sealing-wax.
cf. Կշտապանակ.
Գինդս, մատանիս, եւ կշտամբանակս. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
reproach, upbraiding, reprimand, admonishing, reproof, reprehension, rebuke, scolding, chiding;
correction, admonition;
adjuration.
ἕλεγχος, ἕλεγξις increpatio, correptio. Կշտամբելն, եւ իլն. որ եւ ԿՇՏԱՄԲՈՒԹԻՒՆ. Յանդիմանութիւն. պատուհաս. սաստ. խրատ. մեղադրութիւն. Տե՛ս (Յոբ. ՟Զ. 26. ՟Ի՟Ա. 4։ Սղ. ՟Հ՟Բ. 14։ Առակ. ՟Ի՟Թ. 15։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 3։ Յուդթ. ՟Բ. 5։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 16։)
Ի յանդիմանութիւն կշտամբանաց մեծի աւուրն դատաստանի. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ.)
Առանց կշտամբանաց եւ անդատապարտելիք լեալ. (Խոսր.։)
Սաստիկ կշտամբանքն։ Կշտամբանացս փուշ բազմացաւ. (եւ այլն. Նար.։)
Համաձայնել երեմիայի ի կշտամբանս չարեաց հրէիցն. (Նախ. եզեկ.։)
to reproach, to reprove, to scold, to reprimand, to admonish, to chide, to reprehend, to rebuke, to censure;
to correct, to punish;
to raise an outcry against, to cry out, to inveigh against;
to adjure, to exorcise.
ἑλέγχω, ἑτάζω, αἱτιάομαι, ἑγκαλέω increpo, redarguo, corripio, culpo, objurgo եւ այլն. Յերեսս կամ յանդիման հարկանել զյանցանս. յանդիմանել. սաստել. պատուհասել. մեղադրալ. խրատել. մեկին վրայ փլչիլ. քշպել, չեխել. Տե՛ս (Սղ. ՟Խ՟Թ. 8։ ՟Ճ՟Դ. 14։ Յոբ. ՟Ժ՟Գ. 10։ ՟Ժ՟Ե. 6։ Իմ. ՟Դ. 20։ ՟Ժ՟Բ. 12։ Տիտ. ՟Ա. 9. 14. եւ այլն։)
Մի՛ կշտամբեր զհարթուցեալս։ Եթէ գովեստ յումեքէ լսէ, պարսաւանօք զինքն կշտամբէ. (Նար.։)
Կշտամբեալ ի նմանէ սակս չար գործոց։ Աստուածային իմն երկիւղիւ կշտամբեալ. իբր ընդոստուցեալ, խրատեալ. (Յհ. կթ.)
Չէ՛ պարտ կշտամբել կամ երդմնեցուցանել՝ որ ոչ յեպիսկոպոսաց համարձակութին ունին կամ աստիճան ինչ։ Ոչ յեկեղեցւոջ եւ ո՛չ ի տուն չեն իշխան կշտամբել. (Կանոն.։)
Մերթ՝ կարծի նշանակել որպէս յն. κακοπαθέω . որպէս Վշտամբեր լինել. չարակրիլ.
Չէր ատակ այիուհետեւ ինքն կշտամբել. (Եւս. քր. ՟Ա։) Կայ եւ ի գիրս Պիտոյից առումն այդպիսի, այլ մթին եւ երկդիմի։
scolding, grumbling;
exorcising.
Որ կշտամբէ. յանդիմանիչ.
Եւ ոմանց դատապարտելոց լինիջիք կշտամբիչք. (Յուդ. 22։)
Կշտամբիչս ինձ գոյացուցի անիրաւս եւ անպատկառելիս։ Անձամբ անձին մահու կշտամբիչ։ Անդուլ դատիչ, անաչառ կշտամբիչ, եւ այլն. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Խ՟Զ. ՟Ծ՟Ա. ՟Ձ՟Ը։)
Սովորութեան բանքն լինիցին ձեզ կշտամբիչք. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
կարգեսցեն եւ արասցեն դրակադրացս, եւ կէսսարկաւագաց, (եւ) կշտամբիչս. (Կանոն.։)
cf. Կշտամբանք.
Զվասն նոցա կշտամբութեան յարմարել բանս. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Կշտամբութեան չարի։ Կշտամբութեամբ մեծաւ. (Յհ. կթ.։)
Աստուստ սկսեալ զտանջողականն կշտամբութիւն։ Այսոքիկ են մեղաւորիս իմ կշտամբութիւնք, եւ այլն. (Նար.։)
cf. Կոծիմ.
of five hundred years.
ՀԻՆԳՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՅ կամ ՀԻՆԳՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՆ ՀԻՆԳՀԱՐԻՒՐԱՄԵՆԻ. Որ ունի ամս հինգհարիւր.
Նոյ՝ հինգհարիւրամեայ կուսութեամբն. (Ճ. ՟Ը.։)
Եղեւ նոյ հինգհարիւրամենի, եւ ոչ ամուսնացաւ. (Եփր. ծն.։)
five hundred years old.
ՀԻՆԳՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՅ կամ ՀԻՆԳՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՆ ՀԻՆԳՀԱՐԻՒՐԱՄԵՆԻ. Որ ունի ամս հինգհարիւր.
Նոյ՝ հինգհարիւրամեայ կուսութեամբն. (Ճ. ՟Ը.։)
Եղեւ նոյ հինգհարիւրամենի, եւ ոչ ամուսնացաւ. (Եփր. ծն.։)
to pant.
ἁναπνέω respiro. Շունչ առնուլ՝ ստէպ ստէպ. կամ ոգի հազիւ առնուլ. հեծել. հեւալ. յն. վերաշնչել.
Այս է նորա անկամաւոր հինինալոյ պատճառ. (Նիւս. կազմ.։)
slow-witted;
slothful.
νωθρός tardus νωθρώτερος segnior. Խօթամիտ. թուլամիտ. մանաւանդ՝ Դանդաղ ի բարին. խօթասիրտ.
Զի մի՛ հիւանդամիտք լինիցիք. (Եբր. ՟Զ. 12։)
Տկարագոյն եւ հիւանդամիտ յարդարեն զնա առ ամենեսեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 28։)
Այս իմաստ հիւանդամտաց է. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա։)
to fall sick, to be ill.
Ո՞ հիւանդանայ, եւ ոչ ես հիւանդանամ։ Հիւանդացաւ հիւանդութիւն, ըամ մերձ ի մահ, կամ յոյժ.եւ այլն։
Հիւանդն ոչ թէ յիւր կամացն հիւանդանայ. (Նեղոս.։)
Նմանութեամբ ասի.
Հիւանդանալ անհաւատութեամբ, կամ ի հաւատոց, կամ ի հաւատս։ Հիւանդացեալ խորհրդոց մարդկան. (Յճխ. ՟Ե։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 4։ ՟Թ. 1. եւ 7։ ՟Զ. 42։)
most hospitable, practising hospitality or liberality towards strangers.
Հիւրամեծարին աբրահամու. (Կորիւն.։)
Իբր հիւրամեծարք սեղանոյ՝ սուրբքն սրբոյս. (Ճ. ՟Ը.։)
Կոչեա՛ հիւրամեծար ինձ զսուրբսն իմ, եւ քեզ ի բարեխօսութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.)
Աղքատքն բազմեցուցանեն զքեզ ի սեղանն փափաքելի՝ կոչելով հիւրամեծար զղազարոս. (Եփր. պհ.։)
Նմանութեամբ.
Ծովն ասպնջական է հիւրամեծար՝ գետոց բազմաց. այսինքն յինքն ընդունօղ. (Վեցօր. ՟Դ։)
hospitable reception, hospitality.
Մեծարելն եւ մեծարիլն հիւրընկալութեամբ.
Բազում հիւրամեծարութեամբ առ ի նմանէն պատուասիրեցայ. (Յհ. կթ.։)
very inhospitable.
Մերժօղ կամ չընդունօղ հիւրից.
Օտարատեացք եւ հիւրամերժք էին եգիպտացիք. (Վրդն. ծն.։)
Զհիւրամերժս եւ զօտարատեացս յանդիմանէ. (Մխ. առակ.։)
to be a guest, to receive hospitality.
to be well instructed, informed, versed, experienced.
Հմուտ լինել. խելամուտ գտանիլ. քաջ տեղեկանալ. փորձ եւ կիրթ լինել. ուսանել եւ ի միտ առնուլ հասողութեամբ.
Բաւականապէս հմտացեալ գիտութեամբ։ Հմտանալ սրատես խորհրդիւ, կամ վարժմամբ պատերազմականօքն, կամ տարերցդ խառնուածոյ. (Պիտ.։)
Հմտանայր բղխելոց ի նմանէ իմաստիցն. (Արծր. ՟Ե. 3։ Հմտանալ յամենայն իմաստասիրականս. Շ. բարձր.։)
Կամ որպէս.
old, olden, ancient, antique.
