knock, blow;
obstacle, hinderance, impediment;
fraud, cheat;
hate, ill will, aversion;
jealousy;
remorse, scruple;
pain, affliction, grief;
doubt, distrust, apprehension;
gripes, colic;
— եւ խութ ընդ ոտն անկանել, to trip up, to oppose, to obstruct, to embarrass;
խեթիւ հայել՝ տեսանել, to look daggers, to look grim, to scowl;
խեթիւ հայել արեգական, to sunburn, to tan, to freckle, to brown.
Եթէ եղբայր քո ունիցի ինչ խէթ զքէն. յն. ինչ. խեթ զնմանէ ի սրտի քում. (Վրք. հց. Ժ։)
Ի մէջ խիթի ահիւեւ երկիւղիւ կայր. գուցէ՝ ասէ, ածից ես ի վերայ իմ զանէծս, եւ ոչ հեշտալի լինէր նմա քունն. (Խոր. Բ. 35.) (՛ այլ ձ. խէթ սրտիւ. իբր կասկածոտ։
Չիք նոցա խիղճ կամ խէթ յետ մկրտութեանն յօրինաց անտի։ Նա արդարացուցանէ զիս ի մէջ խղճի եւ խեթի. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ա. կոր.։)
Խէթք մտաց Խէթք մտաց։ Խէթ մտացս։ Զգայութիւն սրտին իմաստալից՝ խէթիւ խոցոտեալ։ Խէթս, տխրութիւնս. (Նար. կ.։ Նար. ԽԷ. ԻԳ. ԻԴ։)
Աղարտէ զառաքեալս ամենայն, եւ ասէ, թէ չիք խէթ եւ խիղճ ուրանալ զքրիստոս. յն. անխտիր է. (Եւս. պտմ. Ղ. 37։)
to goad, to spur, to incite, to drive, to spur on, to urge on;
կաշառս —, to bribe, to corrupt;
to buy over.
Ի խեծանողականացն զազիրն զեռնոց խթեալխոցոտիմ. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
to thrust one's self in, to creep into.
(Վանականք թանահատի) ոչ առին յանձն ի կիրակէրքն (անգամ) ի թան կամ ի պանիր կամ յիւղ խթիւլ, այլ բանջարովք եւ հնդով շատանային. Վասն որոյ թանահատք կոչեցան. (Ուռպ.։)
cf. Խթնիմ.
(Վանականք թանահատի) ոչ առին յանձն ի կիրակէրքն (անգամ) ի թան կամ ի պանիր կամ յիւղ խթիւլ, այլ բանջարովք եւ հնդով շատանային. Վասն որոյ թանահատքկոչեցան. (Ուռպ.։)
vigil;
fast-day with milk-food;
fasting on milk-food.
ռմկ. խթում. Նաւակատիք, յորում լինի խթիլ ի կթեղէն կերեկուրս ընդ երեկս։ (Տօմար.։)
barbarous;
— բարք, barbarity.
Խժականաց եւ անզգաստից ատեցողացն զբարիս. (Յհ. կթ.։)
to be obstinate, headstrong, stubborn, to persist doggedly.
Ի խժդական եւ յոխորտի կայցեն. (Սեբեր. ՟Է։)
bold, courageous, brave, manly, spirited, haughty.
(լծ. վստահ. պ. քիւսթախ) προλαμβάνων praesumtuosus. Համարձակ. յանձնապաստան (անձն եւ գործ). Խիզախն ի մարտի, խաջասիրտն ի պատերազմունս. (Ուռհ.։)
to hector, to swagger, to brave, to bully, to insult;
to laugh to scorn, to laugh at;
to advance fearlessly, to have the hardihood or boldness, to face, to brave;
to attempt, to risk;
to rush upon, to assault, to attack;
— ի վտանգս, to run risks, to seek perils, to brave or to face dangers;
— ի մարտ, to plunge into the thickest of the fight;
յաղօթս —, to confide in prayer.
Թէպէտ եւ բիւր անգամ տկարանայցես, խիզախել պարտիս, որ այնպիսի թագաւոր ունիս։ Խիզախեաց իջանել ի երայ ջուրցն գնալ։ Չխիզախէ յայտնի ճառելզկերակրոցն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։ ՟Բ. 25. 26։)
boldness, audacity, hardihood, confidence;
bravado, rodomontade;
insult;
assault, rushing.
Մի՛ ամբառնալ առաւել քան զարժանն. զի քանզյանցանացն պատիժս եւս յոլովակի ցուցանի դատավճիռ խիզախութեանն. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Խիզախիւն.
