նոյն ընդ Համահամք. համադամք. հանդերձանք կերակրոց, եւ իրք համեղք, անուշարարք, կամ ամոքիչք. ἅρτυμα, παράρτυσις condimentum, conditura.
foster-brother.
· Calfa
= Պհլ. *hamšīrak բառից, որ թէև աւան-դուած չէ, բայց հաստատւում է պրս. օ [arabic word] hamšīra ձևով. այս բառը բուն նշանակում է «կաթնկից» (ham «նոյն» և [arabic word] šir «կաթ» բառից), բայց այժմ գործածւում է քքոյր» նշանակութեամբ, ինչպէս որ [arabic word] hamšir գործածւում է իբրև «եղբայր»։-Հիւբշ. 176։
Հներից ուղիղ մեկնութեան երևի ծա-նօթ էր Անկ. գիրք առաք. էջ 450, որ գրում է. «Վասն զի համշիրակ էր Քրիս-տոսի, այս է՝ միամօր կաթամբ սնեալ Յիսուս և Յակոբ, ի մի տան, միոյ տար-ւոյ տղայք էին»։ Նորերից ուղիղ մեկ-նեց նախ ԳԴ, նոյնը յետոյ ՆՀԲ և Lag. Arm. Stud. § 1225։
Համշիրակք եւ սննդակից էին միմեանց. (Հ. հոռի. ՟Թ.։)
պ. հէմշիրէ. այսինքն Կաթնակից. սննդակից. դայեկորդի. ὀμογάλακτος collactaneus.
paste;
dough;
— հարականել, to knead.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն ներգ. ի հայսի և բց. ի հայսէ) «ջրով շաղ-ուած և դեռ չխմորուած ալիւր» Ոսկ. ա. կոր. որից նոր գրականում թելահայս «վերմիշէլ, շեհրիյէ, vermicelle».
Canini Ft. etym. 238 հազ բառի հետ միասին՝ կցում է բասկ. haz «սնուցա-նել» ձևին։ Հիւնք. հասակ բառից է հա-նում։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] hays «մէջը մի բան լցնելով խառնել. 2։ մի տեսակ կերա-կուր է. պատրաստում են արմաւի կու-տը հանելով և կարագով ու չորթանով հարելով. 3. չուան ոլորել» (Կամուս-թրք. թրգմ. Բ. էջ 230)։
ԳՒՌ (dialectal) Սվեդ. հաս, Ախց. Զթ. հmս (սեռ. Զթ. հէսի), Հմշ. հէս. սրանք նշանակում են «խմոր, հայս». իսկ Ղրբ. Շմ. հmս «իւղով, շաքարով և ալիւրով պատրաստուած զան. գուած, որ դնում են գաթայի մէջ»։ Նոր բա-ռեր են՝ հայսալի, հայսգդալ, հայսդիր (Հմշ. հէսդ'իր) «մեծ տաշտ», և Սեբ. հասըլէլ «խր-մորը լաւ շաղաղել, շաղուել»։ Ախք. ունինք նաև հալս ջուր «մէջը խմոր շաղուելու տաք ջուր», հայս ջրաման «կաւէ աման՝ որ թոնի-րը կախելով՝ միջին հայսջուրն են տաքաց-նում»։
ՓՈԽ (borrowing) Գաւառական հայսդիր ձևից է փոխ-առեալ քրդ. hastir «տաշտ» (Շւոտ, Քրր-դերը Տաճկաց-Հայաստանում, Ա. 102)։
Ա՛ռ ժողովուրդն զհայսն իւրեանց, մինչչեւ խմորեալ էր։ Եփեցին զհայսն նկանս բաղարջս։ Առ հայս, եւ թրեաց, եւ արար բլիթս։ Կանայք նոցա հայս հարկանեն՝ առնել կարկանդակս զօրութեանց երկնից. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 34։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 8։ Երեմ. ՟Ե. 18։)
Փոքր խմոր զյոլով հայսն խմորէ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ի հայսէ խմորոյն ասէ զառաջին հացն. (Վրդն. թուոց.։)
Եկն հայսն երկնային, եւ ապականեաց զհայսն մեղաց, եւ նովաւ թրին հացք պատարագին։ Բայց զի՞նչ ասեմ զնա ի հայսի, քանզի ինքն է հայս յարութեան, զի ի ձեռն բնակեցելոյ աստուածութեանն զկեանս յաւիտենականս ի մարմնի միացուցեալ խառնեաց. (Պիտառ.։)
σταίς farina triticea aquis subacta, pasta (արմատ բառիս Հաց) Զանգուած ալեր ընդ ջրոյ՝ չեւ եւս խմորեալ. խմոր շաղուած՝ չխմորած.
grand-mother.
· Calfa
. արմատ առանձին անգործածաևան որից են հանել «հանել, յափշտակել, բաժին հանել», փխբ. նաև «թարգմանել, տարածել, հռչակել» ևն։ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Կիւրղ. Թգ Եզն. Եւս. քր. Կոչ. հանուլ Յոբ. ժ. 11. հա-նանիլ «խլուիլ» Նիւս. կազմ. Փիլ. հանեալ «արձակուած կին» ՍԳր. հանելի «լծակ» Նո-րագիւտ բ. մնաց. դ. 16. հանածոյք «մետառ հրահալելիք» Ոսկիփ. հանելուկ Բրս. մրկ, խաչահանու Ագաթ. կայծակնահանու Յհ. իմ պաւլ. նորահանուկ «նորելուկ» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 207. սրտահանութիւն «սիրտը ցաւացնելն ու գրգռելը» Ոսկ. ես. պարզ ար-մատը երևան են հանում՝ կնահան «կնաթող» Ոսկ. մ. ա. 17. պատկերահան Ճառընտ հանք (անեզական. սեռ. -աց) «մետաղ հա-նելու տեղ» Ոսկիփ. արիւնահան Բուզ. մսա-հան ՍԳր. երգահան Եւս. քր. գողահան Մանդ. գերեհան Շար. դիահանք Ոսկ. տիտ. երազահան ՍԳր. երկաթահանք Խոր. աշխ. ծխահանք Սիր. ժդ. 24. գինեհան Շիր. համ-ռաւահան Բուր. սերմանահան «սերմնացան» Մտթ. ժգ. 3. ևն։ Կրճատմամբ ձևացել է ծխան (փխ. ծխահան) «ծխնելոյզ» Երգ վի-պաս. (առ. Մագ.)։-Նոր բառեր են հանքա-բանութիւն, հանքահան, հանքագործ, հան-քածուխ, խցահան, ջրհան, քարահանք, օդա-հան, աղահանք ևն։
Brosset, JAs. 1834, 369-405 մեր հանք բառի հետ է համեմատում պրս. kān, վրաց. քանի հոմանիշները, որոնք ո՛չ մի յարաբերութիւն չունին, որովհե-տև հայերէնի մէջ ք արմատական չէ։ Peterm. 26, 30 սանս. hր։ Մորթման ZDMG 26, 570 բևեռ. siu-khεni «աա-տերազմ», ուր khani=հյ. հան. հմմտ. գերմ. Feld-zug։ Justi, Zendsp. 90 զնդ. xa «աղբիւր» բառի տակ է դնում հյ. kankh (=հա՞նք)։ Նոյն, Kurd. Gram. 204 օրդ. ēnim «առնեմ» բայի հետ։ Եա-զըճեան, Արևելք 1884 նոյ. 16 սանս. han։ Bugge IF 1, 458 հ յաւելուածով՝ նախաւոր *anō ձևից, իբր յն. ἀνά սնս. ániti «շնչել», գոթ. uz-ana «արտաշըն-չել» ևն։ Հիւնք. յն. ἀνιημι «հանել ի վեր կամ արտաքս», ἀϰωϑέω «ի վեր ունել, բարձրացուցանել»։ Meillet, De ind. men, էջ 26 և MSZ 16, 245 սանս. sanōti «շահիլ, ձեռք բերել, օգտուիլ, ստանալ», յն. ἀνυμι, ἀνύω «կատարել, լրանցել, ի գլուխ հանել» բառերին իբրև ցեղակից։ Նոյնը յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 48։ Brugmann, Grdr. 2 II*, էջ 13Ի հնխ. sen արմատի sn-ձայնդարձից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ.