Հին աւուրց. որ ինչ է ի բազում ամաց հետէ. բազմամեայ.
Յառաջագոյն զհայրենական հնամեացն նախնւոյն, եւ զիւր կարծեալ աստուածսն՝ չաստուածս անուանեալս. (եւ այլն. Ագաթ.։)
to grow old;
to wear out, to waste;
— լուսնի, to wane;
— ախտից, to grow inveterate, to get rooted, to take root, to become chronic, inveterate, rooted;
— սովորութեան, to become obsolete, disused;
— ուրեք, to make a lengthened sojourn, to pass many years in a place;
հնացեալ մոլորութիւն, inveterate or rooted error;
հնացեալ աւուրբք or ծերութեամբ, հնացեալ եւ մաշեալ ալեւոր, wasted, worn out with old age, aged, very old, in years, decrepit;
հնացեալ աւուրբք չարութեան, aged in guilt.
παλαόομαι veterasco, antiquor, vetus reddor Հին լինել. յերկարել զժամանակս. յերկարաձգիլ. ծերանալ. եւ Մաշիլ. ապականիլ. փտիլ. հիննալ.
Ոչ հնացան ձորձք ձեր։ Որ իբրեւ զտիկ հնացեալ են։ Իբրեւ զձորձս հնասջիք։ Քսակս առանց հնանալոյ (յն. ոչ հնանալիս)։ Կօշիկք նոցա ոչ հնացան։ Քուրձս հնացեալս։ Հողաթափք կամ հանդերձք հնացեալք։ Որ հնանայն եւ ծերանայ, մերձ է յապականութիւն։ Ամպարիշտք հնացեալք, եւ ի մեծութեան են։ Ա՛յ հնացեալ աւուրբք չարութեան։ Զբազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց։ Բորոտութիւն հնացեալ իցէ ի մորթ մարմնոյ նորա. Վէմ հնասցի ի տեղւոջէ իւրմէ. եւ այլն։
Հնացեալ ծերութեամբ կամ աւուրբք. (Իգն.։)
lustrum, space of five years.
Pentateuch.
five-fingered.
Ունակ հնգից մատանց. (որպէս ձեռն, կամ ոտն)
Քանզի յոլով հնգամատնեան առնէ բնութիւն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
victorious at the pentathlon.
Հնգամարտիկն զշմբրոցն լնուն աւազով, եւ առնուն ըստ անձին, զի այնու զբնաւ ոյժն փորձիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
cf. Հնգամարտութիւն.
quinquertium, pentathlon.
quintillion.
cf. Հնգետասանամեան.
ՀՆԳԵՏԱՍԱՆԱՄԵԱՅ ՀՆԳԵՏԱՍԱՆԱՄԵԱՆ. πεντεκαιδεκαέτης qui quindecim annorum est. Ունակ հնգետասանամեան ամաց (անձն, հասակ, միջոց ժամանակի, եւ այլն)
Ի հնգետասանամեայ աղջկանէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Հնգետասանամեայ քրտնալիր աշխատութեամբն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Հնգետասանամեայ փտեալ ոսկերք. (Ոսկ. լս.։)
Հնգետասանամեան ժամանակօք աւուրբք յաւելուին. (Կոչ. ՟Բ։)
Ի հնգետասանամենից սկսանի մարդ ի լուծութիւն ցանկութեանց. (Տօնակ.։)
of fifteen years, years old.
ՀՆԳԵՏԱՍԱՆԱՄԵԱՅ ՀՆԳԵՏԱՍԱՆԱՄԵԱՆ. πεντεκαιδεκαέτης qui quindecim annorum est. Ունակ հնգետասանամեան ամաց (անձն, հասակ, միջոց ժամանակի, եւ այլն)
Ի հնգետասանամեայ աղջկանէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Հնգետասանամեայ քրտնալիր աշխատութեամբն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Հնգետասանամեայ փտեալ ոսկերք. (Ոսկ. լս.։)
Հնգետասանամեան ժամանակօք աւուրբք յաւելուին. (Կոչ. ՟Բ։)
Ի հնգետասանամենից սկսանի մարդ ի լուծութիւն ցանկութեանց. (Տօնակ.։)
to burn like a furnace.
to provide, to provision;
to furnish, to garnish, to store, to procure;
to take care of, to preserve with care, to keep, to husband;
to care, to mind;
— վասն ուրուք or զումեքէ, to grow or be anxious about, disquieted, uneasy, thoughtful, to trouble one's head or oneself about, to torment oneself, to fret about;
չ— վասն վաղուի, to take no thought for tomorrow;
մի՛ ինչ —այք, don't be uneasy, do not distress yourself.
μεριμνάω, φροντίζω, ἁδολεσχέω curo, solicitor, studeo, cogito, meditor ἁδημονέω gravissime angor. Հոգ տանել. փոյթ ունել. խորհել զգուշութեամբ, կամ տատամսութեամբ. հոգալ, հոգ ընել, մտմտալ.
Ծանրասցի գործ մարդկան, եւ այնմ հոգասցեն, եւ մի՛ հոգասցեն ի բանս տարապարտս։ Հոգալ վասն մեղաց, կամ ոգւոյ, մարմնոյ, հանդերձի, վաղուի։ Ի պատուիրանս քո հոգացայց։ Այլ եւ ի պատուիրանս քո հոգացայց։ Զմէնջ հոգասցէ։ Զմիմեանց հոգայցեն։ Հոգացեալ ի սրտի իմում։ Սկսաւ տրտմել, եւ հոգալ.եւ այլն։
Հասարակաց հոգացօղն քրտիստոս։ Զամենայն պէտս մեր հոգասցի. (Խոսր.։)
to become spiritual;
to brighten up, to become animated, inspirited, to revive, to take heart.
bat, vampire.
Հոլամուկք, եւ սարիկք, եւ տարմահաւք. ուր ի յն. է լոկ մի բառ, ψήρ . որ է սարեակ. (Վեցօր. ՟Ը։)
burial-tax;
land-tax.
Դրամ տուեալ քահանայից վասն (օրհնութեան) հողոյ գերեզմանաց, որպէս եւ տէրութեան ի գն տեղւոյ շիրմաց.
Յաղագս դատաստանի անուանեալ հողադրամաց։ Հողադրամդ այժմ անուանեալ՝ ո՛չ է ի կանոնական հրամանաց։ Դրամդ հողոյ ի կապալաւոր քահանայից եղեւ՝ վաճառել զգերեզմանս. բայց քրիստովնեայք ըստ յուսոյ տան զդրամն հողոյ. (Մխ. դտ.։)
diver, coot;
cormorant;
—ք, dust;
atom, corpuscle, mote.
Հողամաղ, եւ քաջահաւ։ Զփոր եւ զհողամաղ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 17։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 16։)
Հողամաղ՝ հողաթաւալք (է). (Վրդն. ղեւտ.։)
Սակռ եւ հողամաղ. (Մխ. առակ.։)
Կատահրաքդէն՝ հողամաղ (կամ հողմամաղ). (Գաղիան.։)
ՀՈՂԱՄԱՂՔ որպէս Հող մաղեալ. մանրամաղ փոշի. շամանդաղ, հիւղէ.
Որպէս թէնախ հողամաղք ընթանային, որպէս յորժամ շողն ընդ երդ մտանիցէ, եւ հողամաղք իմն երեւին ի շողն. (Եզնիկ.։)
cf. Հողահարկ.
Մասն կամ բաժին վճարելի վասն հողոյ. տուրք. բաժ վասն բերոց երկրի.
Ի լինել շեղջ ցորենոյն, եւ անդ երկիւղ է ի հողամասն անիրաւ պահանջողաց. (Եփր. պհ.։)
to be reduced to earth, to return to dust.
dispersed by the wind.
(եթէ չիցէ գրելի Հողամաղ) Ի հողմոյ մաղեալ, հոսեալ.
Ի վերայ հողմամաղ մոխրացան գետնոյ նկարագիրս դրոշմեալ. (Վեցօր. ՟Թ։)
to resemble Homer;
to become a clever poet.
Պատերազմ եղեալ ընդ զմիւռնացիսն կողոփանեացն, պատանի գոլով հոմերոս՝ ասէ ցզմիւռնացիսն, ես կամիմ ձեզ հոմերանալ. այսինքն զհանդերձելոցն (յաղթութեանց) գուշակել ձեզ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։ (ուր երկդիմի բառն յն. թերեւս թարգմանելի էր, ես կամիմ ուղեկից ձեզ լինել։))
dinner-hour, dinner-time.
ὦρα ἁρίστου hora prandii, meridies. Ժամ ճաշոյ, կամ ճաշելոյ. օր հասարակ. կեսօրուան հացի ատեն, կեսօր.