Մի՛ ամբառնալ առաւել քան զարժանն. զի քանզյանցանացն պատիժս եւս յոլովակի ցուցանի դատավճիռ խիզախութեանն. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Խիզախիւն.
Մի՛ ամբառնալ առաւել քան զարժանն. զի քանզյանցանացն պատիժս եւս յոլովակի ցուցանի դատավճիռ խիզախութեանն. (Ի գիրս խոսր.։)
doubt, mistrust, suspicion;
remorse.
Իբր ասուի ի ցեցոյ, եւ փայտ ի յորդանէ ... ի խիթմանէ սրտիս հալեցայ։ Խափանիչ խիթմանց, ընդարձակիչ կարծեաց. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Ձ՟Դ։)
gum.
ԽԻԺ որ եւ ԽԷԺ, խիժի. κόμμη gummi ῤητίνη resina. Հիւթ մածուցիկ կաթեալ ի տնկոց. պարարտութիւն ծորեալ ի ծառոց. որպէս մազտաքէ, եւ ռետին, եւ այլն. ձութ.
Ռետին, խիժ. (Գաղիան.։)
tendril, clasper;
sucker, shoot;
fibre, filament, stamen;
—ս արկանել, to cling to, to hold fast to, to clasp, to strain to;
to twine, to entwine;
— արկանել՝ առնուլ, to be thoughtful, melancholy;
to clasp one's knees.
ԽԻՂԲ ἔλιξ volumen, involucrum, clavicula, capreolus որ եւ ԽԵՂԲ (զոր տեսնես). Ծայրք եւ ոլորք բուսոյ. ընձիւղ ոլորեալ կամ ճանկաւոր՝ առ ի պատատիլ զիւիք յարմարութիւն իւր. նմանութեամբ ասի եւ այլոց իրաց՝ որք յարին եւ փարին զայլ իրօք.
bosom, cavity, hollow;
bottom;
— սրտի, ventricle.
thickness, density;
close, dense, thick, serried;
compact, dense;
crowded, numerous, frequent;
full;
—, — առ, — ընդ —, thickly, densely;
frequently, often, much;
— առ — հարուածք, repeated blows.
Ի կաթիլ աստուածային բանից խիտ ընդ խիտի նոցա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
to deafen;
— զլսելիս, to stun.
Զլսելիս խլացուցանելով, խոնարհութեամբ սրտի. (Արշ.։)
to pluck up, to root out, to extirpate;
to unclasp;
to sweep away;
to force, to take by force, to extort, to take away;
to demolish, to destroy, to pull down, to ruin;
— զատամն, to draw, to pull out, to extract a tooth;
— զաչս, to put, to tear the eyes out.
Խլել զատամունսնորա։ Խլեցին յարմատոց անտի ատամունք խածանողին. (Ճ. ՟Ա.։ Նար. ղ։)
cancer;
a shrewd person, a sly one.
ԽԼԻՐԴՆ գրի եւ ԽԼՐԴՆԻ. (տպ. Խլրդենի) Քաղցկեղ, խոյլխեցգետի, որ իբրեւ զխլուրդն խլրտեալ ի ներքուստ ի վեր՝ ճարակի զմարմինն.
to move;
to stir;
to agitate, to shake.
Առ խորհուրդսն անձանց, որյերանսն անկանին, եւ ի ներքուստ անտի խլրտեն եւ այրեն. (Եւագր. ՟Ի՟Ա։)
movement, impulse, agitation.
Խլրտալն. խլրտիլն. շարժումն որպիսի եւ իցէ.
censure, criticism;
discussion, examination, research.
Մի՛ ամենայնի ցանկանայցես. ի բարեաց անտի ընտրեսջիր զխծբիծսն։ Յորժամ համարիջիր հաւատացեալ երեւալ, յորժամ ի խծբծաց ոգւոց ազատեալ իցես. (Եւագր. ՟Թ։)
to apply, to devote one's self to;
to explore.
Միշտ հանապազ սնոտի իմաստութեան աշխարհիս խղխթեն. (Վեցօր. ՟Ը։)
to be judged by one's own conscience.
Դատիլ եւ ստգտանիլ ի խղճէ մտաց։ Խղճել. մեղադրել անձին.
to scruple;
to doubt, to mistrust;
to abstain from, to shun;
to have pity, compassion.
Մի՛ ողորմիր ասէ աղքատին ի դատաստանի. Մի՛ խղճար, եւ մի՛ խորհիր զղջացեալ մտօք, եթէ աղքատն անիրաւ հանդիպի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
to make case of conscience of, to scruple, to doubt;
ոչ ինչ խղճեմ, my conscience does not blame me;
երթ առանց իրիք —ոյ, go without scruple or hesitation.