[arabic word] xann «մաս մաս հանել» (Կամուս, թրգմ. Գ. էջ 624)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Հճ. Մշ. Սչ. հանել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. հանէլ, Ազլ. Զթ. Խրբ. Շմ. Տփ. հանիլ, Ասլ. հանէ՝լ, Տիգ. հmնէլ, Սվեդ. հmնիլ, Ակն. հէնէլ, Հմշ. հօ-նուշ, Ջղ. Սլմ. Վն. խանել, Մրղ. խանէլ, Մկ Ոզմ. խանիլ։-Նոր բառեր են՝ հանք «պա-լար», հանիչք, հանոտել, հանվտիլ, հանւո-րիլ։
ՓՈԽ (borrowing) Տե՛ս քաղ (քաղ-հանք) բառի տակ։ -Հայերէնից փոխառութիւն եմ կարծում նաև կապադովկ. յն. τραχάγϰι, τροχάγϰι, որ Kа-rolides, Iλ. συγϰρ. 217 բացատրում է հետև-եալ ձևով. «έλϰυστήρ, ἐργαλεῖον σιδηροῦν, ἔχον αἰγμην ἀγϰιστρώδη δι 'ής ἐλϰύουσι τὸν ἐν ϰαμίνω ἀναλελυμένον ϰαὶ ϰεϰαϑαρμένον σίδηρον. աքցան, այն է ծայրը կեռ երկաթեայ գործիք, որով բովի մէջ հալած ու մաքրուած երկաթն են հանում»։ Karolides կցում է այս բառը լտ. trahere և գոթ. treihan ձևերին. բայց թւում է թէ բառի վերջին մասը հյ. -հանք ձևն է. առաջին մասը անծանօթ. ամբողջը փոխա-ռեալ է հյ. գւռ. մի ձևից։
Զհանն եւ զմայր ած զմտաւ։ Աղախին էր քրիստոսի հանն քո, եւ մայրն քո. (Ոսկ. բ. տիմ.։)
ՀԱՆ 2 ՀԱՆ՛ Մասնիկ բաղադրիչ. որպէս ՀԱՄ՛՛. կից. συν-, συμ- cum-, con- եւ այլն. զոր տեսցես ի հետագայ բաղադրութիւնս։
always, at all times, continually, constantly, ever;
assiduously.
· Calfa
«միշտ, շարունակ» ՍԳր. Եղն որից հանապազաբուղխ Ազաթ. հանապազա-խօս. Ագաթ. հանապազասուտ Տիտ. ա. 2. Ոսկ. տիտ. հանապազորդ ՍԳր. Եւս. պտմ. հանապազորդել «յաճախել» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. յհ. բ. 17. Ագաթ. հանապազօր ՍԳր. հանապազօրեայ Բ. մն. լա. 2. Ոսկ. յհ. ա. 5. զօրհանապազ ՍԳր.։
= Իրանեան փոխառութիւն է, ինչպէս ցոյց է տալիս բառիս արտաքին երևոյթը. առաջին մասը՝ հանա-նոյն է սանս. sánā, sanāt, sa-nā-tána «միշտ» ձևերի հետ, որոնք տաւես են իրան. *hana-. բայց անյայտ է -պազ։
ՆՀԲ լծ. հյ. համայաւէժ, յն. συμπας «ամբողջովին», պրս. [arabic word] har-bār ռամէն անգամ»։ Windisch. 22 հանտ-ևռում է սանս. sanā-tana ձևին։ Müller Bvs 5, 139, WZKM 5, 355 պրս. [arabic word] hanōz «տակաւին»= հպրս. *hanā apa-čā «շարունակ»։ Justi, Dict. Kurde, էջ 457 օրդ. heiz, heiža, heizam «նորից», զազա. hén'ī «տակաւին», պրս. hanoz։ Տէով. Մասիս 1881 մայ. 12 սանս. sana «միշտ», գոթ. sinteinō ևն, իսկ Նախալ. 110 կցում է հին, հանի բառերին (տե՛ս հանի)։-Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. էջ 195 պրս. [arabic word] namabāz «ամէն անգամ»։ Հիւնք. պրս. էնպազ, հէմպազ «ընկեր, սեղանակից»։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 37 և Arm. Gram. 463 իբրև բնիկ հայ՝ բառի առաջին մասը ևոում է սանս. sánā, sanճt, sanā-tána «միշտ», լտ. sem-per «միշտ, շարու-նակ», գոթ. sin-teins «հանապազորդ», sin-teinō «միշտ, շարունակ» բառերին. (վերջին երեք ձևերը կապ չունին սանս-կրիտի հետ. տե՛ս Walde 698-9). բայց -պազ չմեկնուած մնալու պատճառով՝ անապահով է համարում։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1897, 248 մերժելով Հիւբշմանի մեկ-նութիւնը, դնում է պրս. hambāz «ամէն անռամ». (իմա՛ պրս. hama bāz «ամէն անգամ». սակայն այս ձևը չի կարող յարմարիլ, որովհետև bāz<պհլ. apāǰ)։
patrubány SA 2, 34 համ-+ պրս. bāz ռնորից»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ, 137 հանգապա+զ մասերից բարդուած։ Walde 698 և Pokorny 2, 494 կրկնում են Հիւբշմանի մեկնութիւնը, բայս ա-ռանց կասկածականի և ամբողջը կցելով հնխ. seno->հյ. հին բառին։
Հանապազ գործել, կամ ուտել հաց, տանել կամ ընդունել ի վերայ լանջաց կա ի գլուխն. մատուցանել, լսել, կորացուցանել զթիկունս։ Հանապազ հայհոյի, լուիցի, էին ի տաճարին. եւ այլն։
Դաւիթ երգէր ձեռամբ իւրով, որպէս եւ հանապազն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 10։)
Զջուրս զոր հանապազն ըմպեմք. (Եզնիկ.։)
(որպէս լծ. հյ. Համայաւէժ. կամ յն. սի՛մբաս. պ. հէրպար ). διαπαντός , καθ’ ἐκάστην ἠμέραν semper, per omne tempus, quotidie, assiduo. Ի համայն նուագս. յամենայն նուագի. միշտ. յամենայն ժամ. զօր ամենայն, օր ըստ օրէ. անդադար. շարունակ, ամմէն անգամ, ամմէն իժիր.
similar, like, equal, same, conformable.
· Calfa
, ի հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ի-ա հլ., բայց առանց վկայութեան) «նման, հաւա-սար, նոյնչափ» Փիլ. լին. Պորփ. Յհ. իմ. եկեղ. որից հանգիտապատիւ «համապատեւ» Բ. պետ. ա. I. Ոսկ. ես. մ. ա. 15, յհ. բ. 17, գաղ. Սեբեր. հանգիտակ Խոր. հանգիտաթի Փիլ. երկնահանգէտ Գր. տղ. անհանգէտ «ան հաւասար» Փիլ. զուգահանգէտ ԱԲ. ձայնա-կան օրէնքներին հակառակ են՝ հանգէտըն-թաց Առ. որս. հանգէտամանակ Վրդն. ծն. հանգէտահասակ (բայց նաև հանգետահա-սակ) Փիլ.։
ՆՀԲ «գրի և հանկէտ, իբր համակէտ. լծ. պրս. հէմչէնտ, որ է նոյնչափ, նոյն-պէս»։ Windisch. 22 հան մասնիկով։ Lag. Urgesch. 403 սանս. samvid։ Müller WZKM 10, 355 իբր համ-ա-=գէտ=յն. ὄμοειδης, կազմուած համ մասնիկով և *գէտ=յն. εἰδος «երևոյթ, կերպարանք» բառով։ Հիւբշ. 176 մեկ-նում է համ մասնիկով կէտ բառից, իսկ 512 մերժում է Müller-ի մեկնութիւնը, որովհետև *գիտ
ἵσος aequalis. (գրի եւ Հանկէտ, իբր համակէտ. լծ. ի պ. հէմլէնտ որ է նոյնչափ. նոյնպէս) Զոյգ, եւ համեմատ. հաւասար. յար եւ նման. նոյնչափ. հանգոյն.