Յառաւօտէ մինչեւ ցճաշաժամ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Դ. 15։)
Եկեալ զճաշաժամուն ի տունն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մինչդեռ ճաշաժամուն ի սեղանն էին. (Լաստ. ՟Ժ։)
ingenious, industrious, witty, full of wit.
to tax one's ingenuity, to discover, to find out, to invent, to contrive, to sophisticate, to subtilize.
φιλοσοφέω, σοφίζομαι . Ճարտար միտս յանձին բերել. իմաստասիրել. զգօնութեամբ վարիլ կամ ճառել. իմաստնանալ. խելք բանեցընել.
Զերկնից եւ վասն ի վեր քան զերկինս ինչ իրաց ճարտարամտեն։ Մատթէոս ճարտարամտէ առ խոնարհութեան։ Վասն անմահութեանն ճարտարամտեմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։ ՟Գ. 3։ Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
Իմացիր հովիւս ճարտարամտեալս. (Բրս. ծն.։)
cf. Ճարտարմտութիւն.
to apply oneself to, to study, to think of a device;
to become industrious, ingenious, skilful, dexterous, adroit.
Կշտամբեաց նա զդեն ճարտարացեալ. (Եւագր. ՟Ժ՟Թ։)
crisis.
to buzz, to hum, to whiz.
ՃԵՆՃԵՐԱԼ կամ ՃԵՆՃԵՐԵԼ. Ձայն հանել ճանճերոյ կամ մեղուաց. բզզալ.
Ճենճերեաց զողջակէզս իւր եւ զզոհս։ Մինչչեւ ճարպն ճենճերեալ էր։ Ճենճերեսցի նախ ճարպն։ Ճենճերեսցի զոհ քո։ Ճենճերեաց զամենայն քուրմս բարձանց.եւ այլն։
to fall or plunge in with great noise.
to have, take or exercise high authority or great ascendency over, to prevail, to rule over;
to give oneself great airs, to lord it, to carry it like a lord, to signorise;
to be proud, puffed up;
to grow rich, to abound, to thrive, to make a fortune;
— կործանմամբ այլոց, to build one's fortune on, or to raise oneself by the ruin of another.
κατανίσταμαι insurgo, consurgo. Ճոխաբար կամ իշխանաբար վարիլ. զօրանալ ի վերայ. կամիլ հարստահարել. ի վերայ յարձակել. պանծանալ. նազիլ.
Առանց հրամանի աստուծոյ ճոխանալ (ի վերայ այլոց). (Սեբեր. ՟Թ։)
(Ի վերայ) ամենեցուն իբրեւ մանկտւոյ ճոխանալ։ Զի ճոխանալոյ ինչ պատճառս տայցէ կնոջն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Զի մի՛ ամենայնիւ ճոխասցի այր քան զկին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
ՃՈԽԱՆԱԼ. Մեծանալ. ունել եւ վայելել զպանծալի ինչ. կամ լիանալ յորդութեամբ. փարթամանալ. զարդարիլ. իբր πλουτέω ditesco.
Ճոխանամք նոքօք վեր ի վերոյ քան զարժանն. (Շար.։)
Կամ աղքատ՝ ճոխանայցէ յերազի։ Ճոխանան ընդ սիրելիսն աստուծոյ։ Միայն աստուածպաշտութեամբն ճոխացեալք, որ գլուխն է ամենայնի. (Սարգ.։)
to talk big, to boast, to brag, to bully, to be pretentious, to become arrogant.
Թէ կամեցեալ էր ճոռոմանալ, եւ զպատճառսն ասէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
cf. Հեծկլտամ.
ռմկ. հեծկլտալ. իբր λύζω singultio. Հեկեկալ. ի հեծելն եւ ի լալն ընդհատել զձայնն կամ զշունչն. հինինել.
to sob, to hiccup, to have the hiccups.
iron collar (of a pillory);
collar;
ring.
, ո հլ. «օղակ» ՍԳը. որեռ անրա-պատ, անրափակեալ «անուրով պատած՝ փակած» Բենիկ. ծանրանուր Տօնակ. ան-րակ «վզի առաջի օղականման ոսկորները» Յոբ. լա. 22 (գրուած նաև անդրակ, ուր նր>նդր ձայնափոխութեան համար հմմա ծանր> ծանդը, մանը>մանդը ևն), կազ-մուած թարգմանաբար յն. ϰλείς բառից. որ նշանակում է «նիգ, սողնակ, կեռ, ձար-մանդ, վզի անրակ»։
Ինճիճեան, Եղան. Բիւզ. 1820, էջ 211 ան բացասականով ո՛ւր բառից, «քան-զի անուրն գոլով պարունակաձև բոլո-րեալ, անուր ասի, իբր զի չիք նշանա-կել ի նմա, թէ ո՛ւր է սկիզբն նորա և ո՛ւր աւարտ նորա»։ Տէրվ. Altarm. 84 զնդ. agra, յն. ἀγχω «խեղդել», իբր նախահայ *անգուր ձևից։ Հիւնք. լտ. anulus։ Bugge KZ 32, 3 լտ. anus, anulus (annulus) «օղակ» և հիռլ. ainne, յետնաբար fāinne. բայց այս համեմատութիւնը ուղիղ չէ, որովհետև լտ. anus բառի նախնականն է ane-no-ըստ Walde 49։ Petersson KZ 47, 285-6 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւ-նը դնում է հնխ. snū-ro-«կապ» ձևից, որ ծագում է հնխ. snēu-«թել ոլորել» արմատից, որի ժառանգները տե՛ս նոյն-արմատ նեարդ բառի տակ։ Մերժում է Pokorny 2, 696, ըստ որում «օղակ» և «կապ» տարբեր գաղափարներ են։ Պատահական նմանութիւն ունին ա-րաբ. պրս. քրդ. [arabic word] nir, ասոր. ❇ nirā «եզան ւուծ»։
κλοιός, κρίκος. vinculum, collare. Մանեակ կամ օղ ի փայտէ եւ յերկաթոյ՝ ի նուաճել զպարանոց մարդոյ կամ անասնոյ, որպէս եւ անցուցեալն ընդ քիթս. եւ Գործի տանջանաց. աղխ. եւ Ճարմանդ։ Իսկ նմանութեամբ՝ Լուծ ծառայութեան, ծանրութիւն, եւ այլն. հալգա. թասմա.
Կամեցաւ ծիծաղել վասն անրոյն (կամ անուրոյն) զոր ունէր. (Ճ. Ա.։)
Մի՛ անուր յաւելուր կարկամեալ թիկանցս. (Նար. ԺԷ։)
Օղամանեակք գահաւորակին (են) անուրքն եւ ականջքն. (Սիւն. ժմ.։)
Ո՛չ չափ անչափին, տեղի անուրին, կամ երբ անբաւին. (Գանձ.։)
separated, divided, disjoint.
(յետնաբար ի հլ.) «զատուած, բաժնւած» Վեցօր. Ոսկ. Կողոս. որից անջա-տանել կամ անջատել «բաժնել, զատել» ՍԳր. Ագաթ. անջատեցուցանել Եփր. թգ. անջատումն Ողբ. ա. 7. անանջատ Փիլ. տա-րանջատական Յհ. իմ. պաւլ. դիւրանջատա-կան ԱԲ։
ՆՀԲ յիշում է պրս. [arabic word] anjīdan «դուրս քաշել, մանրել, ածելիով կըտ-րատել», բայց մեր բառը մեկնում է հյ. համ կամ ըն մասնիկով+ զատ «ջոկ»։ ՓԲ հանում է ինչ որ ջատ «կից» բառից՝ ան բացասականով։ Հիւնք. պրս. էնճիյտէն բառից՝ որ ո՛չ ձևով և ո՛չ նը-շանակութեամբ նման է մեր բառին։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 39 պրս. էնճիյտէն-ից, իսկ էջ 159 պրս. [arabic word] ǰudā «զատ» բառից։
(ի Համ կամ Ըն, Զատ) διηρήμενος, διαίρετος, ἁπεσπάσμενος, ἁπεσχίσμενος. divisus, amotus եւ այլն. Ի բաց զատեալ, որոշեալ, բաժանեալ. զատանելի. բաժանելի. հեռի. մեկուսի. այրը, մէֆրուգ.
Չախորժէ ամուրի տեսանել զորդին իբրեւ անջատ ինչ ի մարմնոյ՝ անսատար (կամ անկատար) յորդէծնութենէն. (Ոսկ. կողոս.։)
anise.
«մի տեսակ բոյս և նրա սերմը կամ հունդը» Բժշ. Վստկ. 109. ղրուած է ա-նասոյ Բառ. երեմ. յաւել. 565։
-Յն. ἀνισον. որի ծաղումը անյայտ է. թւում է թէ Ասիայից կամ Եգիպտոսից փոխ առնուած ւենի. հմմտ. արաբ. yansun (տե՛ս Boisacq, էջ 62 և Bailly, էջ 166 գ). յու-նարէնից փոխառեալ են լտ. anisum, ֆրանս. գերմ. anis, իտալ. anice, անգլ. anise, ռուս. анисъ. թրք. քրդ. anisun, վրաց. անիսո։-նի, անիսուլի ևն։-Հիւբշ. 340։
ἅνισον anisum Սերմն սամթի, կամ ունդ ռազէնէի՝ անուշահոտ եւ համեմիչ. ենիսուն. եանիսուն. պատիան. հոռմցի ըռզիանի հունտ. (Բժշկարան.։)
wheel;
— մեքենայի, — of a machine;
— յեսանի, grindstone;
— խորտկաց, jack;
— տղայոց, gig;
— առաջակողման նաւին, capstern, capstan.
