to burn, to scorch, to be parched, to wither;
— ի ծարաւոյ, to be parched with thirst;
— գորովով՝ գթով, to burn with love, with tenderness.
ԽԱՐՇԱՏԻԼ. Տոչորիլ ի ծարաւոյ. պապակիլ. պասքիլ.
Եւ Խորովիլ ի գորովոյ գթոյն. աղէ խարշիլ. աղէկիզիլ. աղէխորով լինել. մորմոքիլ.
to boil, to stew;
to scald;
to scorch, to burn.
Յազգի ազգի ցաւս եւ ի տառապանս եւ ի տարակուսանս խարշիմք։ Որպէս ի սովոյխարշին եւ ապականինոգիքն. (որպես լծ. ընդ Հաշիլ). (Ի գիրս խոսր.։)
to burn.
ԽԱՐՈՒԿԵԼ ԽԱՐՈՒԿԻԼ. (Ուստի Խարուկել) διάπυρος ignescens. Այրել եւ այրիլ իբր խարուկաւ. հիանա. վառիլ իբրեւ զխարոյկ. cf. ԽԱՐԱԿԵԼ, եւ cf. ԽՈՐՈՎԵՄ. կրակ կտրիլ.
to be on fire.
cauterization.
Խարելն, իլն. տաղիլը. տաղելը.
stallion, entire horse or ass.
Յասպաստանս էշս մեծամեծ՝ զոր կոչեն խարստիս, բուծանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
dwelling in obscurity, obscure, gloomy;
devils, demons.
Լուսաւորեաց զնստեալսն ի խաւարաբնակ տեղւոջ. (Թէոփիլ. պհ.։)
dark, gloomy, dismal, sad;
— լինել, to become darkened, or obscured;
— խափնուլ, to become blind.
ԽԱՒԱՐԱԶԳԱԾ ԼԻՆԵԼ. Զգածիլ խաւարաւ. մթագնիլ. ընկղմիլ ի խաւար.
clothed in darkness, surrounded with gloom, darkling.
Խաւարազգեստիս այսմիկ հանդիպիլ մարմնոյս. (Գանձ.։)
cf. Խաւարազգեաց.
Խաւարազգեստիս այսմիկ հանդիպիլ մարմնոյս. (Գանձ.։)
tortuous & tenebrous.
Յուղարկիլ ընդ խաւարամոլար ճանապարհն, ուր լալ աչաց, եւ կրճել ատամանց է. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Խաւարեցուցանեմ;
cf. Խաւարիմ.
to darken, to spread darkness, to obscure, to dim;
to eclipse;
to extinguish;
to blind;
լուսինն խաւարեցուցանէ զարեգակն, the moon eclipses the sun.
լա՛ւ է մեռանիլ քան շռայլութեամբ զոգին խաւարեցուցանել. (Ոսկիփոր.։)
to be darkened, obscured, eclipsed;
to be blinded;
խաւարեցաւ արեգակն ընդ ժամս երիս, the sun remained eclipsed three hours.
ԽԱՒԱՐԻՄ որ եւ ԽԱՒԱՐԱՆԱԼ. σκοτάζομαι, σκοτίζομαι , σκοτόομαι, ἑπισκοτόομαι, συσκοτάζομαι tenebris offundor, obscuror γνοφόομαι caligine obtegor. Խաւարաւ պատիլ. մթագնիլ. նսեմանալ. ստուերանալ. զլկիլ ի լուսոյ իւրմէ կամ այլոց. եւ Ի Խաւար փոխիլ. եւ Անչքանալ.
cf. Խաբանք.
Խառնեալ է ընդ մարդկային իմաստութեանն՝ խաբկանաց ազգն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 11։)
to draw lines, to roll;
to mark out, to delineate, to outline;
to mark, to brand.
Ջղօք դզել զմարմինն, հարկանել, եւ խազել զջիլսն. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ժ՟Բ.։)
immoderate, derisive laughter.
Ի բերանոյ կրօնաւորին մի երբէք անամօթ խախանք ելցեն. (Եփր. խրատ.) (յորմէ Ստեփ. լեհ. կազմէ զբայդ Խախալ, որպէս քահ քահ ծիծաղիլ։)
first stomach, ventricle.
Խախացոցն ելուստ բուսոյ որովայնին է. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
destruction;
displacing, removal;
emigration;
— ոսկերաց, dislocation, luxation.
Խախտելն, իլն. որպէս քակտումն, եղծումն.
act of biting.
δῆγμα morsus. Խածանումն. խածանեքն, իլն. խայթումն. հարուած օձի.
sedition, revolt, rebellion.
Սկսցի զ՝Ի մանկութենէն զփոյթ եւ զդժնդակ խակագործութիւնն թողեալ՝ առ լաւ եւ ծերունի կարգն փոխել. (Փիլ. ել. ՟Ա. 4։)
unripeness, crudity;
sourness, harshness, cruelty;
sedition, rebellion.