Ուրոյն յատուկ մանաւանդ քանոյն՝ զհանգէտն եւ զանհանգէտն ասիլ. որզան, մարմին ե՛ւ հանգէտ, եւ անհանգէտ ասի. (Արիստ. քանակ.։)
Պարտ եւ արժան է միշտ հանգէտքն զհանգիտիցն ստորոգիլ. (Պորփ.։)
Անձրեւ ջրհեղեղին լինի ի ՟Խ աւուրս, եւ ի հանգէտ գիշերս. (անդ։)
Որոյ հանգէտ մեսեդին կայ առաջի խաչին. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Առ հանգէտս բնութեամբ այնպէս անկեալ են հնազանդութեամբ. (Իգն.։)
Սուսեր սուր՝ հանգէտ բոցոյ կիզանողի. (Համամ առակ.։)
Վանէր զերկրորդն այն ամաղէկ՝ ըստ մովսեսի գոլով հանգէտ. (Շ. տաղ ներս.։)
peaceable, quiet, calm, tranquil, mild;
moderate, staid, sedate, grave, sober;
—, —ս, gently, softly, mildly, tranquilly, slowly;
— լինել, կալ, to remain quiet or tranquil;
— լինել, to have patience, to be patient.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «հանգիստ, խաղաղ, լռիկ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 9. «հանդարտութեամբ, խա-ղաղ կերպով» Սիր. իա. 23. Ոսկ. գաղ. որից հանդարտ լինել «համբերել» Յոբ. լգ. 5. Ոսկ. մ ա. 2. հանդարտել «խաղաղիլ» ՍԳր. «համբերել, ժուժել, տոկալ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մտթ. Ա. 383, յհ. 85. Ագաթ. Սեբեր. 212 (հմմտ. ՀԱ 1914, 326). հանդարտագոյն Ոսկ. կող. յհ. և բ. կոր. հանդարտանալ Եզեկ. լր. 11. Դատ. ժը. 27. հանդարտասիրտ Առակ. ժզ. 19. հանդարտիկ Ոսկ. ես. Վեցօր. հան-դարտութիւն ՍԳր. Ոսկ. անհանդարտ Ճառ. ընտ. հանդարտաբարոյ (նոր բառ) ևն։
= Պհլ. *handart ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց հմմտ. հպրս. *handrta-=սանս. samdhrta-, որ dhar-«դարիլ, դադարիլ, հանգչիլ» բայի անցեալ դերբայն է՝ sam= han նախամասնիկով։ Նոյն բայի բնիկ հայ ձևն է դարիլ, կրկնութեամբ դադարիլ։ Հան-դարտ բառի մէջ han-մասնիկը, մանաւանդ անցեալ դերբայի -ta վերջաւորութիւնը ցոյց ևն տալիս՝ որ հանդարտ փոխառութիւն է։
ՆՀԲ համայն դարեալ դադարեալ։ Bol. tich Arica II, Lag. Urgesch. 207 սանս. samdhrta։ Müller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 141 հպրս. *hamdarə-ta, պրս. jam budan «հանգչիլ»։ Հիւբշ. Arm Stud. էջ 37 և Arm. G-am. 177 463 հանդարտ ընդունում է փոխառու-թիւն, բայց տատամսում է, որովհետև չի մտածել հյ. դարիլ բառը՝ իբր բնիկ՝ բաժանել նախորդից։ Հիւնք. անդորր բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. հանդ'արտ, անդ'արտ, Կր. հան-տարտ. Երև. Տփ. հանդարդ (Տփ. նշանա-կում է նաև «գաղջ»), Սչ. հանդ'արդ, Ննխ. Պլ. Սեբ. հանթարդ, Ագլ. հm՛նդmոտ, Տիգ. հmնթmրդ, Ոզմ. հանդ'mրց։-Տարօրինակ է Մշ. აանդընդել «հանդարտիլ», որի համա-պատասխանը՝ Ալշ. յանդըդել «գետնի տակ անցնիլ, կորչիլ» ցոյց է տալիս, որ բառը ծագում է անդունդ (>Ալշ. յանդուդ) ձևից և յետոյ Մշոյ բարբառում փոխել է իր նշա-նակութիւնը։
Զհանդարտն սիրեաց վարել կենակցութիւն. (Պիտ.։)
Հանդարտն պատերազմող եղիցի. (Յովէլ. ՟Գ. 11։)
Մի՛ հարկանող, այլ հանդարտ. (՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 3։)
Հեզ բարուք, եւ հանդարտ սրտիւ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 12։)
Հանդարտն եւ ծանրաշարժն եւ լռինն հեզութեան անուամբ կոչի. (Շ. մտթ.։)
Հանդարտ թուի, թէ զխաղաղարարն նշանակէ. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
Խրոխտք, միանգամայն եւ հանդարտք. (Նար. առաք.։)
Զի՞նչ առ այս հեզն եւ հանդարտն յիսուս։ Որպիսի ոք մովսէսն էր հեզն եւ հանդարտն յամենայնի. (Իգն.։ Խոսր.։)
Հեզ եւ հանդարտ ամբոխիւ մեծաւ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Եթէ ակն հանդարտ ցուցանիցէ, առաւել գեղ վայելչութեան շնորհէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
Հարթ եւ հանդարտ եւ յստակագոյն մասամբք. (Պղատ. տիմ.։)
Տո՛ւր ինձ առ այս պատասխանի. ապա թէ ոչ՝ հանդա՛րտ լեր, եւ մի՛ զամենայն միանգամայն խնդրեր ուսանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
ՀԱՆԴԱՐՏ. մ. Հանդարտաբար. հանդարտութեամբ. մեղմով. հեզութեամբ.
Այր խորագէտ հազիւ հանդարտս ժպտի. (Սիր. ՟Ի՟Ա. 23։)
Օդս՝ կերակուր է եւ սա՝ հանդարտ եւ անհատ. յն. մի բառ, անդադար կամ անընդհատ։
ἠσύχιος, γαληνός, ἑπεικής, πραΰς quietus, tranquillus, lenis, mitis, placidus. Համայն դարեալ դադարեալ ի տեղւոջն կամ սրտիւ. անդորր. անդրդուելի. խաղաղ. ամոք. մեղմ. հլու. հեզ. լռիկ. ցածուն.
ՀԱՆԴԱՐՏ. ὀμαλός aequalis. Հարթ եւ հաւասար, որպէս ջուր հանդարտեալ.
ՀԱՆԴԱՐՏ ԼԻՆԵԼ. ὐπομένω sustineo. Համբերել. ժուժել.
intelligence, intellect, understanding, wit, sense;
genius, talent;
wisdom, prudence;
reason, sense, judiciousness;
enthymeme;
— բազմայեղանակ, a rare talent.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «խելք, միտք, հնարք. ճարտարութիւն, ի-մաստութիւն» ՍԳը. որից հանճարագիտու-թիւն Ագաթ. հանճարեղ ՍԳր. հանճարել «հը-նարել ճարտարութեամբ» Բրս. ծն. Լմբ. ան-հանհար Ոսկ. անհանճարակտն Ոսի. ես ան-հանճարութիւն Ոսկ. մտթ. բազմահանճար Յհ. կթ. երկնահանճար Նար. կուս. լիահան-ճար Յհ. կթ. կորովահանճար Անան. եկեղ. տղայահանճար Բուզ. գերահանճար Մաշտ. շատահանճար Խոր. հոգեհանճար Նառ..
-Պհյ. *hanč̌ār ձևից, որ թէև աւանռուած չէ, բայց հմմտ. պրս. [arabic word] hanǰār «ճա-նաաարհ. 2. կերպ, եղանակ». պյս նշանա-կութիւնից է բխում [arabic word] nā-hanǰār կամ 3. [arabic word] ❇ bi-hanǰār «անկարգ, ան-կանոն» (իբր անհանճար)։ Հյ. և պրս. բա-ռերի նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. պրս. օ︎ rāh «ճանապարհ», որ սակայն նշանակում է նաև «կարգ, կանոն, միտք, խօսք, բանականութիւն, մարդու ներ-օինը». հայ գւռ. ճամբայ «ճանապարհ. 2. հնարք, ելք, հնարագիտութիւն», ճամբայ մը գտնել «մի հնարք մտածել»։ Պրս. ձևը կապ-ւում է ըստ Նէօլդէքէի սանս. samč̌āra-«պր-տոյտ, ճանապարհ» բառին, որ կազմուած է sam-մասնիկով՝ čār-արմատից (Horn, էջ 247)։
Հներից Լմբ. առակ. ա. 7 և ը. 14 մեկ-նում է «Հանճար... ստուգաբանի ան-ճար, այսինքն թէ՝ ոչ առանց խափա-նածոյ իրիք կատարի։ Եւ հանճար ասի, զի զկատարումն առ յապայ ունի»... էծ 135-6 «Հանճար որպէս բազում ան-գամ! յեղյեղեցաք, ստուգաբանի անճա-րիցն ճար»։ Տաթև. ձմ. լ. «հանճարն ստուռաբանի անճար. այսինքն անճար է և անխափան որ պիտի լինի կատա-րումն»։ Նոյնը նաև Տաթև. հարց. 270։ Իսկ Առաք. լծ. սահմ. 484 «հանեա՛ զճար»։ ՀՀԲ «հանէ ճար» (այսպէս նաև Թոփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 44)։ ԳԴ միայն անհանճար ձևին է կցում պրս նահէնճար։ ՆՀԲ հա՛նճար կամ համ ճար։ Lag. Urgesch. 477 čar արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 1243 կասկածում է զնդ. hamčar և պրս. hanǰār ձևերի վրայս Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 196 պրս. hanjār։ Հիւնք. պրս. [arabic word] hangār «սաստկութիւն, սրութիւն»։ Հիւբշ. 173
պրս. բառի նշանակութեան տարբերու-թեան պատճառաւ չէ ընդունած։
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. Պլ. հնջարէլ, Բբ. հնջարգէլ «մի բան հնարել, սարքել, մոկոնել»։
Ստուգաբանի՝ Անճարիցն ճար. բայց ըստ դիւրին տեսութեան՝ է որպէս Հա՛ն ճար. մանաւանդ թէ համ ճար) Հնարագիտութիւն. խելամտութիւն. զգօնութիւն. ճարտարութիւն ուշոյ մտաց. ուշիմութիւն. իմաստութիւն. գիտութիւն. մակացութիւն. հասողութիւն. խոհեմութիւն. խորհուրդ. գիւտ. հնարք. միտք ծննդական, եւ բան նորա ներքին. խելք, խելք բանեցընելը.
