sabre;
sword;
հարուած թրոյ, sabre-cut, sword-cut;
— ի ձեռին, sword in hand;
յիւր ապարանսն — շողացուցանել, to boast one's prowess hiding at home;
sword-fish;
weaver's shuttle;
an Armenian note.
Եւ ինքն ունէր ընդ մէջ իւր թուր. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 16։)
cheek;
act of baking or burning bricks and earthen vessels;
cf. Թրծուն.
Հանեալ ի նմանէ զնիզակատէգն՝ ընդ թուրծն հանէր, եւ բազում զիւր թափէր զատամունսն. (Բուզ. Ե. 37։)
spit, spittle;
— արձակել, to spit;
cf. Թքանեմ;
աման թքոյ, cf. Թքանոց.
Թքանէր զխուխի վերայ նորա. եւ զի ակամայ անկանէր թուքն ի վերայ կոչեցեալ եղբօրն. (Վրք. հց. ՟Ե։)
lungs;
—ք ծովական, sea-nettles, medusa, rhizostoma, acale-phans.
Լեարդն թոքովն հանդերձ երեւէր. (Ճ. ՟Բ.։)
Ոչ մի ինչ ի կարծրիցն ունելով գործակցութիւն՝ անշարժ էր ամենայն իրօք, եւ յօդական ըստ ծովական թոքոցն. (Նիւս. կազմ.։)
to cause to fly;
to elevate, to raise, to exalt the mind;
— զթեւս, to spread out the wings.
Եւ էր քերոբէիցն թռուցեալ զթեւս իւրեանց ի վերայ տապանակին. (՟Բ. Մնաց. ՟Ե. 8։ եւ ՟Գ. Թագ. ՟Ը. 7։)
flight;
ի թռչանի, in flight, in flying.
Թռչումն. թռիչք. փէրվազ.
bird, fowl;
— բնութիւն, the winged tribe;
flying, volatile;
—ք, the feathered songsters, the singing birds;
— օձ, winged serpent or dragon;
— բան, word or expression slipped by chance;
— արագութեամբ հասանել, to arrive like lightning;
to fly as swift as a bird.
Թռչո՛ւն արագութեամբ կինն ելեալ առ այրն հասանէր արագ եւ օդագնաց. (Փիլ. սամփս.։)
cow's dung;
manure, soil, compost.
κόπρος stercus bovis Քակոր եզանց. իբր թրեալ ապաւառ արջառոց. թէզէք. (որպէս եւ գերմ. տրէքց է աղբ. լծ. եւ լտ. սթէ՛րքուս. թ. թէրս. յն. գօ՛բրօս. ռմկ. կիւպրէ, ճիպրէ)
to wet, to soak, to steep;
to knead or mix with water;
to dilute.
Զցորեանն իբրեւ չէր աղացեալ եւ թրմեալ. (Յհ. կթ.։)
lupine.
ԹՐՄՈՒՍ կամ ԹՐՄՈՒԶ. (վրիպակաւ գրի եւ Թրմուղ, Թրամուղ) Ազգ բակլայի. որ եւ Վայրի բակլայ. Ղփտի բակլայ. մըսըր փագլասը, թըրմուս, թէրմէս. (Բժշկարան.։ Վստկ.) իտ. fava d'Egitto. լտ. frumentum torcicum, lupinus։
to spit;
to spit out;
to spit upon, to fling, to cast, to spout;
to vomit, to throw up;
to slight, to disdain, to contemn openly, to treat with scorn, to point one's finger at, to set at nought;
ընդ երեսս՝ յերեսս ուրուք —, to spit upon a person, in his face.
Եթէ հօր իւրոյ թքանելով թքեալ էր ընդ երեսս նորա։ Թքցէ ընդ երեսս նորա։ Թքին ընդ երեսս նորա։ Թքեալ ի նա։ Եթուք անդր (յունկն)։ Եթուք յաչս նորա։ Եթուք ի գետին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Բ. 14։ ՟Ի՟Ե. 9։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 67։ ՟Ի՟Է. 30։ Մրկ. ՟Է. 33։ ՟Ը. 23։ Յհ. ՟Թ. 6։)
Ձեռի ներէց լինէր թքանել անարգել զպաշտօնս նոցա. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 19։)
to shake, to jolt, to move violently;
to heat down;
to throw down, to overturn;
to drive away, to repel, to remove;
to wink;
— զփոշի, to shake off the dust;
— զանկողին, to make or shake up the bed;
— զքուն, to shake off sleep;
— զլուծ, to throw or shake off the yoke;
— զքաղաքն, to shake, to tremble;
to destroy, to ruin;
— զսուր, to brandish a sword;
յական —, in the twinkling of an eye.