, ո կամ երբեմն ի-ա հլ. «կառքի ակ, անիւ» ՍԳր. «սեռն, առանցք» Ել. ժդ. 25. «տանջանքի մի գործիք» Բ. մկ. է. 3. «երե-խայի խաղալիք» Ոսկ. յհ. բ. 25. «երկնային մարմինների գունդը» Եզն. Սեբեր. Վեցօր. «ուղտափուշի սերմը» Վրդն. սղ. ձբ. էջ 278. այս բոլորը փոխաբերաբար ձևառած առա-ջին նշանակութիւնից։ Որից անուագայութիւն Դիոն. Երկն. անուաձև Կիւրղ. յես. և թգ. ա-նուաւոր Խոր. միջնանիւ Կոչ. 90. չորեքանիւ Կղկնտ. նոր բառեր են՝ հեծանիւ, հեծանւորդ, երկանիւ, քառանիւ, անուածաղիկ։
Հիւնք. անուր բառից։-Պատահական նմանութիւն ունին սանս. nābhi, զնդ. nāfa, պրս. nāf, յն. ὄμφαλός, լտ. umbli-cus, լեթթ. naba, հպրուս. nabis, անգ-լոսքս. nafu, հիսլ. nef, հբգ. naba, հիռլ. imbbiu, գերմ. nabe, որոնք նշանակում են «պորտ կամ անուի սեռ»։ Այս ամբողջ խումբը պատկանում է մի նախաձևև. ո-րի ժառանգորդը կորել է հայերէնում (տե՛ս Walde 849)։ Մառ, Cpeд. движ. էջ 35 ափխազ. abarbal և վրաց. ბორბალი բորբալի հոմանիշների հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. անիվ. ուրիշ տեղ չկայ բառս. գործածւում է ակ կամ թրք. թէքէռ, թէքէո-լէք ևն։
τρόχος. (լծ. հյ. դրուգն, անիւ բրտի) rota Կազմած բոլորակ՝ որ շրջի ի վերայ լիսռան իւրոյ, առաւել ի ձգել զկառս եւ զսայլս. թեքերլիք. որպէս եւ ճախարակ. չարխ. եւ նմանաձեւ գործի տանջանաց կամ խաղուց. տօլապ.
Տեսանէի անիւ. եւ կերպարանք անուոցն, որպէս թէ շրջիցի անիւ ի մէջ անուոյ։ Չորք անիւք պղնձիք. եւ գործ անուացն իբրեւ զգործած անուոց կառաց։ Անիւք կառաց նոցա իբրեւ զմրրիկ։ Ի շառաչելոյ անուոց նորա։ Իբրեւ զփոշի անուոյ ի փոթորկէ մրրկեալ։ Ի ձայնէ որոտալոյ քոյ անուի։ Արա՛ զնոսա որպէս զանիւ, որպէս զեղէգն առաջի հողմոյ։ Անիւ կամնասայլի։ Իբրեւ զանիւս կամնասայլից։ Արկանէ զնոքօք անիւ (ի կոխումն եւ ի ջարդումն)։ Ընկրկեալ անիւն ի գուբն (ի յետին հոլովման կենաց)։ Գառէ հրով զանիւ ծննդեան (զշրջան կենաց). եւ այլն։ (Իսկ Ել. ՟Ժ՟Դ. 25.)
Անկցուք յանիւս ժուժկալութեան՝ յանուաձեւ ժամանակս իբր յանիւս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
Որք ընդ արեգականն մերկ չկարիցեն հայել, նային ընդ ջուրն, եւ զամենայն իսկ զանիւն տեսանեն. (Սեբեր. ՟Գ։)
magpie, pie.
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Հճ. Ոզմ. Վն. անձեղ, Ակն. Մկ. անձէղ, Մշ. հընձեղ, ընձեղ, Զթ. անձիւղ, իսկ Խրբ. բարդութեամբ քաքանձէղ։
ԱՆԾԵՂ կամ ԱՆՁԵՂ Թռչուն նման կկուի, կամ կաչաղակի, ի չափ աղաւնոյ, սպիտակափետուր սեւախառն, երկայն տտամբ. սագսըղան, կամ իպիպիկ գուշու։ Գաղիան.։ Մխ. առակ. ՟Ճ՟Լ՟Բ։ Իսկ (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։) եւ Եփր. խր. գրի ԱՆԾԵՂՔ՝ որպէս անգեղք կամ անկեղք։ γῦψ. vultur.
mortar;
լեսուլ յ—ի, to pound or beat in a mortar.
(գրուած նաև անգան) «սանդ, հա-վան». մէկ անգամ միայն գործածուած է Թուոց ժա. 8, ներգ. յանկանի (յանգանի) հո-լովով։ Ուրիշ օրինակ չկայ։ Բայց անշուշտ նոյն է անգանակ «կոնք» Տաթև. հարց. 359 եո կենդանի է արդի գաւառականներում ան-գանակ, անկին ձևով և «կոնք, տաշտ» նշա-նակութեամբ։
= Ասոր. [arabic word] aggānā «կուժ, ջրաման», եբր. [hebrew word] aggān «լուացքի կոնք, լական», արաբ. [arabic word] ijǰāna, [arabic word] inǰāna, եթովպ. áigan, ասուր. agannu, կովկասեան լեզունե-րից խիւր. angana «ափսէ, պնակ»։ Նշանա-կութեան կողմից մեր գաւառականները գրա-բարից աւելի համաձայն են սրանց։
Lagarde, Gesam. Abhd. 8 պրս. finjar «բաժակ» բառի հետ։ Ուղիղ մեկնեց նոյն՝ Arm. St. §112։ Հիւբշ. Arm. Gram. 3Ո1 չէ ընդունած այս մեկնութիւնը՝ նշա-նակութեանց տարբերութեան պատճա-ռաւ, որ սակայն հարթւում է մեր ցոյց տուած գաւառական ձևերով։ Jensen, Hitt. u. Arm. համարում է թէ բառը փոխ առնուած է ասորերէնից՝ հիթթի-թական շրջանում։ Հիւնք. կին բառիզ։ Վերի ձևով բացատրեց Աճառ. Արրտ. 1910, 178։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. անգանակ, Կր. Ք. անգին, Խն. ինջան «հողից շինուած մեծ տաշտ՝ որի մէջ լուացք են անում, խմոր են շաղախում կամ լոգնում»։ Մամիկոնեան, Հազարից մէկը, էջ 235 ունի անկան «մեծ սանդ փայտի՝ կորկոտ, բրինձ թակելու համար». բայց չգիտեմ թէ իրօք Գանձակի գաւառականո՞վ է, թէ գրա-բար։-Բառ. երեմ. էջ 219 ներգ. յանգանի ձևը բացատրելով գրում է «յըջանի». որից ենթադրում եմ թէ իր ժամանակ ռաւառում գործածական էր ինջան ձևը՝ որ գիտէ նաև Խիանի գաւառականր։
Լեսուին յանկանի (կամ յանգանի). (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 8։)
"angle;
corner, nook;
— ճանապարհի, turning of the road;
բութ —, obtus-angled, obtus-angular;
սուր — acute-angled;
— հատանել, cf. Ական հատանել."
«աթոռի կամ բազկաթոռի Բև». երկու անգամ միայն գործածուած է Բ. մնաց. թ. 18 «Եւ վեց աստիճանք էին աթոռոյն կա-պեալք ոսկւով և անկիւնք (յն. ἀγϰῶνες) աստի և անտի յաթոռն նստելոյ. և երկու առևծք կային առ ոտս անկեանցն (յն. αγϰώνας)»։
= Յն. բնագրի ἀγϰών «թև, արմուկ» բառն է, որ ուղղակի տառադարձուած է. ըստ այսմ մեր բառի հին ձևն էր *անկոն կամ անկովն, որ յետոյ շփոթուելով անկիւն բառի հետ՝ այս ձևն է ստացել. հմմտ. անակիւղ < ἀνάϰωλος։ -ճ.
ԱՆԿԻՒՆ գրի եւ ԱՆԳԻՒՆ.(լծ. լտ. անկուլուս. յն. ղօնի՛ա, ղօ՛նիօս. պ. խիւնկ, փիւնճ. ռմկ. գունջ). քէօշէ. պուճագ. զավիյէ. γωνία. angulus. Տեղի՝ յոր յանգին անձկութեամբ երկոքին կողմանք շինուածոց. եւ ըստ երկրաչափից՝ խոտորնակ բերումն կամ անկումն երկուց գծից ի մի կէտ աւարտման։ Լայնաբար՝ կողմն ինչ առանձին. գոգ. խորշ. ծայր. ծագ. յամենայն լեզուս պէսպէս առմամբ.