Հանճարոյ, եւ գիտութեան ամենայն գործոց խելամուտ լինել։ Ետ տէր սողոմոնի հանճար։ Բազմացաւ իմաստութիւնն սողոմոնի յոյժ քան զհանճար ամենայն նախնեաց մարդկան։ Գիտել զհանճար։ Իմաստութիւն առն նիւթէ զհանճար.եւ այլն։
Դիտելի իսկ է ո՛վ սոկրատէս, եթէ ըստ հանճարի՞ է բանս այս, եթէթ զայլ ոմն փոխանակ սորա խնդրելի է. (Պղատ. տիմ.։)
Առ տարակուսելոյս հնարաւորութիւն՝ հանճար քո։ Հանճարն առաջնորդական խափանեցաւ. (Նար. ՟Զ. ՟Ի՟Դ։)
Հանճար է իմաստութիւն աստուածային եւ մարդկային, եւ սոցայն պատճառաց. (Փիլ. լին.։)
Ըստ իմաստասիրական հանճարոյ. (Վրք. ածաբ.։)
Հռետորական հանճարիցն. (Վրք. ոսկ.։)
Զփրկութեանն հնարէր հանճար. (Մագ.։)
Գիտէ աստուած զէսս՝ ո՛չ հանճարով էնցս, այլ իւրովն. (Դիոն. ածայ.։)
Հանճար է կարծիք (այսինքն իմացուածք) ուղիղ խորհրդով կապեալք, եւ կամ բան (այսինքն իմաստ) ճշմարիտ ի խորհուրդս անփոխադրելիս. (Մաքս. ի դիոն.։)
յորմէ եւ (Լմբ. առակ.։)
Ո՞վ ոք՝ որ սակաւ (մի) հանճարոյ հասեալ իցէ, այսպիսի գործ գործիցէ. (Երզն. մտթ.։)
sick, sickly, unhealthy, infirm;
— է, he is sick.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վը-կայութեան) «հիւանդ (մարմնով)» Ա. թագ. ժթ. 14. Ոսկ. յհ. բ. 17. (աչքով) Նար. երգ. 318. (ականջով) Ղև. ժ. էջ 35 Ասող. «ծոյլ, հեղգ» Փիլ. լին. որից ունինք խօթանալ «հի-ւանդանալ» ՍԳր. Եւս. քր. ա. 345. Ոսկ. մ. ա. 14. «ցաւ կրել, սիրտը խոցուիլ» Աթ. Մեկն. ղևտ. Պրպմ. խօթամիտ Եփր. ե. 11, Ոսկ. յհ. ա. 24. խօթութիւն Եաս. քր. Ոսկ. յհ. բ. 34. խօթասիրտ ՍԳր. խօթապատճառս լի-նել «իրօք կամ սուտ՝ հիւանդութիւնը պատ-Շառ բռնել» Բուզ. 104. խօթակից Նիւս. բն. արմատը Հին բռ. գրում է նաև հօդ, հաւդ ձևով։
ՆՀԲ լծ. խոց, խէթ, խիթ, ախտ։ Bug-ge. IF 1, 447 լիթ. skaudeti «ցաւիլ», skaudus «ցաւոտ», skaūdamas «ցա-ւած, ցաւոտ» բառերին ցեղակից է դնում։ Petersson, Arch. f. slav. Phil, 35, 366 և KZ 47, 286 իրար է կռում հյ. խուլ, խօլ, խօթ, յն. ϰωφός «բութ. թոյլ, համր», հսլ. chabiti «փճացնել». po-chabr «խօլ» բառերը՝ իբր հնխ. qhebh-արմատից։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն. Արբ. խօթիգ «մի տեսակ խոց, վէրք»։
Առաքեաց ունել զդաւիթ, եւ ասեն, խօթ է. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 14։)
Ոչխար խօթ եւ բորոտ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
Խօթ աչք զարեգակն ոչ կարէ տեսանել. (Նար. երգ. տե՛ս եւ ԽԷԹ.)
Որ էր խօթ լսելեօք. (Ղեւոնդ. ՟Ժ։ Ասող. ՟Բ. 3։)
Իբր զի խօթ եւ պղերգ եւ հեղգ էր, արագ եւ արագուսումն եղեւ. (Փիլ. լին. ՟Դ։)
νοσώδης, ἑνοχλείθεις morbidus, molestatus եւ այլն. (որ ի Հին բռ. գրի եւ Հօդ, կամ Հաւդ. լծ. եւ Խոց. խէթ. խիթ. ախտ) Հիւնադ. ախտաժէտ. տկար՝ ըստ մարմնոյ կամ ըստ հոգւոյ.
cock-crowing;
cf. Խօսք.
· Calfa
, ի հլ. «խօսք, խօսած կամ ասած բանը» Եւս. պտմ. 467? (կասկածելի). Զքր. կթ. Մագ. քեր. «աքլորի կանչը» Բրս. մրկ. սովորաբար անեզական ձևով խօսք ՍԳր. Սեբեր. Մծբ. Եւս. քր. որից խօսիլ «ասել, խօսիլ. 2. ճառել, պատմել. 3. աքլորի եր-գելը. 4. աղջիկ նշանել» ՍԳր. Ոսկ. խօսա-կից Առակ. զ. 22. խօսարան «լեզու» Ագաթ. խօսելի Գ. թագ. ժ. 7, Ոսկ. յհ. ա. 10. Ա-գաթ. խօսնակից Բուզ. խօսնայր Մխ. դտ խօսուն ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Վեցօր. Ոսկ. Եփր. ծն. խօսող «ճարտասան» ՍԳր. Կոչ. «աք-լոր» Բրս. մրկ. «ԱՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հյ. բառ ու բան, էջ 297), անխօս ՍԳր. Եզն. Կոչ. բարեխօս ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Ագաթ. բազ-մախօս Եւագր. Եւս. պտմ. խօսումն «նշա-նադրութիւն» Ոսկ. Բ. կոր. Աթան. էջ 609 զարդախօս Մծբ. երկխօս ՍԳր. զրախօս Ես զ. 19. Տիտ. ա. 11. ընդունայնախօս Կորիւն. ընդվայրախօս Ոսկ. ես. թոթովախօս Ես. իթ. 24. Եփր. ծն. լաւախօս Սիր. զ. 5. խառ-նախօս Ոսկ. Ա. կոր. Եւս. քր. խորախօս Եզեկ. գ. 5. խօսացտէր «իշխանաւոր. մե-ծաւոր, որի խօսքը կանցնի» Աբր. կրետ. 41 ևն. նոր գրականի մէջ հայախօս, տաճկա-խօս, ռուսախօս, համախօսական, խօսակ-ցական ևն։
Peterm. 22, 27, 41 սանս. ghuš Canini, Et. etym. 175 սանս. caksh «խօսիլ» և kuç արմատի հետ։ Տէրվ. տե՛ս խոստ բառի տակ։ Հիւնք. պոս [arabic word] suxan «խօսք» բառից։ Schefte-lowitz BВ 28, 282 գոթ. huqjan «խոր-հիլ», հբգ. hugn «միտք» բառերի հետ հնխ. khauk արմատից։ Patrubánv ՀԱ 1903, 381 յն. ϰοέω «նկատել». սանս. kávīyas «խոհեմ», լտ. cavere «զգուշանալ» բառերի հետ։ Pedersen KZ 39, 335=Հայ. դր. լեզ. 4 յն. ϰαυχάομαι «պարծենալ» բառի հետ, իբր հնխ. kauqh-արմատից, որ շրջմամբ տուել է qhauk'>հյ. խաւս։ Այս հա-մեմատութիւնը ընդունում է Liden.
Archiv. sl. Phil. 28(1906), 37 և աւե-լացնում է հհիւս. gaukr, հբգ. gouh «կկու», նբգ. gaukeln, լիթ. szaukiu «բղաւել, կոչել, գոչել»։ (Յիշում է Boi-sacq 423)։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1909, 222 գւռ. խօրսոնք ձևի համաձայն՝ հինը դնում է խօրսք կամ խօրոսք և այստե-ղից փոխառեալ թրք! խօրօզ «աքլոր»։ Karst, Յուշարձան 426 թթր. sóz եա-կուտ. ós, չաղաթ. öz'e, ույղուր. uče «խօսք»։ lljinskij A. 29, 167 (ըստ Berneker 406-7) ռուս. xулить «թըշ-նամանել, անարգել», xвалить «գո-վել», որոնց երկուսն էլ մերժում է Ber-neker (անդ)։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ռ. Սչ. Վն. Տիգ. խօսք, Ալշ. Ախց. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. խօսկ, Ակն. Խրբ. Պլ. Սեբ. խօսգ, Ոզմ. խոսք, Զթ. խէօ՞սք, Ասլ. խէօ՝սք, խէօ՞ս*։-Բայական ձևով Ալշ. Հճ. Ջղ. Սչ. խօսել, Շմ. Ոզմ. Պլ. Սեբ. Տփ. խօ-նիլ, Գոր. Երև. Ղրբ. խօ՛սէլ, Խրբ. Տփ. խօ-սալ, Վն. խուսել, Մրղ. խուսսալ (վերջին երկուսը, ինչպէս նաև Ննխ., միայն աքլորի համար ասուած). Ագլ. խո՛ւսիլ, Ասլ. խէօ-րիլ ևն։ Էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբա-ռով՝ հնամօս «խնամեխօս» (Բիւր. 1898, էջ 865)։ Ատն. մբխըսիր «մի՛ խօսիր, լուռ»։ Նոր բառեր են խօսացուկ, խօսխօսուիլ, խօ-սոց, խօսխօսոց, խօսուրանք, խօսվրո-տիլ, խօսքակոխ, խօսքան, չխոսքան, խօսք-լսուկ, խօսքընկեր, խօսքկապ, խօսքմռուկ, խօսքառում, անխօսուկ ևն։
Քանզի աստուծոյ էր խօս, եւ հօգւոյն. (Զքր. կթ.։)
Ըստ անկատարութեան տիոցն եւ խօսն անկատար ասել. (Մագ. քեր.։)
Լռեա՛ ի բարութենէ. աստ ցուցանէ մարգարէն արգելուլ զբարի խօսն բազում անգամ։ Ի սակաւ խօսն հրամանաւ հօրն առնուլ համարձակութիւն. (Լմբ. կան. բենեդ.։)
Յորժամ ի խօս լինի, կամ ի խօսք գայ. (Ոսկիփոր.։)
Կամ որպէս Խօսելն հաւու.