Քո ուղղակի վարուքն պատկառեցո՝ զնոցա խակութիւն. (իբր ռմկ. ճահիլլիք) (Վրք. հց. ձ։)
cf. Խահակեր.
Աղ՝ խորտիկ. զորս խահամոքքն համեմեն զոպայիւ։ Կամակ եւ ախորժելի արարեալ զօրէն խահամոքի։ Խահամոքաց եւ կամ հացագործաց աւելագործութիւնք. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լիւս.։)
plaything, toy, knick-knack, trinket;
trifle, trash, thing of nought;
game, play;
touch, feeling;
վաճառող —լեաց, toy-man;
մի ժամավաճառ լինիր ի —լիս, do not waste your time with trifles.
joint, articulation, socket.
ἅρθρον, articulus. Յօդուածք անդամոց առ ի շարժիլ եւ խաղալ ըստ պիտելոյն. խաղերը. օյնագ.
childish, playful.
Անխարդախ հասակ խաղակաց է. յորմէ եւ խաղակն նախկին անուանեցաւ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 188։)
to be appeased, tranquillized, to grow calm.
εἱρηνεύω in pace vivo, pacem ago, habeo ἠσυχίαν ἕχω, ἡρεμέω quiesco. Խաղաղիլ. հանդարտիլ. անդորրանալ. հանգչիլ. խաղաղութիւն գտանել կամ ունել. հաշտ եւ ընտել լինել.
pacific, quiet.
Զխաղաղութիւն սիրելով, եւ իբրու արդարեւ ճշմարիտ խաղաղապահ է նա. (Փիլ. լին. ՟Գ. 8։)
to pa cify, to calm;
to conciliate, to reconcile.
Վատթարն ոչինչ խաղաղացու խորհի, այլ ընդ պատերազմ հրճուեալ. (Փիլ. լին. Դ. 197։)
to play, to sport, to amuse oneself;
to jump, to leap, to dance, to gambol, to frolic, to frisk about;
to ridicule, to mock, to deride;
to jest, to joke, to play the fool;
to move, to walk, to go, to depart;
to go away, to march, to start on a journey;
to take the field;
to rush at, to swoop down on;
to gush out, to spout forth, to spirt;
խաղասցէ ի վերայ քո Հոգի Տեառն, the spirit of the Lord shall fall upon you;
ամպք զամպօք ելեւել խաղային, the clouds were gathering round;
— ընդ միմեանս, to fall in love with, to be smitten with love;
— զոմամբ, to make game of, to deride, to jeer, to insult;
մուտ եւ ելս —, to go in and out, to frequent;
ընդ ամուրս խաղալով —, to laugh, to scorn, to scoff at fortresses;
— ի պատերազմ, — ի վերայ մարտիւ պատերազմի, to move against, to advance to the attack, to rush to battle;
— բանակին, to decamp;
to change quarters;
յառաջ —, — գնալ, to march, to advance;
յետս —, to retrograde, to retreat;
տիգաւ աչաց — ի վերայ ուրուք, to scowl at, to menace with threatening looks, to frown;
— բանիւք ի վերայ, to apostrophize, to rail at or against some one, to revile, to burst into bitter invectives, to inveigh against;
— գթոց, to pity, to have compassion on;
— ի սնոտիս, to trifle, to waste one's time on trivial occupations.
παίζω ludo προσπαίζω alludo, illudo κινοῦμαι moveor. Ի խաղս զուարճութեան պարապիլ. պարել. կաքաւել. օյնամագ.
Σϰιρτάω, Salto, tripudio. Ἐφάλλομαι, insilio. Խայտալ. կայտռել. ոստնուլ. Ճախրել. եռալ զեռալ. շարժլիլ. վըխտաշ. գայնամագ, սըլըրամագ.
ἁφάλλομαι, ἑξάλλομαι, ἑνάλλομαι. Desilio, exsilio, insilio, insulto, irruo, եւ այլն. ի վեր եւ ի վերայ վազել, յարձակիլ. արշաւել, գրոհ տալ. չու առնել՝ երթալ. զեղանիլ. յառաջել. սալմագ. սալը վերմէք, եիւրիւմէք, սիւրսալ էթմէք.
Ամենեցուն առ հասարակ ի սպասաւորութիւն խաղալ. (Փիլ. Ժ. բան։)
to embrace affectionately, to caress, to fondle;
to embrace the knees, to supplicate with weeping;
օձատիպ խաղապատեալ, interwoven, interlaced, entwined like serpents.
ὁλοφύρομαι lamentor եւ այլն. Խաղալով իմն պատիլ եւ ցնդիլ յարտասուր. Փարիլ արտասուօք. պլլըւիլ, կոտըրտւիլ՝ ողիկողիկ գալով. պլլըւիլ, կոտըրտւիլ՝ ողիկ ողիկ գալով.
playful, fond of amusements.
Իբրեւ զբանս մանկանց խաղասիրաց համարէին յականջս նոցա. (Թէոփիլ. պհ.։)
in some manner.