Թօթափեաց տէր զԵգիպտացիսն ի մէջ ծովուն. (Ել. ՟Ժ՟Դ. 27։)
Մերկացոյց զսուսերն ի վերայ առաջնոյն, եւ թօթափէր՝ զարհուրեցուցանել զնա. (Վրք. հց. ձ։)
Շրջշրջէր զաչս իւր, թօթափէր զարտեւանունս իւր, եւ թողացուցանէր տողունս ի վերայ պարանոցին. (Ճ. ՟Ա.։)
Զհարկ քնոյ ի թօթափել ական վճարէր. (Կորիւն.։)
inexpert, unskilled, unpractised, ignorant;
new wine, must.
Տրմուղ էր, եւ խամ ի սանձուց. (Ճ. ՟Գ.։)
Մի՛ երբէք խնդրեսցուք հանգիստ, եւ ոչ իբրեւ զխամս տաղտապիցեմք ընդ նեղութինս։ Ապա եթէ ոչ միշտ մրցիս, յորժամ պատերազմ հասանիցէ, խամ գտանինցիս։ Գտանէր ոք զքեզ ի մշակացն զխամդ եւ զանտեղեակդ երկրի. (Ոսկ. եբր. ՟Ե։ եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Ի ԽԱՄՈՒՑ. Ի խամ եղելոց. մինչեռ խամ էր, որպէս չեւ եփեալ խազմուզ. խամ խամ.
Ոմանք ասեն, թէ տունկն էր (այսինքն որթ կայր), բայց նա զգինւոյն հանգամանսն եդիտ. քանզի ի խամուց արբեալ՝ արբեցաւ. (Կիւրղ. ծն.։)
ignorance, want of skill, or practice.
Գտանէր զխամդ եւ զանտեղեակդ երկրի. ո՞չ ապաքէն ըստ խամութենէն է զարմանալ։ (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
to fade, to wither, to dry, to shrink, to waste away, to languish, to grow weak, to be stunted;
to spoil, to tarnish.
to wither, to cause to shrink, to weaken, to stunt, to kill;
to tarnish, to spoil.
Ունէր ընտանի բոյս բուսուցանել, եւ խամրեաց զնա։ Խամրեն զսէր. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Նար. երգ.։)
Խաւարանհնարին խամրեաց զիմ ստացիկս բարութիւն։ Ո՛վ լիրբ եւ կատաղի գազանք, որ խամրէք չարաշւէր արկածիւք զժեռաբողբոջս զարմ. (Պիտ.։)
cf. Խամրացուցանեմ.
Ունէր ընտանի բոյս բուսուցանել, եւ խամրեաց զնա։ Խամրեն զսէր. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Նար. երգ.։)
Խաւարանհնարին խամրեաց զիմ ստացիկս բարութիւն։ Ո՛վ լիրբ եւ կատաղի գազանք, որ խամրէք չարաշւէր արկածիւք զժեռաբողբոջս զարմ. (Պիտ.։)
cf. Խամրացուցանեմ.
Ունէր ընտանի բոյս բուսուցանել, եւ խամրեաց զնա։ Խամրեն զսէր. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Նար. երգ.։)
Խաւարանհնարին խամրեաց զիմ ստացիկս բարութիւն։ Ո՛վ լիրբ եւ կատաղի գազանք, որ խամրէք չարաշւէր արկածիւք զժեռաբողբոջս զարմ. (Պիտ.։)
sting, prick, insect-bite;
bite;
— վիրաբուժական, puncture.
Զպղնձի օձն, որ էր ժողովրդեանն ի մահաբեր խայթմանէն բժշկութիւն. (Նիւս. երգ.։)
stinging, tingling, prickling;
quilting, stitching, pinking.
Զպղնձի օձն, որ էր ժողովրդեանն ի մահաբեր խայթմանէն բժշկութիւն. (Նիւս. երգ.։)
to begin to ripen, to ripen, to grow ripe (grapes).
Եկամուտ ախտք արտաքոյ օրինացն խաձծեցին ի բնութիւնս։ Վարդապետութիւն տեառն էր, որ խայծեալ ծաղկեցաւ յինքենէ ի հայրատունկ որթոյն. (Վահր. հմբ.։)
cf. Խայծեմ.
Եկամուտ ախտք արտաքոյ օրինացն խաձծեցին ի բնութիւնս։ Վարդապետութիւն տեառն էր, որ խայծեալ ծաղկեցաւ յինքենէ ի հայրատունկ որթոյն. (Վահր. հմբ.։)
cf. Խայտ.
Տէր, եթէ կամիս, կարօղ ես զմեղօք խայտաբղէտ ոգիս մեր սրբել. (Ոսկ. ղկ.։)
cf. Խայտախարիւ.