Նախ քան զսկսեալ առաջին խօսելոյն, եւ կատարելոյ զամենայն խօսն, դու երիցս ուրասցիս զիս։ Եւ զամենայն խօսն կատարելոյ՝ զոր սկսաւ, դու երիցս անգամ ուրասցիս. (Բրսղ. մրկ.։)
hair, head of hair;
կեղծ —, wig, periwig, peruke.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «հիւ-սած մազ» Ոսկ. կող. փիլ. մտթ. և եփես. որից ծամակալ «ծամկապ» ՍԳր. Ոսկ. լհ. ա. 17 և եփես. ոսկեծամ Ուռհ. 119։
ՆՀԲ ուզում է անշուշտ կցել ծամել բային, երբ մեկնում է «հերք երկայն... մինչև ի ծամելիս»։-Brosset IAs 1834, 369 ևն վրաց. թմա «մազ» բառի հետ. (նոյնը Thomaschek, Deutsche Litteraturz. 1883, էջ 1254 վրաց. թմա և լազ. թոմա)։ Lag. Armen. St. § 1036 եբր. [hebrew word] sammim, [hebrew word] sam. mā «ծամ» բառերի հետ։ (Սակայն եր-
կուսի էլ նշանակութիւնը անստոյգ է. ոստ Gesenius 1910, էջ 680-1 sam-mā աւելի հաւանաբար նշանակում է «քօղ», իսկ sammīm «թակարդ»)։ Տէրվ. տե՛ս ծամ, ծամել արմատի տակ։ Հիւնք. յն. ϰόμη «գէս» բառից։ Peder. sen, Հայ. դր. լեզ. 47 ծամել բառի հետ. Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. წამი ծամի «թարթիչ» (իմա՛ կոպի մազերը)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Շմ Ոռմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ծամ, Ագլ. ծում, ո-րոնք նշանակում են «մազ». իսկ Մկ. ծամ «մազերի կապ»։-Նոր բառեր են ծամակը, տուր, ծամաւոր, ծամերլուայ, ծամթել, ծամ-կեր, ծամկոթ, ծամքօղ, ծամուկ, ծամկապ, ծամթեռ։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէն բառից փոխառեալ է թւում կապադովկ. ζ'ιαμες (ցա՛մէս) «կա-նանց և աղջկանց վարսերի հիւսքերը բռնող գեղեցիկ ժապաւեն՝ արծաթէ և ոսկէ դրամ. ներով»։ Այս բառը Karolides, Γλ. συγϰρ. 83 կցում է յն. ἰμας «փոկ», իռլ. siaman «ժա-պաւէն», անգսք. sima «կապ», սկանդ. sey-ni «թել» բառերին, իսկ հյ. ծամ բառի հետ կապակցութիւնը մերժում է։-Մերժումը արդարացնելու համար առանձին պատճառ-ներ չկան. որովհետև 1) ծամ բառը ռռւու-թիւն ունի Կը ճիւղի բարբառների մէջ (այս-պէս՝ Ալշ. Ապ. Ակն. Բլ. Բղ. Խլ. Խտջ. Մշ. Նբ. Վն.).-2) Մոկաց բարբառով նշանա-կում է արդէն «մազերի կապ, ծամկապ».-կասկածելի է միայն ծ>ց։
. առմատ առանձին անգործածական, որից ծամել Յոբ. լ. 5, Յայտ. ժզ. 10. Ոսկ. մ. ա. Եփր. աւետ. «մտքով որոճալ» Ոսկ. յհ. ա. 10. ծամելի կամ ծամելիք «ծնօտ» Դատ. դ. 21, 22, ե. 26. Նիւս. բն. Մագ. ձաւմոն «ծամեւու մազտաք» ՋԲ. անծամ Յոբ. ի. 18. մեղմածամ «մեղմ ծամելով, որո-ճալով» Վեցօր. 192 (ձեռ. մեղմաժամ). ծա-մու «այնչափ թանձր՝ որ կարելի է ծամել» (նորագիւտ բառ) Վրդն. սղ. կր. էջ 229 (Ի ժամ խաչին ծարաւմանն վասն չարութեան՝ լեղեաւ թանձրացուցին զքացախն, մինչ ծա-մու էր). անծամելի, դժուարածամ-նոր գրականի մէջ գործածական բառեր։
= Թուի բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'mbh-ար-մատից. հմմտ. սանս. [other alphabet] jāmbha-«երախ, ծնոտ, ատամ» [other alphabet] jámbhya-«կտրիչ ատամ կամ սեղանատամ», [other alphabet] jabh, [other alphabet] jāmbha «հախռել», [other alphabet] ǰambhayati «մանրել, ջարդել», զնդ. ham-zəmbayati «ջարդել», zəmbayndwəm «ջար-դում էք», γαμφαί, γαμφηλαί «անասունի ծնօտ. թռչունի կտուց», γομφίος «սեղա-նատամ», ալբան. demb, damp «ատամ», demp «ցաւում է», հսլ. zabu «ատամ», ze-ba «պատառել», լեհ. zab, ռուս. avбъ «ա-տամ», լիթ. žambas «գերանի եզր», žembiù «կտրտել», լեթթ. zùobs «ատամ», հհիւս. kambr «ատամնաւոր գործիք, սանտր», հբգ. champ, chamb, kamb, մբգ. kamb, kamm, kam, անգլ. comb, գերմ. Kamm «սանտր» (Boisacq 153, Trautmann 369, Walde 336, Kluge 238, Pokorny 1, 575)։ Հնխ. g'mbh (ամբողջական արմատը g'embh, g'ombh-) հայերէնի մէջ տուել է նախ *ծամբ, յետոյ թերևս *ծամմ-և ծամ-, ճիշտ ինչպէս ունինք գերմանականում։
Lag. Urgecch. 465 սանս. jam «ու-տել, ծամել» արմատից, որ շատ անա-պահով է համարում նոյնը՝ Arm. Stud.
§ 1037։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 1։ ծամել, ծասքել, ծանծաքել դնում է ծա «ուտել» հասարակաց արմատից։ Նոյն, Նախալ. 86 հյ. ծամել, ծամ, տամալիք, տուն դնում է հնխ. da «կապել, պնդել» արմատից, որից հանում է նաև սանս. dā, յն. δέω, δέμω «կապել», δαμναω «նուաճել», δόμος «տուն», լտ. doma-re «նուաճել», domus «տուն», գոթ. timrjan «շինել», gatamjan «նուաճել» ևն։ Հիւնք. ծամ «մազ» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Bugge KZ 32. 1l։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 48 յիշում է նոյնը, բայց սպասում է հայ. ծամբ։ Patrubány ՀԱ 1906, 345 բաղաձայնի կորուստը բացատրելու համար ենթա-դրում է հյ. *ծամբնեմ>*ծամնեմ> *ծամմեմ>ծամեմ։ Մառ ЗВО 22, 44 վրաց. ճամա «ուտել» բային ցեղակից է դնում։ Bugge-ի մեկնութիւնը ընդու-նում է Boisacq. իսկ Walde ևն չեն յի-շում։-Պատահական նմանութիւն ունի ավար. čamize «որոճալ, ծամծմել»։
ԳՒՌ (dialectal) Աշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. ծամել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. ծամէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ծամիլ, Հճ. Սչ. ձամել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ձամէլ, Մրղ. ծամըէլ, Զթ. Խրբ. ձամիլ, Ասլ. ձամէ՝լ, Հմշ. ձօմուշ։-Թրքախօս հայոց մէջ թրք. -le -mek բայա-կերտ մասնիկով աճած՝ ծամէլլէմէք «ծա-մել» Ատն. (Արևելք 1888, նոյ" 8-9)։-Նոր բառեր են անծամել, անծամելովի, ծամ-տաք, ծամուն, ծամուք, ծամոց, ծամծմել, ծամծմոտել, ծամծմորել, ծամլմորել, ծամ-ծըմացնել, ծամարան։
ՓՈԽ (borrowing) Հալ-բոշայերէն ծամխը-կարիչ «մազտաք, ծամոն». խը, իչ յաւելուածների համար հմմտ. ծածկել, քերել, քարշել, կա-րել բառերը. -իսկ գնչ. čamkerava «ծամել» ծագում է ուղղակի սանս. čam «ուտել» ձևից։
Զվարսս եւ զծամս գլխոյն ի բաց թօթափեալ (կնոջն մեղաւորի առ ոտս յիսուսի). (Ոսկ. ղկ.։)
Ծամս գործել, եւ գեղեցիկ երեւալ։ Մի՛ զհերս փետել, մի՛ զծամս խզել։ Վասն հանդերձից եւ ոսկեացն զարդուց, եւ ծամոցն հիւսից. (Ոսկ. կող. եւ Ոսկ. փիլ. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Մի՛ ծամակալս ի ծամս. յն. լոկ, մի՛ առ ծամելօք. (Ոսկ. եփես.։)
Քարշել զնոսա դահճացն զծամաց գլխոցն. (Մամիկ.։)
Հիւսս, ծամս, սնգոյրս եւ ծարիրս։ Զծամս խոպոպիս ի ներս առնուն ներքոյ ականջացն։ Եւ էին գիսաւորք, ծամս պահելով։ Մի՛ ապականէք զտես մուրուաց՝ ծամս առնել կամ խոպոպիս. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. թուոց. եւ Վրդն. ղեւտ. եւ Վրդն. պտմ.։)
Ցոցունս վարսից ծամս կամ խոպոպիս մօրուաց չառնել. (Նախ. ղեւտ.։)
յերկուս ծամսն կամ ծոպսն՝ որ յետոյն կարի. իմա՛ զկրկին ծոպս կախեալս ի թիկանց խուրի եպիսկոպոսին։
κύμη coma τρίξ capillus, crines, caesaries. հերք երկայն, ոլորեալ եւ յօրինեալ. զարդ եւ հիւսք հերաց գլխոյ մինչեւ ի ծամելիս. որպէս եւ ի մորուսս երբեմն. վարսք. գէսք. խոպոպիք. զարդարած մազ, մազերուն զարդը, շինծու մազ.