Բարբարէիք իմնէ. (Փիլիպ. ՟Դ. 10։)
nine;
no venary.
Ըստ իննեակին. (Փիլ. լին.։)
cf. Իննսնամեայ.
Եթէ հարիւրեմեանն եւ իննսնեմեանն ծնեցին. (Փիլ. ՟Գ. 56։)
ninety (number).
Թուի ինձ իննսնեակն զերկրորդն բերել հարիւրեկին՝ ըստ ի բաց բառնալոյ զտասներորդմասն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 56։)
ninety.
Յաղագս իննըսնին թուոյ ոչ լուռ անցանել կալ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 56։)
self-sufficient.
Անկարօտ է այլոյ իրիք, եւ ինքնաբաւ անձին. (Փիլ. իմաստն.։)
self-existent;
natural.
ԻՆՔՆԱԳՈՅ. ըստ փիլիսոփայից՝ իբր Ըստ ինքեան կամ յնքեան ենթակայացեալ. որ եւ ԻՆՔՆԱՍՏՈՐԱԿԱՅ. որպիսզի է գոյացութիւն. ուր Պատահումն ի գոյացութեան եւեթ գոյ՝ այսինքն ենթակայանայ.
self-created;
self-acting, that makes or works for himself, or by himself.
Ամենայն ժողովուղդն քահանայութեամբ է պատուեալ (ի պասեքն հրէից). քանզի ամենեքին ինքնագործ լինին ի պատարագագործութիւն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 10։)
own work, sole agency, own action, own composition.
Շնորհեալ ազգին ամենայնի ըստ ամենայն տարւոյ (ի պասեքի՝) ինքնագործութիւն զենլի պատարագացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յինքնագործութեան վատթարիցն մեկուսիլ. (Մեկն. ղեւտ.։)
auricular, that has heard with his own ears;
that only takes counsel of himself, or only obeys himself.
Իբրու ճանաչել նախ քանզլսելն, եւ նա հատակացն իւրաքանչիւրոց ինքնալուր եւ ինքնուսումն։ Ոչ առ վարդապետս ուսեալք, բայց ինքնալուր, եւ ինքնուսմունք. (Փիլ.։)
which flows of itself.
Վտակային ջուր ինքնախաղաց. (Փիլ. տեսական.։)
self-begotten, self-born;
innate, natural.
Զգեստս զինքնածինս. (Փիլ. իմաստն.։)
self-admiring, self-conceited, self-pleasing, presumptuous, arrogant;
capricious, whimsical;
affected.
Մի անխոնարհ, եւ ինքնահաճ եւ վէս. (Փիլ. բագն.։)
to be arrogant, presumptuous, conceited.
Ինքնահաճ լինել. մեծամտիլ. աբարտաւանիլ. հպարտանալ.
self-admiration, self-conceit, presumption, vanity, arrogance.
Մերթ թուի նշանակել՝ Ինքնակամ յօժարութիւն. բայց մարթի բերիլ եւ ի ՟ա. նշ. յասելն.
self-acting, independent, spontaneous.
Առնելով զերախայրեացն զմուտս՝ ինքնահրաման յօժարութեամբ եւ պատրաստութեամբ. (Փիլ. քհ.։)
Ինքնահրամանք հանդերձ յօժարութեամբ նկրտէին. (Փիլ. լիւս.։)
to become a man, a free man;
to emancipate one's self;
to exist by itself.
Ինքն ինքեան տէր լինել. ի չափ հասանել կատարելութեան. կամ ուսման. գոյաւորիլ եւ զրգանալ իրաց. եւ կալ մնալ ի նոյնութեան.
Եթէ ի նուազութեան եղիցին հարկաւորացն ... յանկարծօրէն ակնկալեալք զառատութիւն եւ զառաւելութիւն պիտոյիցն ինքնացեալս գըտանիցեն։ Ոչ ինչ՝ որ զկնի լոյսնոյս է՝ ինքնանայ. այլ ամենայն ինդ փոքր եւ մեծ, զոր օրինակ ի սքանչմն, յարուեստագիտէն՝ այն որ ըստ երկնին է անտեսիլ բանին՝ ջլաձիգ լինել բնաւորեցաւ։ Կենդանեաց ազգք եւ տնկոց ինքնանան։ Յորոց ամենեցունց ինքնացեալ կայ նմայ ի նմին նմանութեան, ոչ յեղեղեալ. (Փիլ.։)
self-moving, automatic;
presumptuous;
forward.
Նախ թաղէս ասաց զանձն (այսինքն զհոգին) մշտաշարժ եւ ինքնաշարժ ... Ուստի՞ է մարմնոյ շարժիլն, եթէ ոչ յանձնէ. քանզի ոչ անշարժ է մարմին. (Նիւս. բն.։)
self-deceit, self-deception.
Անձամբ զանձն պատրելն. անձաամբ ղանձնէ խաբիլն.