Զերիս գազանս նկարեալս դնէր զաւազանսն. Համօրէն խայտապիսակ ծնանէին. (Աթ. կամ Զքր. կթ. խչ.։) (ա՛յլ ձ. խայտասպիտակս)։
covered with disgrace, loaded with shame, infamous, ignominious, disgraceful, shameful;
cf. Խայտառակաբար.
ἁσχημόνων, ἁσχημονοῦσα turpis, indecore se gerens παράδειγμα exemplar, -plum Առակելի կամ առակեալ՝ խաղ առնելով. առակ նշաւակի. ծանակ. ծաղածանակ. ամաչեցեալ մերկութեան առարկանաց. նշաւակեալ. այպն եղեալ. տձեւ. մերկ. խաղք ու խաւէր.
cf. Խայտառակութիւն.
Ազգի ազգի խայտառականս անցուցանէր ընդ նա. (Կոչ. ՟Զ։)
to put to shame, to shame, to make ashamed;
to unmask;
to debauch, to ruin, to corrupt;
to expose naked;
to violate, to dishonour, to blast.
Խայտառակել զբնութիւն հասարակաց, կամ զխաբեութիւն, կամ զոք, կամ զպատկառելիս, զհաղբս, զմեքենայս, զվէրս. (Պիտ.։ Եզնիկ.։ Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Կ՟Ե. ՟Զ. եւ այլն։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ատ.։)
disorder, confusion, disturbance;
waste, ruin, corruption;
perversion, depravation;
overthrow;
disordered, confused, spoiled;
— առնել, cf. Խանգարեմ.
Սա քարոզէր զքեզ իշխանաբար, եւ զհեղձուածողսն առնէր սա խանկար. (Գանձ ածաբ.։)
cf. Խանդակաթ.
Խանդաղակաթ եմ ի սէր գեղոյ նորա. (Զքր. կթ.։)
tenderness, affection, emotion, compassion, pity;
ի խանդաղատանս ածել, to move, to affect;
to touch;
խանդաղատանօք, tenderly, affectionately.
Եռանդասէր խանդաղատանօք հեղուլ զարտասուս շնորհալիցս։ Ողորմագին խանդաղատանօք կուսակցութեանց եւ համբուրիւք ողջունից. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։ Մանդ. ՟Ժ՟Ը։ Պիտ.։)
to melt to tenderness, to be moved with compassion, to have pity;
to entreat, to beseech, to supplicate, to implore;
խանդաղատէր սիրտ նորա, he was deeply moved;
խանդաղատեցաւ զնովաւ, he took compassion on him;
— ընդ, to be moved to pity by.
to envy, to be envious of, to grow or to be jealous of, to look at with a jealous eye.
Ընդ որ խանդացեալ տիրիթ՝ խորհէր նմա ի արիս. (Խոր. ՟Գ. 21։)
cf. Խանծ.
Խանձ (տպ. խայծ) մահու եղեւ մարմինս. զոր անգիտացեալ՝ կլանէր վիշապն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Զճարպն խանձ արար ձիթոյն եւ մազոյն, զոր ոչ էր սովոր ուտել։ Խանձ, որով սովորաբար սատանայ կերակրէր. (Վրդն. դան.։)
Սիւնքհրեղէնք երեւեցան յերկինս, եւ երկիր ամենայն իբրեւ խանձիւ բորբոքէր. (Սամ. երէց.։)
to burn, to scorch, to singe.
իբր. ձ. φλογίζω, συμφλογίζω inflammo Չարաչար խանձել, կիզուլ, տոչորել. փաղաղել. բոցակիզել. խանձողել, իլ. խանծել, էրել մրկել, իլ.
to roast, to broil, to toast, to scorch, to singe, to burn;
to set fire to, to kindle;
— զպատերազմ, to inflame to war, to kindle the flames of war;
— զհուր ապստամբութեան, to stir up the fire of rebellion.
Կիզուլ. այրել. տոչորել. խանձատել. խանձողել. խարել. խանծել, էրէլ.
Մազ գլխոյ նոցա չէր խանձեալ. (Վրդն. դան.։)
to allure, to entice;
to familiarize, to attach, to attract, to draw with.
Խանձեցուսցէ (կամ խանծեցուսցէ) տէր ի քեզ մահ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 21։)
shopkeeper, retailer, tradesman.
Տէր կրպակի. խանութպան. տիւքքեան սահապը.
էր խանութպան ու ջամըռայ. (Շ. առակք.։)
cf. Մեկոն.
Զխաշխաշն կոչեցեալ սերմն տքնութեան օգտակար ասէր. (Մխ. առակ.։)
cf. Խաշնարած.
Անարդ համարեալ էր եգիպտացւոց ամենայն հովիւ խաշնարօտ խաշանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։) (մարթ է իմանալ եւ իբր Արօտական։)
cross;
crucifix;
cross, sorrows, tribulation;
սուրբ —, the Cross, the Holy Rood;
ի — հանել, կախել զ—է, to crucify;
ի — ելանել, to be crucified;
— առնել, հանել, to make the sign of the cross, to cross one's self.