shameful, contemptible, ridiculous, ignominious, infamous;
— or ծաղր եւ — առնել, to cover or load with ridicule, to subjct to contemptuous merriment;
— or ծաղր եւ — կալ, to be lost to all sense of shame.
· Calfa
, ի-ա հլ. «խաղք, խայտառակ, խայտառակութիւն» Ոսկ. ես. մ. ա. 19, Եբր. ժա. ժդ. Եփր. դտ. 332. որից ծանակել «խայտառակել» Ոսկ. մ. բ. 8. ծանակութիւն Ոսկ. յհ. ա. 1, 6. ծանակագոյն Ոսկ. յհ. ա. 6. ծանականագոյն Ոսկ. ես. ծանականք «խայտառակութիւն, ամօթոյք, առականք» Ովս. բ. 9. Ոսկ. ես. Փարպ. անծանակ «ա-նարատ, մաքուր» Ճառընտ. ձաղածանակ Ագաթ. ծովածանակ Անան. եկեղ. ևն։
ՆՀԲ հանում է ծան «ճանաչել» ար-մատից, «իբր ամենայն մասամռր ծա-նուցեալ կամ որպէս ռմկ. մօրէ մերկ ծնածի պէս»։ Karolides, Iλ, συγϰρ. 83 կապադովկ. ζ'ανός (կարդա՛ ցա-
նոս) «յիմար», ζ'ανίζω «խենթենալ» ζαναχεύω «վրան ծիծաղիլ» և յն. σάννας «գիժ», լտ. sanna «հտպտանք», sannio «ծառռածու», սանս. svan «հնչել» բա-ռերի հետ։ Հիւնք. հանում է ճանաչել բայից։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. ծաղր ու ծանագ։
Մե՞րկ ինչ պարտ էր նստել ի տան, եւ կամ ծանա՞կ շրջել ի հրապարակս. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Յաշխարհատես հրապարակին ցուցանիցեն առա՛կ եւ ծանակ. (Մանդ. ՟Ե։)
Ծանա՞կ հրամայես լինել։ Դու կերպաս պատմուճան զգենուս, եւ նա մերկ ծանա՞կ շրջիցի. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ զաղօթականաց զգեցեալ զկերպարանս, այլ զմարդոց զծաղր եւ զծանակ կացելոց։ Ծանակ կան յաղօթս։ Ծաղր եւ ծանակ առնեն զանձինս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
Զծանակաց գործսն մեր ոչ թաքուցանեմք։ Զի՞նչ քան զմուրանալ գործ ծնկաց կայցէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
Ծանակ առնեն, եւ հալածեն. (Խոսր.։)
Ծիծաղին զգլորմամբս. ծանակ զիս առնեն. (Ժմ.։)
αἱσχρός, -ή, όν, αἱσχήμων turpis, probrosus, indecorus, ignominiosus καταγέλαστος irridendus եւ այլն. Մերկ եւ խայտառակ (իբր ամենայն մասամբք ծանուցեալ. կամ որպէս ռմկ. մօրէ մերկ ծնածի պէս) նշաւակ. ամօթալի, եւ Ամօթ. խայտառակութիւն. խախք ու խաւեր. եւ խախքութիւն.
shallow, fordable;
low ground, flat;
shallows, banks;
ի — ելանել, to be disembarrassed, to get rid of, to extrieate oneself from, to eseape from danger;
ի — հանել, to liberate, to disembarrass, to relieve.
· Calfa
(սեռ. -ի. գրուած է նաև ձան-ծաղ, ծանծախ) «ոչ խոր, երեսկունկ (ջրի, հողի համար), վերիվերոյ, դիւրիմաց, հա-սարակ» Արշ. Մխ. առակ. Լաստ. Շնորհ. ևծանծաղ տեղ» Պիտ. «դանդաղ» ԱԲ. որից ոճով՝ ի ծանծաղ հանել կամ ելանել «ա-ղատման մի ճար գտնել» Ոսկ. մ. ա. 20, գ. 4, 14. ծանծաղագոյն Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Սե-բեր. ծանծադամիտ Գ. մակ. ը. 15. ծանծա-ղուտ Վեցօր. ծանծաղապէս «առ երեսս» Միխ. աս. 595։
= Կրկնուած է ծան կամ ծաղ արմատից,
səγ «ծանծաղաջուր»։ Հիւնք. Տանտա-ղոս յատուկ անունից։ Վերի ձևով են մեկնում Տէրվ. Մասիս 1881 մայ. 11 և Աճառ. ՀԱ 1899, 233։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. ծանծաղ, Մշ. ծանձաղ, Խրբ. ձ'անձաղ, Սեբ. ցանձախ «ծանծաղա-ջուր», Ոզմ. ბmնծmղ «ծանծաղամիտ», Ալշ. Մշ. ձ'անձաղ «ցնդած», Տիգ. զանզախ «խեղ-կատակ, ծաղրածու», Ղրդ. ցանցախ «ճա-հիճ». -նոր բառեր են Բլ. ձ'անձղել =ծանծը-ղիլ, ծանծողիլ Վն. «յիմարիլ, ցնորիլ, ցնդիլ, խռֆիլ», ծանծղտուիլ Տիգ. «խեղկատակու-թիւններ անել»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. წანწალა ծանծալա «փո-սի կամ ջրի վրայից անցնելու համար դրու-ած տախտակ»։ Իմաստի զարգացման հա-գետերից անցնելու իբր միջոց են ծառա-ւում։
ոչ ժամանեալ զխորս ընթերցուածոցն քննել ... զծանծաղս եւ զյայտնիս որսալով զբանս. (Արշ. ՟Ժ՟Դ։)
Ծանծաղ է եւ այսոցիկ խորութիւն, եւ բացայայտեալ մեզ. (Շ. թղթ.։)
ծանծախ տեղի գտեալ ի ծովուն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Ի թուլամորթութիւն կրթեցաք մի առ միով ի ծանծաղ եւ ի տարտամ վարս. (Գր. սարկ. լուս.։)
արժան է հաստատուն հիմամբք սկզբնաւորել. ապա եթէ ծածաղ եւ վեր ի վերոյ սկսանիցին, դիւրակործանք լինիցին. (Մխ. առակ.։)
ԾԱՆԾԱՂ գ. իբր Ծանծաղութիւն.
Ծովու անհուն եղելոյ, ծանծաղի անբաժ. (Պիտ.) այսինքն առանց ծանծաղութեան, խոր գոլով։
Մի՛ երբէք ըմբռնիլ յայսպիսի ախտս, նաեւ զըմբռնեալսն եւս հանել ի ծանծաղ։ Դիւրին է ի խորխորատից չարեաց ելանել միւսանգամ ի ծանծաղ։ Յաղքատութենէ երկնչի, եւ ի սակաւ ինչ վնասուց. եւ եթէ սակաւ ինչ ի ծանծաղ ելանիցեն, յայնժամ եւ՛ս աւելի կասկածեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Գ. 4. եւ 14։)
Ի ԾԱՆԾԱՂ ՀԱՆԵԼ կամ ԵԼԱՆԵԼ. ἁνάγω educo ἁνιμάω eruo, sursum traho, extraho -or;
emergo եւ այլն. Վերածել, իլ. ի խորոց ի դուրս, ի չդժուարութենէ ի դիւրութիւն.