Երկու սիւնս արասցես յանկիւնս խորանին։ Արար եւ զեղջիւրս նորա ի վերայ չորեցունց անկեանց իւրոց։ Յանկիւնէն մինչեւ ի դուռն։ Եղեւ գլուխ անկեան։ Յանկիւնս տան քոյ։ Առ անկեամբ գնացից տան նորա։ Առ ամենայն անկեան դարանակալ լինի։ Յանկիւնս հրապարակաց։ Ոչ եթէ յանկեան ուրեք գործեալ իցէ այս. եւ այլն։
Չորք անկիւնք (այս ինքն աշխարհս ամենայն) լուան զփրկութիւն. (Եփր. ել.։)
Իբր գլուխ անկեան, նմանութեամբ գլխաւորութիւն.
Իբր արմուկն կամ թեւ աթոռոյ. ἁγκών.
unfit, inept, foolish, absurd, fantastical, whimsical, grotesque, ridiculous, extravagant, silly, ill-shaped, ill-contrived, awkward;
—ս absurdly, fantastically, ridiculously, awkwardly.
«այլանդակ. տձև. անճոռնի, անկարգ» Ոսկ. Եզն. Բուզ. ո-րից անհեդեդութիւն (կամ անհեթեթութիւն) Եզն. ուղիղ գրչութիւնը անստոյգ է դեռ, թէև նոր գրական լեզուն ընդունել է. միայն ան-հեթեթ ձևը։
ՀՀԲ և ՆՀԲ հանում են հեթեթ-անք ձևից, որ միայն Լաստիվերտցին է գործածած և անշուշտ հայթայթանք «միջոց, հնարք» բառի գաւառական արտասանութեւնն է ներկայացնում։ Այս ստուգաբանութիւնը ընդունելու դէմ են՝ նախ ե ձայնաւորը փոխանակ այ երկբարբառի, երկրորդ՝ բառի նշանակութեան տարբերութիւնը և երրորդ՝ այն հանգամանքը, որ անհեթեթ բառը ունինք նաև դ-ով գրուած, մինչ-դեռ հայթայթել միշտ թ-ով է։ Հիւնք. Եա-նա լեռան անունից։
Էր հանդերձն անհեդեդ մեծութեամբն. (Բուզ. ՟Ե. 6։)
cf. Այծի.
. ի հլ. «այծ անասունը» (սովորա-բար էգի համար է գործածւում) ՍԳր. որ և այծի, յոգնակին այծիք, սեռ. այծեաց «այծ» ՍԳր. Կոչ. որից այծեամն ՍԳր. այծեմնիկ (իբր կնոջ յատուկ անուն գործածուած) Գծ. թ. 36, 39. այծենի «այծի մորթ» Վրք. հո. աւծեայ «այծի մազէ» Յայտ. զ. 12. ալծա-քաղ Վեցօր. կամ այծքաղ Օր. ժդ. 5. էշայ-ծեամն Խոր. բ. 81. այծենակաճ «այծի մա-զից շինուած թաղիք» Անյ. պորփ. այծարած Մամիկ. Մագ. այծամարդ «Սատիրոս» Խոր. աշխ. այծեղջիւր Շիր. Փիլ. քարայծ (նոր բառ). այստեղ է պատկանում նաև այծառ կամ այ-ծար, ածաղ «սև կաղամախ, populus nigrā (տեղը չէ նշանակած ՆՀԲ. նոյնպէս նաև ՀԲուս. § 36). իբր թրգմ. յն. αἰγειρος հոմա-նիշից. կազմուած αίς «այծ» բառից (սխալ-մամբ այսպէս է ստուզաբանուել յն. բառը, թէև բոլորովին ուրիշ ծագում ունի. տե՛ս Boisacq, էջ 20)։
= Բնիկ հայ բառ. հնխ. aig'-(Pokorny 1։ 8 և 38, Boisacq 26)։ Հմ մտ. յն. օίς, սեռ. αίγος «այծ», αίγειος «այծեայ, այծենի». սանս. [other alphabet] aǰā «այծ», aǰá-«բուծ», aǰa-gara «այծակեր», ajina-«մորթ», զնդ. iza-ēna կամ izaena-«մաշկեայ, կաշեղեն» (ո-րից Justi հետևցնում է հին զնդ. *iza «այծ» բառը), պհլ. azak «այծ», լիթ. ožys «բուծ», ožka «այծ», հիռլ. ag allaid «եղջերու»։ Հայերէն ձևը ճշտիւ համապատասխանում է յունարէնին. միւսները ղուրկ են յ ձայնից։ -Հիւրշ. 417։
Հներից Փիլ. լին. գ. 3 «այծ, առ ի յա-ծեւ և յարձակել կենդանի ասացեալ, որ է դիմել»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ, Windisch. 13 ևն։ Lagarde, Urgesch. arm. 735 և Arm. Stud. § 93 ուղիղ մեկ-նութեան հետ յիշում է նաև եբր. [hebrew word] *èz=արաբ. [arabic word] 'anz, փիւնիկ. 'az, ատոր. [syriac word] 'nez «այծ»։ Սագըզեան ՀԱ 1ՉՈՉ. 336 սումեր. ruz «այծ»։ Karst, Յուշարձ. 408 սումեր. uz «այծ»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 28 զնդ. azi «երինջ կամ այծ» անստոյգ բառի հետ։ Autran, Sumér. et indo-eur. 44 սու-մեր. sigga բառի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի ավար. ծէ «այծ»։-Այ-ծառ ռառի ևազմութիւնը և նշանակութիւ-նը որոշում են Ուղուրիկեան և Նորայր,
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. այծ, Ախց. Յղ. ած, Երև Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. էծ, Կր. Սեբ. Սչ. Ննխ. աձ, Հճ. աձ, էձ, Ասլ. աձ, ազ. Ալշ. Հմշ. էձ, Ոզմ. յէծ, Զթ. Խրբ. mձ.-Մշ. և Զթ. բառս նշանակում է «այծի էգը՝ սկսած ե-րեք տարեկանից». այսպէս է նաև գրաբարի մէջ. մինչդեռ միւս գաւառականների և գռա-կան լեզուի մէջ ընդհանուր նշանակութիւն ունի։-Գաւառականներում այծ փոխաբերա-բար գործածւում է նաև երկիւղի, բարկու-թեան և քնի համար. ինչ. այծ այծ լինել Ղրբ. «վախենալ», այծերը գալ Երև. Ղրբ. Տփ. «բարկանալ», Ննխ. «քունը տանիլ», այծերը հաւաքեւ ևամ մօտ անել Երև. Տփ. «բարկա-նալ» ևն։-Նոր բառեր են այծահազ, այծամո-րի, այծուպտուկ, այծերէն կամ այծեվար, այ-ծոտիլ, այծուկ, այծտերև։
cf. ԱՅԾԻՔ;
Նոյն բառ եւ ի յն. ա՛իքս կամ էքս. αἵξ սեռ. αἱγός. capra եւ caper Ազգ խաշին՝ նման ոչխարի, այլ անհանդարտ, յանդուգն, եւ ճարտար, մօրուտնի, եւ երկայն գիսովք կամ մազովք մարմնոյ ողջոյն. արականն կոչի քազ. իսկ այծ՝ է առաւել էգն քան արուն. այծ, էծ, իծուկ. քէչի. պիւզ, էնզ.
Զատոյց զքաղս կապոյտս եւ զպիսակս, եւ զամենայն այծս կապոյտս։ Քազք ելանէին ի վերայ այծից։ Արջառ կամ ոչխար կամ այծ։ Իբրեւ երկու երամակք այծից. եւ այլն։
that, it, the.