σταυρός crux. (յորմէ այլազգ. հաչ, խաճ. որպէս թէ խէչ, նեցուկ բարձօղ. որպէս եւ յն. ստաւռօ՛ս, է կանգնեալ փայտ կամ ցից) ... Փայտ պատուհասի՝ եռաթեւ կամ քառաթեւ, ուղղորդ կամ խոտորնական. զզորօրինակ T. +. X. ուր բեւեռէին կամ կախէին զմահապարտս. եւ զայսպիսի նահատական մահ կրեաց վսն մեր անպարտական գառն աստուծոյ. եւ յայնմ հետէ խաչն եղեւ հարծանք քրիստոնէից։ Եւ լայնաբար Խաչ անուանին ամենայն վիշտք եւ չարչարանք՝ մանաւանդյանձն եռեալք ի սէր փրկչին.
Խաչ տեղի չարչարանաց տէրունեան մարմնոյն. (Շ. բարձր.։)
to bless water by immersing a crucifix.
Խնդրեալ ջուր՝ առնէր խադալուայ, եւ տայր ըմպել (այսահարին). (Պիտառ.։)
cruciferous;
cruciferous plant;
cross-bearer;
crusader;
—ք, the crusades, the crusaders.
Քրիստոսագունդ եւ խաչակիր առաքելոցն։ Զկնի խաչակիր գնդին քրիստոսի։ Ի խաչակիր գունդն քրիստոսի խառնէր։ Հրեշտակերամք եւ խաչակիրք. (Ագաթ.։ կորիւն։ Շ. եդես.։)
cruciform, crossed;
cross-wise;
— դնել, to place across.
Եբեկ՝ ի չորս մասունս արարեալ. որ եւ զարիւնն ի հաշտարանն խաչաձեւդ տրամադրէր. եւ զի այնպէս բեկանէր տէրն. (Տօնակ.։)
cross-like.
Խաչանման ձեւս երեւէր։ Խաչանման մեռոնաւն։ Զերկիրս խաչա նման արար, որպէս են քառադէմ. եւ զմարդն խաչանման արար. կորիւն։ (Շ. բարձր.։ Ոսկիփոր.։)
wood of the cross, cross;
crucifix;
peony;
anemone.
ξύλον, σταυρός lignum sanctae crucis, crux. Փայտ խաչի. խաչ. մանաւանդ սուրբ խաչն յոր բեւեռեցաւ քրիստոս տէրն մեր.
Փոխանակ աշտարակին ինքնին տէրն կանգնեաց զխաչափայտն. (Ագաթ.։)
crucifixion;
crucifix Cross.
Եկեղեցի թագաւորեալ յետ նորա խաչելութեանն։ Ո՛չ յետ խաչելութեանն արարաւ տէր եւ օծեալ. (Աթ. ՟Ա։)
to crucify, to fix on the cross.
Զխաչողսն ճեպէր ի տէրունական մահն. (Խոր. հռիփս.։)
mixed, compound;
confused, in disorder;
complicated, indistinct;
impure, obscene, lewd;
confusedly, indistinctly;
together, conjointly;
mixture, conjunction;
coition, copulation, coupling, pairing, rut, rutting;
ի խառնս լինել, to be in rut, on heat, in pairing time;
ի —ս գալ, to pair, to couple, to leap, to mount, to cover;
ածել ի —ս, to yoke, to match, to pair, to couple, to join together.
Որոյ իշխանութիւնն իսկ խառն էր ընդ աշխարհին հայոց. (Եղիշ. ՟Է։)
Եւ բանն ի խառն սովորութենէ անտի հաւատարիմ ցուցանել։ Զի այնպէս էր խառն եւ խոնարհ տեսիլ նորա, զի եւ սամարացի կանայք, եւ մաքսաւորք մատչել եւ խօսել կարէին. (Ոսկ. յհ. ՟ա. 11. 12։)
Եզն եւ արջ ի միասին ճարակեսցին, եւ որդեակք նոցա խառն ընդ նմա եւ աշխարհս առ անզգամսն։ Բուռն ի վերայ եդեալ՝ զփախստեայսն տանէր, խառն խոցեալ, խառն հարկանել. (Ես. ՟Ժ՟Ա. 7։ Իմ. ՟Ե. 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 23։)
vegetable soup.
Ճգնազգեցս այս խառնաթանիւ շատանայր ի տէրունիսն. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
cf. Խաժամուժ.
Աբրահան զայր իւրաքանչիւր յանցաւորացն ընդունէր ... եւ մինչդեռ զխառնախուժսն ընդունէր, ի հրաշտակացն չվրիպեցաւ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)