ἑπιπόλαιος levis, non profundus. գրի եւ ՁԱՆԾԱՂ, ԾԱՆԾԱԽ. (լծ. դանդաղ. եւ ցած. եւ սուղ. նոյն եւ թ. սը՛ղ) Անօսր. նօսր. սակաւաջուր, կամ սակաւահող. չունօղ զշատ խորութիւն. որ կամ սակաւահող. չունօղ զշատ խորութիւն. որ ինչ է ի վերին երեսս եւեթ. նմանութեամբ Դիւրիմաց, եւ փոքրիմաց. գռեհիկ, գռեհկական. հասարակ.
blue-eyed, mild-eyed.
· Calfa
«անուշ կապոյտ աչքերով» Ոսկ. Կող. ժբ. Վեցօր. 119. Շիր։ (Առաջին վկա-յութեան մէջ այլ ձեռ. ծաւիր. ունինք նաև ծաւիկ ձևը՝ Ոսկ. պօղ. ա. 39 «Ո՞ր առա-եինութիւն իցէ աչաց. յորժամ բոլորակք և լիք և ծաւիկք և ընդո՞ստք իցեն, եթէ յոր-ժամ սուրք և քաջատեսք»)։
ՆՀԲ ծով բառի՞ց։ Տէրվ. Նախալ. 77 հանում է ծով բառից, որի նախաձևը դնում է *ծաւ. հմմտ. արաբ. [arabic word] ma «ջուր» և [arabic word] māī «կապուտակ»։ Հիւնք. ըստ Տէրվ։ Մառ ИАН 1920, 133 և Яз. и лит. I. 227 վրաց. ցա և բասկ. sap «երկինք» բառերին ցեղակից։ Կապ ու-նի՞ն արդեօք հիւս. կովկասեան լեզու-ներից ավար. zob, դարգվա dzubri, կիւրին. čcaw, թաբաս. dzav, ագուլ. zaw, լակ. ssau, որոնք բոլոր նշանա-կում են «երկինք» և ըստ Troubetzkoy BSL 29, 165 ցեղակից են իրար հետ։ Կարելի էր ընդունել ծաւի իբր «երկ-նագոյն»։
այս անուն գանգրահեր. (եւ ծաւի. Վեցօր. ՟Զ։ Շիր.։)
Այր ծաւի, մեծակն, եւ յօնակից (պօղոս). (ՃՃ.։)
Աչս ծաւիս (կամ ծաւիրս), յօնս միակիցս. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
γλαυκῶψ, χαροπός caesius. Ծովագոյն աչօք. անոյշ կապուտակ տեսանելեօք. Խայտակն. պլուզ, անուշաչուի.
applause, clapping of hands;
earthen baking-dish;
—ս or — զ—ի հարկանել, to applaud, to acclaim, to clap the hands;
to praise, to approve.
· Calfa
«ատուև. հողէ աման». միջին հյ. բառ, ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1207բ, որ հնից վկայուած չէ. սրանից են ծափ, ծափ-ծափ Սալաձ., ծափկոտրուկ Ամիրտ. Բժշ. ծիլծափ կամ ծափծիլ Սալաձ. բոլորն էլ բոյ-սի անուններ, որոնք այլուր կոչւում են պը, տուկկոտրուկ, ամանկոտրուկ, յիշում է մի-այն ՀԲուս. § 1180-1182 և § 1190։
Փոխանակ փողոյ եւ ծափոյ ի վերայ միմեանց ողբերգութիւն առեալ. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Ի ծափս ձեռին, ի տրոփումն կարթելոյ կաքաւման ոտին. (Նար. խչ.։)
Ծափ զծափի հարկանէր, կամ հարցէ, կամ հարին ի վերայ նորա եւ այլն. (Թուոց. ՟Ի՟Դ. 10։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 26։ Ողբ. ՟Բ. 15։ Յոբ. ՟Ի՟Է. 23։)
Նմանութեամբ.
գետք ծափս հարցեն ի միասին ձեռամբ։ Եւ ամենայն ծառք անտառի ծափս հարցեն ոստօք իւրեանց. այսինքն ցնծասցեն, նշան տացեն խնդութեան Սղ. (՟Ղ՟Է. 8։ Ես. ՟Ժ՟Ե. 12։)
ԾԱՓ ՏԱԼ. ԾԱՓ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Նոյն ընդ վ.
Ծափ տուեալ գոչեն ի ձայն քաղցրութեան. (Տօնակ.։)
Բուրաստան բուրեալ քաղցր օդիւ, փունջ ծաղկանց ծափի հարկանեն. (Տաղ.։)
κρότος plausus, applausus, strepitus, crepitus. Բասախումն ափոյ ընդ ափ. ծափ զարնելը.
ԾԱՓ ԶԾԱՓԻ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ԾԱՓՍ կամ ԾԱՓ ՀԱՐԿԱՆԱԼ. κροτέω, ἑπικροτέω, ἑπικρούω plaudo, applaudo, complodo, pulso. որ եւ ԾԱՓԵԼ. Զերկոսին ափսն ընդ միմեանս բաբախել՝ ցնծալով, կամ ծիծաղելով, կամ վարանելով.
hole, cavity;
excavation, cavern.
· Calfa
, ի հլ. «ծակ, ճեղք, բացուածք, պա-տառուածօ» ՍԳր. Եզն. կոչ. 215. որից նե-ղածերպ Ագաթ. քարածերպ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. 36. Եփր. եբր. էջ 127. որմածերպ Եփր. աւետ. 324. ծերպել «կափարիչը կիսովին բանալ» Ոսկիփ. Վրդ. առ. 134։
ՆՀԲ (խրամատութիւն բառի տակ) եբր. ֆէրձ։ Հիւբշ. KZ 23, 389 ցնդ. zafra «երախ» բառի հետ՝ հնխ. g'apra ձևից։ Հիւնք. հերձուլ բայից։ Schefte-lowitz BВ 29, 41 զնդ. ǰafra «խոր», սանս. gabhīra «խոր», gabha «բունոց» բառերի հետ ցեղակից է դնում։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Բլ. ծերբ, Խրբ. ձէբ «ճեղք, բացուածք». Երև. ծէրպ անէլ, Ղզ. ծելպ ա-նէլ, Սեբ. ձէրբ ընէլ, Բլ. Մշ. ბրբել «դուռը կիսովին բանալ. ֆր. entre-báiller»։
Ընդ սակաւ ինչ փեռեկումն ծերպից՝ նշոյլք երեւեցին. (Եզնիկ.։)
Ի տան բնակեալ՝ ընդ ծերպ ինչ ձգէ զլոյս արեգական. (Լմբ. պտրգ.։)
Չթողուցու բնաւ ծերպս ինչ ի մուտս լուսոյ. (Վրդն. ծն.։)
ոչ ծերպք ծակաց. (Նար. խ.։)
ὁπή, σχίσμα foramen, scissura. Ծակ բացեալ. պատառուած կամ ճեղքուած մթին վայրաց.
plaster, stucco;
cement, mortar;
lute.
· Calfa
, ո հլ. (կայ և գրծ. ծեփօք Վեցօր ը) «ծեփելու գործողութիւնը կամ ծեփելու նիւթ» Յոբ. լգ. 25. Եզեկ. ժգ. 12. Միք. է. 11. Սիր. լը. 34. Վեցօր. 166 (գրծ. ծեփօք) որից ծեփել ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 45. մ. բ. 5. ծեփած Եւս քր. ծեփկել Կոչ. ծեփուկ «ծեփ, ճարպ, թաղանթ, անդամի ծայրը պատող մաշկը. prèpuce» Փիլ. լին. 219. ծեփելիք «դեղի համար շինուած խիւս» ԱԲ. բռածեփ Ոսկ. ղկ. կաւածեփ Եղիշ. խաչել. ծեփիչ «մալա» (նոր բառ)։
=Նոյն է վրաց. წება ծեբա, წობა ծոբա «մխրճել», დაწება դածեբա «սուզել, մր-խըրճել», მწუბება մծուբեբա «ցեխի մէջ թաւալիլ», წ.ბება ծեբեբա «կպցնել, փակ-ցընել», წებო ծեբո «խէժ, սոսինձ», მეწებება մեծեբեբա «իրար կպցնել», დაჭებება դա-ծեբեբա «իրար կպցնել» բառերի հետ (վեր-ջաձայն բ-ի համար հմմտ. հյ. թեփ, սեռ. րեփոյ> վրաց. თებო թեբո)։ Բայց այս նը-շանակութիւնները այնպէս են, որ չեն կա-սող իրարից բխիլ. վրացին աւելի ընդհա-նուր իմաստ ունի, ուստի աւելի նախնական է. մինչդեռ հյ. «ծեփել» մի մասնաւոր ա-ռում է միայն, ուստի պիտի ասէինք թէ փո-խառեալ է վրացականից. բայց ճիշտ այս ի-մաստը պակասում է վրացերէնում։ Ընդհա-կառակը «կպցնել» իմաստը գտնում ենք այնպիսի հայ բարբառների մէջ (Բուլանըխ, Մարաղա, Սալմաստ), որոնք ո՛չ մի կապ չունին վրաց հետ։ Այս բոլորից հետևում է այն՝ որ թէ՛ հայր և թէ վրացին փոխառեալ ևն մի երրորդ ընդհանուր աղբիւրից, որ Հա-յաստանի նախաբնիկների լեզուն է։ Խալդե-րէնը ունիծ (s) ձայնը. հմմտ. [other alphabet] si և [other alphabet] su վանկերը։-Աճ.