«ջրի ակունք». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սասն. 59. Այն յորդահոս։
Մարդն այն. արքն այնոքիկ. արքն այն։ Յաւուր յայնմիկ. յաւուրսն յայնոսիկ։ Ընդ այն ճանապարհ։ Ընդ ամենայն երկիրն ընդ այն։ Յայնմ օրէ կամ յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա։ Այնր ժամու։ Ծառային այնորիկ։ Մշակացն այնոցիկ։ Յայնց ժամանակաց։ Այն՝ որ ինչ վասն նիկանովրայ իրացն խօսք են, այսչափ։ Այս ա՛յն այր է։ Ո՞չ այս ա՛յն մեծ Բաբիլոն է. եւ այլն։
Զայս ջուրս իբրեւ զայն ջուրսն արար։ Համբարձեալ ի կողմանցն յայնցանէ. (Ագաթ.։)
Առ սէր այն յուսոյ։ Զայն տեղեօքն փարէր. (Մամբր.։)
Զայն եւս ամրոց. (Յհ. կթ.։)
Յայնմ մարզէ։ Զայնմ ամենայնէ։ Զայնմ բնութենէ. (Յհ. կթ.։ Եղիշ.։ Շ. թղթ.։)
Արհամարհեա՛ զայնիւք՝ որ առ ի ստանալ ընչիցն փութան. (Ոսկիփոր.։)
Զայնսն զամենեսեան. (Ոսկ. մտթ.։)
Սա այն է՝ որում զխաչն մեքենայեցեր. (Լմբ. համբ.։)
Էմմանուէլին, այն՝ որ արար խաղաղութիւն։ ԶԱրարչէն ամենայնի, այն՝ որոյ բանիւ երկինք հաստատեցան։ Դատաստանացն Աստուծոյ, այն՝ որ չափով եւ կշռով բաժանէ։ ԶԱրիոսին կրեն հերձուած, այն՝ որ չարչարելի ասաց զԱստուածութիւն Բանին։ Զսատանայական յանցանս, այն՝ որ հակառակ եկաց Աստուծոյ. (Շ. թղթ.։)
Ճառել, եւ այն չափաւորապէս։ Սակաւք եղիցին, եւ այն հանդարտութեամբ։ Փոխել, եւ այն՝ ճշմարիտ վկայիւք. (Շ. թղթ.։)
Եւ այս սակաւ ժամանակօք, եւ այն յաւէտ անթիւ ամօք. (Շ. այբուբ.։)
Իբր առաջիկայ գործ կամ իրք ինչ.
Հրամայեաց՝ գանձ բազում արկանել ցրիւ, զի զայնու (կամ զայնով) անկցին. (ՃՃ.։)
Իբր պատճառ կամ բան, եւ պէտք. դէպք. ո՛ վէճհ.
Ասաց եւ առակ մի նոցա՝ առ այն, թէ պարտ է յամենայն ժամ կալ նոցա յաղօթս, եւ մի՛ ձանձրանալ. (Ղկ. ԺԸ. 1։)
Այն՝ զի (այս ինքն առ այն՝ կամ այնու զի) Աստուած եմ, եւ Որդի Աստուծոյ, ոչինչ վկայութիւն ինձ պիտոյ է յումեքէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։)
Յանցանք՝ որում չիք ներումն թողութեան, այն զի անզեղջ է ի չարիսն։ Չի՛ք այլ խիստ եւ նուրբ ճանապարհ քան զլեզուին պահպանութիւնն, այն զի դիւրաշարժ է ... Է՞ր վասն գնէ զնոսա հզօրս, այն զի նոքա անմարմինք են, եւ մեք մարմնաւորք։ Այն զի վերջացաք ի սահեցմանէ իրաց կենցաղոյս նայել ի սքանչելի փառս այսր աւուր. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. համբ.։)
Զմաքուր կուսութեանն պահեաց աւանդութիւնս. եւ այն զի կեցեալ ի տան թագաւորին հանդերձ փափկութեամբ. (Պիտ.։)
Յօժարութեամբ զթագն ընկալաւ. եւ այն զի ի փշոց. (Մագ. ՟Ա։)
Եւ այն զի հրաման ընկալաք՝ ոչ քրիստոնէից եղբարց, այլ եւ հեթանոսաց ցուցանել զայս. (Լմբ. ատ.։)
ԱՅՆ Է, կամ ԱՅՆ ԻՆՔՆ Է. ԱՅՆ ԻՍԿ Է. Իբր շ. Այսինքն. իմա՛. որ է. եա՛նի. յն. որ եւ, այս է, այսինքն է եւ այլն.
Որդի Մասեկայ ընդոծնի իմոյ, այն է Եղիազար Դամասկացի։ Ի ճանապարհին Եփրաթայ, այն իսկ է Բեթղահէմ։ Ետուն պատերազմ ընդ թագաւորին Բաղակայ, այսինքն է Սեգովր. եւ այլն։
Կամ իսկ եւ իսկ. անդէն եւ անդ. շուտ մը, իսկոյն, մէկէնիմէկ. հէմէն, պիրտէն. օ սահաթ, ֆիլ հալ.
Ո՛չ է յամենեւիմբ աննիւթականսն մատչել. (Սահմ. ԺԶ։)
Որք յաղջամղջին տեղւոջ ելով՝ այն ինչ յարեգակն հայել ձեռնարկեն. (Մագ. ԾԷ։)
Կամ արդէն. արդ եւս. ἥδη. jam
Կամ մինչդեռ. ի լինել անդ իրացս. զոյգ ընդ. երբոր դեռ. տահա... ի քէն. յն. եւ լտ. պէսպէս.
Այն ինչ գիշերոյն ժամս ունելով սակաւս. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Այն ինչ լինէր նոցա ի պաշտամանէն հանգչել. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԱՅՆ ՈՐ. Իբր յարաբերական որ՝ յամենայն հոլովս.
Մինչեւ ցԱբրահամ, այն որ պարծին նովաւ եբրայեցիք։ Էր ընդ Պօղոսի Արիստարքոս, այն՝ որ վասն այսորիկ կոչէ զնա գերեկից իւր։ Դիոնեսիոսն այն որ ասէ վասն նորա ի գործս առաքելոցն. (Եւս. պտմ. ստէպ։)
Անպիտանք գտանին՝ այնու զի ո՛չ ի մեծ ատենիցն վարին հանդէս, եւ ոչ յայլ ինչ։ Իմաստնագոյն ցուցան քան զամենեսեան, այնու՝ զի զամենեցունցն կարացին ծածկել գիտութիւն. (Պիտ.։)
Ո՛չ այնու՝ զի ասեն գիրք անուանս անդամոց եւ զգայարանաց նմա, ըստ մարդոյս ձեւոյ եւ նմանութեան պարտ է իմանալ զնա. (Շ. թղթ.։)
ԱՅՆ ՕՐ, այսինքն զայն օր, կամ յայնմ աւուր. cf. ՕՐ։
raillery, mockery, derision;
— կատականաց, ignominy, contempt;
— առնել, — եւ կատակ առնել, — կատականաց առնել, to jeer, to deride, to mock, to ridicule, to rail, to insult, to despise, to scorn;
— լինել, to be derided or a laughing-stock.
«ամօթ, ծաղը» ՍԳր. անհուրմ է. սո-վորաբար գործածւում է ոճերով. ինչ, այպն կատականաց ՍԳր. այպն առնել «ծաղրել» ՍԳր. այպն և կատակ առնել Ոսկ. յհ. ա. 36. բառի բունն է այպան-, որ յետնաբար նաև իբր առանձին բառ գործածուած է մէկ ան-գամ Յս. որդի. որից այպանել «ծաղրել» ՍԳր. այպանալից Ոսկ. մ. ա. 9. այպանութիւն Ե-րեմ. խթ. 16. Ագաթ. այպանումն Խոր. Նար. բուն այպն ձևից ունինք այպնակատակ «մի-մոս» Ոսկ. լհ. ա. 1. այպնել «ծաղրել» Եփր. աւետ. այպնկատակ լինել «ծաղրել» Բ. մկ. ժ. 34. այպնարարութիւն Լմբ. ամովս.-ԱԲ ունի նաև այպնիլ «զարմանալ»։
ՆՀԲ արաբ. [arabic word] ayb «ամօթ»։
Որպէս տճկ. ա՛յպ, այը՛պ Ամօթ. ամօթալի պակասութիւն. առիթ այպանութեան. խայտառակ ինչ. խաղքութիւն. խաղքութիւն. րէզալէթ. αἱσχρόν, αἷσχος. probrum, probrosum, turpitudo, dedecus, pudor
Եթէ լնու վեց ամիսն, եւ ոչ գտանի այպն ի ծառայն, յետ այնր ոչ դարձուցանէ. (Մխ. դտ.։)
Զի մի մատնեսցէ ի նախատինս եւ յայպն հեթանոսաց։ Արարեր զմեզ նախատինս, ծաղր եւ այպն կատականաց թշնամեաց մերոց։ Եղաք մեք այպն կատականաց։ Ետու զքեզ յայպն ամենայն աշխարհաց. (Յուդթ. ՟Դ. 10։ Սղ. ԽԳ. 15։ ՀԸ. 4։ Եզեկ. ԻԳ. 4։)
Այպն առնէին զիս, եւ ոչ գիտէի։ Այնպէս այպն առնիցեն զձեզ։ Տառապեցուցանէին, եւ այպն առնէին։ Այպն առնէին զնովաւ, եւ հարկանէին։ Այպն արարեալ եւ այլն։ Մերձաւորքն իմ այպն առնէին, եւ ասէին. արդ ոչ եւս երկնչի մեռանել։ Զիս այպն առնէին՝ որ ըմպէին գինի։ Դառնութեամբ բանից իմոց արարից այպն զարհամարհութիւն. եւ այլն։
Ոչ եւս ընդ այպն կամ ընդ խաղ խօսիմ ընդ ձեզ. (Հ=Յ. ապր. ՟Ժ՟Է.։)
evil genius, evil spirit, demon, devil;
genius, spirit, ghost, apparition;
goblin, imp, sprite, hobgoblin, familiar, elf, fairy;
tempest, storm;
thundering noise, hurly-burly.