διακρίνω dijudico, discerno στέλλομαι, συστέλλομαι devito, costernor. Խղճիւ տագնապիլ. խղճի մտօք վարանիլ. խարել. անձամբ զանձն դատել. ծփիլ ի խորհուրդս. երկբայիլ. խիթալ. խորշիլ, վհատիլ. լքանիլ. խիղճ ընել, քաշուիլ.
Ամենայն ժողովուրդն խղճեր. եւ ասէին, արքայ դաւիթ փրկեաց զմեզ, եւ արդ փախստական է յերկրես։ Ո՞չ խղճիցեք յանձինս, եւ լինիցիք դատաւորք չարեացն խորհրդոց։ Որ խղճեն, թէպէտ եւ ուտիցէ՝ դատապարտեալ է։ Ե՛րթ ընդ նոսա առանց իրիք խղճելոյ։ Խղճէին ի նմանէ որ ի թլպատութենէ անտիհաւաստացեալքն. եւ այլն։
cf. Խիղճ.
Սա զընթրիսս ելից պղծութեամբ, եւ զսեղանս անսուրբ խղճմտութեամբ. յն. անորբութեամբ տրտմի։ Խղճմտութիւն եւ զղջումն յատ յանցանաց։ Խղճմտութեամբ յանցաւորին ճանապարհն ոչ է թիւր, այլ ինքն թիւրի յուղիղ ճանապարհէ։ Միտք որ օրինօք եւ խրատու դաստիարակեալ է, ի մեղանչելն՝ խղճմտութեամբ ստգտանի. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։ Լմբ. սղ.։ Լմբ. առակ.։)
to drink;
to imbibe, to suck up, to absorb.
Ի վճիտ աղբեղէն ծծելով յինքն՝ խմեաց զանճառելի իմաստիցն զզօրութիւն. (Տօնակ.։)
risen, fermented, leavened;
— հաց, leavened bread.
Ոչ ուտիցէք խմորուն։ աչ ուտիցէք խմորուն։ Ո առնիցեք խմորուն։ Զամենայն խմորուն, եւ զամենայն մեղրեալ։ Մի՛ ուտիցէք ընդ նմա խմորուն. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 3. 7։ Ղեւտ. ՟Բ. 11։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 3։)
cf. Խնամած.
Որբոց խնամածու։ Խնամածուն այն հօտին քրիստոսի. (Անյաղթ բարձր.։ Յհ. կթ.։)
tutelar, tutelary;
guardian;
trustee, administrator;
regent;
prefect;
curator, custodian.
care, attention, solicitude;
tutelage;
regency;
protection, guardianship;
Divine Providence.
Երախտիք եւ խնամակալութիւն. (Ագաթ.։)
cf. Խնամակալ.
Գիտելով աշակերտին զխնամատարս ժողովրդեանն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Խնամակալ.
Ի խորին կիտին առաւել էր խնամարկու քան ի ցամաքի։ Զնեղութիւնս տառապելոց բառնալ իբրեւ զխնամարկուս. (Անան. ի յովնան.։ Արծր. ՟Գ. 9։)
matrimonial mediator, go between, match-maker;
— լինել, to arrange a wedding between.
Ակքան խնամեխօս եղեւ նա փայտի. (Արշ։)
to hecome related, allied, to be united by marriage.
Պղնձագործ եւ երկաթագործ ի խնամենալն՝ արուեստիւ ճոխաբանէին. (Մխ. առակ.։)
relation, kindred, connexion;
— առնել, to ally, to unite, to match;
— լինել, cf. Խնամենամ.
Եւ ինքնխնամիանտիգոնեայ արիստաբուլեան. (Խոր. ՟Բ. 18։)
careful, diligent, attentive;
full of regard, of solicitude, benevolent, charitable.
to cause to be sparing, to create thrift or economy.
Պատուէին թագաւորքնզոմանս ի մերոց անտի ... եւ յաշխատութիւն զոհիցն (ձգել զնոսա՝) խնայեցուցանէին զհեթանոսս. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 1։)
joyful, cheer-ful, gay, merry;
gaily, cheerfully, merrily;
— լինել, to be transported with joy.
աւետիս խնդալիս առաքէր յատրուշանս բազումս. (Եղիշ. ՟Բ։)
to rejoice, to be merry, delighted, glad;
greeting;
— ընդ ումեք, to rejoice with;
բազում — ասել, to wish good morning, good bye;
խնդա՛, rejoice! good morning, good day;
adieu, God be with you.