ՆՀԲ լծ. թրք. səva «ծեփ» (բայց հին ձևն է səvaγ, որից փոխառեալ է արե-վելեան գրականում սուաղ «ծեփ», սռւ-աղել «ծեփել»։ Հիւնք. ծափ բառից» Bugge, Btrg. 21 յն. γυώόω «գաճով ծեփել», γὸώος «գաճ» բառերի հետ՝ հնխ. g'vepso-արմատից։ Karst, Յու-շարձան 426 չաղաթայ. sip-alamaq «յղկել», siv-amaq, suv-amaq «ծե-փել», ալթայ. syba «ցեխոտած», եա-
կուտ. siba, sybak «ծեփ» ևն։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 92 վրաց. ծեբա բառից փոխառեալս
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. ծեփ, Ախց. Կր. Շմ. Սլմ. ծէփ, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձէփ, Սչ. ձեփ, Ասլ. ձէ'փ, Մկ. ծիփ, Զթ. ձիփ, Ագլ. ծէօփ.-բայական ձևով՝ Ջղ. ծեփել, Սլմ. ծէ-փել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. ծէփէլ, Սչ. ձեփել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձէփէլ, Ասյ. ձեփt՝. Հմշ. ձէփուշ, Շմ. Ոզմ. Տփ. ծէփիլ, Ագլ. ծm՛փիլ, Վն. ծիփել, Հճ. ձիփել, Զթ. ձի-փիլ։-Այս բառերը գաւառականներում ունին նաև ուրիշ իմաստներ. այսպէս՝ ծեփ Ալշ. Բլ. «աման կպցնելու կոծիկ», ծեփել Մրղ. Սլմ. «կոտրած ամանը կոծիկով կպցնել», Հմշ. «որևէ ծակ խցկել, թխմել», Երև. Ղզ. Ղրբ. Նբ. Տփ. «տափակ ձեռքով զարնել, խը-փել»։ Նոր բառեր են՝ ծեփքար, ծեփկալ, ծՆփան, ծեփունք, ծեփծփել։
Նորոգեսցէ զմարմին նորա իբրեւ զծեփ որմոյ. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 25։)
Ու՞ր է ծեփն ձեր, զոր ծեփեցէք. (Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 12։)
ծեփովն կարծէին ուտել զհաստատութիւն որմոյն. (Նչ. եզեկ.։)
Բրուտ զսիրտ իւր տացէ առ ի վճարել զծեփ. (Սիր. ՟Լ՟Ը. 34։)
Մոմակերտ ծեփօք. (Վեցօր. ՟Ը։)
Արարին կաւ վասն ծեփելոյ զխրճիթն. եւ ապա սկսան լալ, եւ թողին ի բաց զծեփ խրճթին. (Վրք. հց. ձ։)
ἁλοιφή, ἁλειφή litura, oblimimentum χρίσμα unctio, unguentatio. (լծ. թ. սըվա ). Արմատ Ծեփելոյ. իբր Ծեփումն, եւ նիւթ ծեփելի կամ ծեփեալ. (որպէս բուռ, նաւթ, կաւ, մոմ, եւ այլն) որ եւ ըստ յն. ասի օծումն.
rite, form, ceremony.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «արարողութիւն» Ոսկիփ. հը-նում ուրիշ ածանցներ չկան այս բառից, նոր գրականում են կազմուած՝ ծիսական, ծիսարան, ծիսակատարութիւն, հայածէս, յունածէս, լատինածէս ևն։
=Փոխառեալ է վրացերէնից. հմմտ. վը. րաց. წეbი ծեսի «կարգ, բնութեան օ-ոէնք, կարգադրութիւն, կանոն, եկեղեցա-կան ծէս, սովորութիւն, բնութիւն, բարք», წესა ծեսա «կոչել, անուանել, կարգել, հաստատել, կանոն դնել», წეხება ծեսեբա «կարգադրել, կանոնաւորել, կարգաւորել», გაწვხება գածեսեբա «կանոն, հաստատու-թիւն, հրաման, կարգ» կամ բայական գոր-ծածութեամբ՝ «հաստատել, կարգել, ևանո-նաւորել», განწეხება գանծեսեբա «կար-զադրութիւն, կարգադրել, կանոնաւորել» მოწეხე մոծեսե «ընկերութեան անդամ, քահանայ, աբեղայ, կրօնաւոր», უწესო ու-ծեսը «անկարգ, խառնակ, անկանոն», უδე სօბა ուծեսորա «խառնակութիւն, անկար-ռութիւն»։ Հայերէն բառը յետին, ռամիկ և գործածութեան մէջ չմտած մի ձև է. մինչ-դեռ վրացերէնը ցոյց է տալիս ճոխ ու կեն-դանի գործածութիւն։ Բացի սրանից վրացին ունի բառիս նախանշանակութիւնը. հմմտ. წეხა ծեսա «կոչել, անուանել, կարգել, հաստատեւ»։ Այս պատճառով չի կարող վրացին հայերէնից փոխառեալ լինել, այլ ընդհակառակը։-Աճ.
ՆՀԲ յն. შεσμδς «ծէս» բառից փոխա-ռեալ. նոյն է նաև վրաց. ծէ՛սի։ Mül-ler Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 383 դնում է diç արմատից, որից և հան-դէս։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 448 Զևս դից անունից։ Չուբինով, Բռ. վրաս.-ռուս-էջ 1673 վրացին հայերէնից փոխա-ռեալ է համարում։ Մառ ИАН 1918. 347 իբր անեզական բառ՝ վրաց. ծղ'վ «կարգել, յօրինել» արմատի հետ։
իբր Արարողութիւն։ Բառ յետին դարուց առեալ ի յն. թէսմօս. θεσμός ritus։ Նոյն է եւ վր. ծէ՛սի. այսինքն օրէն, սովորութիւն։ (Ոսկիփոր.։)
rain-bow, iris;
halo.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ծիրանի գօտի, աղեղ-նակ» Կիւրղ. ծն. Յայտ. ժ. 1. Փարպ. Արծռ. «լուսնի բակ» Հին բռ. որից ծիածանածա-ւալ Յիշ. ոսկ. յհ. (գրուած է ծիանածաւալ. թերևս ուղղել պէտք է այս ձևով).-էֆիմ էջ 331-334 զանազանում է ծիածան «ա-ղեղնակ» և ծիածանդ «օդերևոյթ». վերջին բառը գործածում է 16 անռաւմ.
ՀՀԲ ծիր ածան։ ՆՀԲ «ծիր ածեալ, ա-ծօղ և այն՝ որպէս ծիրանազարդ»։ Հիւնք. յն διάδημα «ծամակալ, թագ, պսակ» բառից։
ἷρις iris (իբր Ծիր ածեալ, ածօղ. եւ այն՝ որպէս ծիրանազարդ) որ եւ կոչի ԳՕՏԻ ԱՐԱՄԱԶԴԱՑ. եւ ըստ սուրբ գրոց՝ ԱՂԱՂՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ. Կամար սքանչելի եւ բազմագունի երեւեալ յօդս յընդհանրմանէ ճառագայթից արեգական ի ցօղագին ամպս. Ծիրանի գօտի, կանանչ կարմիր գօտի, երկան գօտի, անանակ ՝ (որպէս թէ աղեղնակ).
Ծիածանդ է արդարեւ նշոյլք արեգական սեռն օդով ծածկեալ ՛ն վերայ խիտ եւ հոծ ամպոց խոնաւագունից. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Ոչ եղիցի այգու նշան, եթէ փարատումն անձրեւի ծիածանաւդ լինիցի։ Այլ մեք զծիածանն գիտեմք զի յանձրեւաց ցածնուլ լինի. (Կիւրղ. ծն.։)
Ծիածան ի գլուխ նորա. (Յայտ. ՟Ժ. 1։)
Սիւն լուսոյ՝ ըմտ օրինակի ծածանի իջեալ յերկնից. (Փարպ.։)
Ծիածան լուսոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Արեւն ի յամպի որ մեզ երեւի, ծիածան ծաղկի. (Գանձ.։)
Որպէս ի յօդդ բազում լինին փայլմունք յարեգականէ եւ կամ ի լուսոյ, զոր ծիածանդ կոչեմք. որոյ էութիւն ոչ գոյ։ Ծիածան ասի բակն, որ զարեգակամբ։ կամ ամպ զլուսնիւ պարագայի. (Հին բռ.։)
Թո՛ղ զբակդ փոքրիկ, լինի երբեմն եւ բուն ծիածան լուսնի մեծ, այլ նիազ գունովք, իբր աղաղն սպիտակորակ. որպէս եւ ծիարան արեւու եթէ լիցի զմիջօրէիւ ի վերայ գլխոց մերոց, է որպէս բակ մեծ շուրջ զնովաւ բոլորչի։