, ո հլ. (Իրեն. էջ 9 ու հլ.) «քամի, փը-չիւն» Սղ. ժ. 7. Եզն. փոխաբերաբար «այս չար, դև, սատանայ» ՍԳր. Եզն. որից այսա-հար ՍԳր. այսահարիլ ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. այսակիր ՍԳր. այսամուտ Բուզ. այսոտ Խոսր. պտրգ. Կնիք հաւ. 174. այսահալածել «սատանան քշել» Ուխտ. բ. 19-20 (նո-րագիւտ բառ), այսայարան «թատրոն» (իբր դիւաց հանդիսարան) Կիւրղ. ի կոյսն։ Այս բոլորի մէջ այս բառը «դև» իմաստն ու-նի։ Շատ հազուագիւտ է այս «քամի», որ մէկ անռամ գործածուած է Սղ. ժ. 7 (Այս մրրիկ բաժին բաժակի նոցա =յն. πνεῦμα [other alphabet] -λαιγίδος ή μερίς τοῦ ποτηρίον αύτων). և ինչ-պէս Եզնիկն է ցոյց տալիս, Ե դարուն Հիւսի-սային Հայաստանի մէջ մարած մի ձև էր և ռռրծածւում էր միայն Հայաստանի հարաւա-յին գաւառներում՝ «Յորժամ մեք (կողբացիք և այլ հիւսիսային Հայք) ասեմք թէ սիք շնչէ, ստորնեայք (այն է՝ հարաւային Հայք) ասեն՝ այս շնչէ» (տե՛ս մեր Քննութ. Եզնկայ նորա-գիւտ ձեռագրին, էջ 74-75)։ Երկու նշանա-կութեանց զարգացման համար հմմտ. լն. πνεδμα «շունչ և դև», լտ. spiritus «շունչ» =ֆրանս. esprit «ոգի, դև», հյ. ոգի ևն՝ կրկին առումներով։
ՆՀԲ, որից և Հիւնք. լծ. թրք. [arabic word] esmek փչել, շնչել քամու» և պրս. sāya «ոգի, դև» (բուն «ստուեր»)։ Եզնիկի մէջ ստոր-նեայք բառը նախապէս սխալմամբ ա-սորնեայք կարդացուած լինելով՝ կարծ-ւում էր թէ այս «ոգի» ասորերէնից փո-խառեալ բառ է։ Այս կարծիքի համեմատ Տէրվիշեան, Մասիս 1882 դե՞կտ. 16 հա-մարում է սեմական փոխառութիւն։ Ալի. շան, Հին հաւ. 213, 216 հնդ. ասուրա. զնդ. ահուրա։ Canini, Et. étym. 94 զնդ. áhura, ասուր. Asur բառերի հետ։ Sch-rijnen BSL 95, 63 համարում է փոխա-ռեալ նախահնդևրոպական համաեւրո-պական ais «Աստուած, նուիոաևան ռան զոհ» բառից, որ Իտալիայում յատկա-պէս շատ ներկայացուցիչներ ունի։ Նոյնը կրկնում է Meillet BSL 33, л 100, էջ 173, որ հյ. այս կցում է ետրուսկ. ais «Աստուած» բառի, որի նշանակութիւնը շատ հաստատ է և որ չի գտնվում իտա-լական լեզուների մէջ։ Հյ. այս բառի մէջ ս չի կարող յառաջացած լինել հնխ. s-ից. բառը անշուշտ միջերկրեան փոխառու-թիւն է։ (Պէտք է նկատել սակայն, որ այս բառի նախնական նշանակութեւնն է «փչիւն», և «դև» իմաստը յետոյ է ա--ռաջացած)։
ԳՒՌ (dialectal) Ունինք սեղանայս Վն. (որ և սեղա-նակ) «պտուտկող ուժեղ քամի, որից աւելի ուժեղը փոթորիկ է կոչւում»։
ԱՅՍՈՒ (առաւել ռմկ.) իբր այսր կամ այսորիկ, եւ այսոցիկ.
այսր, այսմ, յայսմ, այսու, այսք, այսց. կամ այսորիկ, այսմիկ, յայսմանէ, այսուիկ, այսոքիկ, այսոցիկ, յայսցանէ, այսոքիւք. - դեր. ցուց. Իբր մերձաւոր քան զայդ եւ զայն. ըստ կարգի յօդիցս՝ ս, դ, ն. տե՛ս եւ ՍՈՅՆ. ՍՈՅՆ ԱՅՆ. ա՛ս. պու. իշպու. Οντος, αὐτη, τούτο. hic, haec, hoc, is, iste եւ այլն.
Այս այր։ Այրս այս։ Զայրս զայս։ Վասն այսր բանի, կամ բանիս այսորիկ։ Քարինքս այսոքիկ։ Ի քարանցս յայսցանէ։ Որ ոչ յայսց արարածոց։ Զառնէս զայսմանէ։ Յայսմ գործոյ է շահ մեզ։ Պօղոս այս։ Բանիւքս այսոքիւք. եւ այլն։
Այս է գործն Աստուծոյ։ Այս է մարմին իմ։ Այս ամենայն եղեւ։ Զայս ասաց։ Յայսմ է բանն ճշմարիտ. եւ այլն։
Վասն այսու ժամու հոգայիր։ Զկնի այսու ամարանոյս։ Սակս այսու պատճառի։ Վասն սակաւիկ այսու արհամարհանաց. եւ այլն. (Վրք. հց. ստէպ։)
Հոլովք պէսպէս անսովոր գտանին՝ կա՛մ ըստ ինքեան, կամ ընդ միմեանս փոխանակութեամբ. զորօրինակ
Այսիւ, կամ այսով (ռմկ. ասով). այսովք. (ՃՃ.) որպէս եւ յօրինակս ինչ. (Լմբ. պտրգ.)
Եւ մեք ոչ այնիւ, եւ ոչ այսիւ պատկառեմք. այս ինքն այսու, կամ այսուիկ։
Այսու եղբօր բեռն ծանր բարձեր։ Յայսց ամենայնէ ոչինչ մերձենայ ի խոնարհն. (Վրք. հց.։)
ԱՅՍ. ԵՒ ԱՅՍ. Զօրութեամբ ունելով զնախդիր կամ զբայ՝ յայլ եւ այլ միտս բերին.
Այս ոմանք՝ այս որակ երիվարօք նամակ տանին. (Արծր. Դ. 1։)
Ուստի եւ ծնաք ի նոցանէ, այս ընդերկար ժամանակ, զոխակալութիւն առ եղբարս։ Չար վկայէք լինել ի բարւոյ Արարչէն. եւ այս ոչ զնիւթ միայն, այլ զմարդ. (Լմբ. ատ.։)
Եւ այս յայնմ ժամու, եթէ առանց այնմ գործոյ կալ անհնար իցէ. (Վրք. հց.։)
ՅԱՅՍՄԱՆԷ. իբր ի բանէ աստի. վասն այսր պատճառի. ասկից, ասոր համար.
Մի՛ յայսմանէ համարիցիք, թէ ես մեծ եմ քան զնա. (Ոսկ. յհ. Ա. 12։)
ՅԱՅՍ. իբր յայս վայր. ցայս ժամանակ.
Աւելի քան զհարիւր եւ եօթանասուն ամ մինչեւ ցայս. (Մագ.։)
Ցամաքեցաւ խոտն, այս է՝ մեռաւ. (Գէ. ես.։)
Յայնմ ժամանակի ասէ, այս իսկ է՝ թէ յամս Կղօդեայ. (Եւս. պտմ. Բ. 9։ Իսկ Յայտ. ԺԴ. 12.)
Համբերութիւն սրբոցն աստ է, այս՝ որք պահեն զպատուիրանս նորա. յն. աստ է, աստ՝ որք եւ այլն։
ԱՅՍ ԱՆԳԱՄ. մ. Յայս նուագ. աս անգամ. պու տէֆա. τὸ ἄπαξ τούτο. hac vice.