χαίρω, ἑπιχαίρω gaudeo, laetor, exulto τέρπομαι delector. Խինդ ունել. ուրախ լինել. ուրախանալ. բերկրիլ. զուարճանալ. ցնծալ. հրճուիլ. խնծղիլ. ռմկ. խնտալ, եւ պ. խանտիտէն է ուրախանալ, եւ ծիծաղիլ.
gay, merry, cheerful, delighted, glad.
εὕθυμος alacer, hilaris. Ուրախամիտ. խրախամիտ. ուրախ սրտիւ. զուարթ. եւ Ուրախական. խնդալից.
Խնդամիտ յօժարութեամբ, կամ սրտիւ. (Արծր.։ ՃՃ.։)
gaily, merrily.
որ եւ ԽՆԴԱՄԻՏ. Խնդամտութեամբ. զուարթագին. ուրախ սրտիւ.
Ուրախացիր խնամտաբար սրտիւ. (Թէոդոր. կուս.։)
gaiety, good hu mour, wantonness.
εὑθυμία alacritas, hilaritas φιλοφρόνησις, χαριεντισμός comitas, urbanitas. Խնդամիտն գոլ. խնդամտիլն. խնդութիւն մտաց. ուրախութիւն սրտի. խրախութիւն. հրճուանք. զուարթութիւն. եւ Մարդասիրութիւն. քաղցրաբանութիւն. բան շնորհալի եւ զուարթարար.
cf. Խնդութիւն.
Եւս առաւել մարտի յաղթութիւն հոգեւորացն է խնդումն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Ծնունդ քո աստուածածին կոյս՝ խնդումն գոշակեաց ամենայն տիեզերաց. (Ժմ. յն.։)
seeker-after, inquirer;
guardian, trustee;
emissary;
—ս արձակել զկնի ուրուք, to run after, to hunt for or seek after some one.
Ելին խնդրակքն զհետ նոցա։ Յուզեցին խնդրակքն զամենայն ճանապարհն, եւ ոչ գտին. (Յես. ՟Բ. 7. 22։)
to search for, to ask, to solicit, to implore;
to demand, to claim, to require, to run after, to pursue;
to ransack, to rummage;
— զանձն ուրուք, to seek one's life;
զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից, I will require his blood at your hands;
զքէնս վրիժուց —, to revenge oneself, to be avenged;
— զերեսս Աստուծոյ, to seek God's face;
զշահս անձին եւեթ —, to have no other aim but self-interest.
Զի՞նչ խնդրես ... զեղբարսն իմ խնդրեմ։ Մեռն ամենայն արք՝ որ խնդրէին զանձն քո։ Ցուցից քեզ զայրն զոր դու խնդրես։ կորեան էշք, երթայք խնդրեցէ՛ք զէշն։ Լքան խնդրել զդուստրսն։ Խնդրէր զնա, եւ ոչ գտանէր։ Խնդրեցի զնա, եւ ոչ գտի։ Խնդրիցէք զիս, եւ ոչ գտանիցէք։ Խնդրեա՛ զխաղաղութիւն, եւ ե՛րթ զհետ նորա։ Խնդրեսցեն զանուն քո տէր։ Որ հալածէքդ զիրաւունս, եւ խնդրէք զտէր։ Սնոտիս խնդրեսջիք. Խնդրիցէ մարգարիտս գեղեցիկս։ Խնդրիցէ զմոլորեալն։ Խնդրէին սուտ վկայութիւն զյիսուսէ, եւ ո գտանէին։ Խնդրէր պարապ։ Գամ խնդրել պտուղ ի թզենւոջդ, եւ ոչ գտանեմ։ Զի՞ խնդրէք զկենդանին ընդ մեռեալս։ Խնդրեսցես յապարանս յուդայ սօղոս անուն զտարսոնացի։ Պնդագոյնս խնդրեաց զիս, եւ եգիտ։ Խնդրեսցեն մարդիկ զմահ, եւ մի՛ գտցեն. եւ այլն։
ԽՆՐԵԼ. δέομαι, εὕχομαι oro, precor αἱτέω peto, quaeso. Հայցել. Ժտել. աղաչել. աղերսել ուխտիւք չափ խնդրել, աղօթել. աղաչելով ուզել.
search;
demand;
— վրիժուց, cf. Վրէժխնդրութիւն.
Յաղագս ամենայնի (այսինքն տիեզերաց) բնութեան խնդրութիւն առ տուեցին. (Պղատ. տիմ.։)
laugh, to rejoice, to leap with joy.
Միթէ ի հարսանի՞ս խնծղայցես. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)