Ոչ է բարւոք խորհուրդն՝ զոր խորհեցաւ Աքիտոփէլ այս անգամ. (Բ. Թագ. ԺԷ. 7։)
Իմով զօրութեամբ առի զայս անուն եւ զայս անուն աշխարհ. (Ոսկ. ես.։)
Նուազունք, այսինքն՝ ոգիք իբրեւ ութ։ Էլի Էլի ... այս ինքն է՝ Աստուած իմ Աստուած իմ։ Խառնակ ձեռօք, այս ինքն է անլուայ։ Ակեղդամայ, այս ինքն է գեօղ արեան. եւ այլն։
Հողմ ուր կամի ասէ, շնչէ, այս ինք է՝ որ յամենայն մարդիկ մատակարարէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Եւ զի՞նչ այս. այս ինքն՝ զի որպէս ի սկզբանն եւ այլն։ Ե՛կ եւ զբնութիւն իրին քննեսցուք. այս ինքն՝ զի յամենայն ամ ... Ընդէ՞ր բարկանայր նոցա Աստուած. այս ինքն զի ո՛չ ըստ պիտոյից էր ցանկութիւն կերակրոցն։ Բայց է՞ր վասն ցնծութիւնս. այս ինքն՝ զի վիշտ էր մեզ եւ այլն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
ԱՅՍ (ոյ կամ ու, ոց.) գ. (լծ. տճկ. էս, էսմէք, էսիղ) Շնչիւն, փչումն կամ հնչիւն հողմոյ. հողմ. սիք. հով, քամի. πνεῦμα. ventus, spiritus.
Գիտեմք՝ եթէ այսն հողմ է. քանզի յորժամ մեք ասեմք, թէ սիք շնչէ, ասորենայք ասեն, այս շնչէ։ Առաւել նմանութեամբ վարի ի մեզ՝ որպէս ոգի, իմա՛ չար կամ պիղծ, այն է դեւ. որ իբրեւ զհողմ մրրկեալ յածի եւ յուզէ զտիեզերս. πνεῦμα. spiritus
widow;
widower.
(ւոյ, եաց) «ամուսինը մեռած կին» ՍԳր. մէկ անգամ իբր «կինը մեռած մարդ» Եփր. ա. կոր։ Որից այրենոց «այրիների ա-պաստարան» Բուզ. այրութիւն ՍԳր. Ոսկ. որ և յետնաբար այրիութիւն Սարգ. յկ. այրւանար ԱԲ կամ այրիլ Լմբ. սղ. իբր «այրիանալ»։
Աւետիքեան, Մեկն. թղ. պօղ. Գ. 488 «ի հայումս այրի ասացաւ, իբրև պակասեալ յառնէ. բայց ըստ կրիցն ևս արդարև այ-րի՛ և տոչորի յաղէտից առնն մեռելոյ»։ ՆՀԲ թուի այր բառից։ Էմին, Քերակ. էջ 51 այր բառից՝ ի մասնիկով, ինչպէս թե-րի՛։ Տէրվ. Նախալ. 165 հնխ. vidha-vā «այրի» (լտ. vidua, գերմ. witwe, ռանս vidháya, զնդ. viδavā, գոթ. wi-duwō, կիմր. gweddw, հպրուս. widde-wū, հսլ. vidova ևն) բառից, իբր dh>ր ձայնափոխութեամբ՝ անցնելով *աւիռեա ձևից։ Հիւնք. յն. εριμος «լքեալ» բա-ռից։ Patrubány SA 1, 192 այրիլ բայից։ Պատահական նմանութիւն ունի եբս. [hebrew word] tarīrī «միայնակ, անզաւակ»։
ԳՒՌ (dialectal) Առանձին գոյութիւն չունի, այր ցահուած է որբևայրի բարդի մէջ՝ որ սակայն պարղապէս նշանակում է «այրի(կին)»։ Այս-պէս՝ Ախց. Ակն. Կր. Պլ. օրփէվարի, Ալշ. օր-պէվէրի, Սչ. օրբ'օվարի, Երև. օրփըվէ՛րի, վօրփըվէ՛րի, Հմշ. օրփըվէրի (Ճօ՜շարա գիւ-ղում օրքըվէրի), Ասլ. էօրփրվարի, Ագլ. ըր-բըվm՛րի, Գոր. Ղրբ. ըրփըվէ՛րի, Մշ. օռբ' էվէ-րի, Շմ. Ռ. վօրփէվարի, Խրբ. վօրփըվարի, Ջղ. վորբ'ավէրի, Սլմ. վորփըվէրի, Տփ. վուր-փէվէրի, Ոզմ. ըռփըվէրէ, Վն. վոռպէօվէրի, Մկ. վօռպmվmրը՛, Ննխ. օրֆարի, օֆարի (հինը էրփէվարի)։-Սրանցից աւելի հետա-քըրքրական է Զթ. էրիգը՛նը՛գ «այրի-կնիկ», որ վերածուել է մէկ բառի, իսկ Տիգ. դարձել է ժողովրդական ստուգաբանութեամբ էրիգգնիգ «այրի կին», իբր թէ այրի կինը ընտանիքում թէ՛ էրիկ է և թէ՛ կնիկ։
Նի՛ստ այրի ի տան հօր։ Եղիցի կին նորա այրի։ Եղիցին կանայք ձեր այրիք։ Կին մի այրի եմ ես, մեռաւ այր իմ։ Որդի կնոջ այրւոյ։ Որբոց եւ այրեաց։ Աւանդք այրեաց։ Զայրիս պատուեա՛, որ ստոյգ այրիքն իցեն (նուիրեալք Աստուծոյ յետ մեռանելոյ առն). այլ ի մանկամարդաց այրեացն հրաժարեա՛. եւ այլն։
Նմանութեամբ ասի.
ԱՅՐԻ ասի եւ այր անկին մնացեալ՝ յետ մեռանելոյ ամուսնոյն. χῆρος. viduus. տուլ էր, էրմէլ.
tin;
օծանել՝ գրուագել անագաւ, to tin, to cover with tin;
օծումն անագաւ, act or employment of tinning.
= Ասուր. anāku «անագ», սումեր. ni-ig-wi. na-ag-ga, an-na, em, an, հին սումեր. *anag, ասոր. [arabic word] anxa «անագ, կապար» (բացարձակ ձևը ānax), եբր. [other alphabet] anāx «կապար», մանդ. [hebrew word] ankā «անագ», ա-րաբ. [arabic word] ánuk «կապար», որ և «անագ, կլա-յեկ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. գ. 72), եթովպ. nā'k. սեմականներից փոխառեալ են սանս. naga «անագ, կապար», հին ֆրանս aloanoc, alhonoch «կապար», allenec, alnec «անագ» (իբր արաբ. al-anuk, ըստ Marcel Devic, Dict. étym. des mots fr. d' origine ocientale. Paris 1876)։ Մեր բառի բուն փոխա-տու աղբիւրը յայտնի չէ, բայց ինձ թւում է թէ ասորեստանցիներից և սումերներից է անցել. ըստ որում ձևով և նշանակութեամբ նրանց է նման ամէնից աւելի։-Հիւբշ. 300։
Առաջին անգամ Schröder, Thes. 46 դրաւ արաբերէնից փոխառեալ։ ՆՀԲ յ-շում է սեմական լծորդները։ Botticher, Rudimenta, Berlin 1848, էջ 32 ասոր. anax և սանս. vanga։ Պասմաճեան. Մասես 1893, 251 աքքադ. անակու ձևից։ (Նոյնը յետոյ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 ևն)։ Հիւբշ. 300 թէև դնում է ասորական փոխառութեանց շարքում, բայց բուն փոխատուն անյայտ է համարում։ len-sen. Hittiter und Armenier, 209 հա-մարում է թէ հայերը Կիլիկիա եղած ժա-մանակ, այն է հաթեան շրջանին սեմա-կաններից փոխ են առել։
ԳՒՌ (dialectal) Չի գործածւում. այժմ կայ միայն կլեկ և թուրքերէնից փոխառութեամբ խա-լայ։-Արև. մամուլ 1895, էջ 764 այս բառից է դնում անգտել Մն. «հայհոյել», մանաւանդ «սաստիկ հայհոյել», իբր թրգմ. տճկ. qalay-laman «անագով զօծել. 2. փխբ. սաստիկ հալհոյել»։
Ծիրանագոյն իբրեւ զանագ (երփն երփն երեւեալ)։ Զմիմեամբք հոլովեալ զօրէն անագի. (Մագ. ԺԳ. Լ։)
Գոյն արծաթոյ եւ անագոյ տեսլեամբ ի բացուստ նմանին. (Կլիմաք.։)
late, behindhand, tardily, long, slowly;
late, tardy;
long, slow, not ready, not prompt;
— ուրոմն, — երբէք, too late very late;
at latest, at the latest.
«ուշ մնացած, յետին (իբր ած.)» ԱԳո. «երեկոյ եղած, տարաժամ» (Վասն ա-նագան ժամուն) Գ. մակ. ե. 11. Կոչ. ժգ. «ե-րեկոյ» (անագանն ի վերայ հասանէր, կամե-ցան անդ ագանել զգիշերն) Ճառընտ.
= Վրք. և վկ. ա. 329. «ուշ (իբր մկ.)» Ագաթ. Եզն. յետինների մօտ գլխաւորապէս, ինչպէս և ներկայ բոլոր գաւառականներում առհասարակ բառս այս վերջին նշանակու-թեամբ է։ Սովորաբար անհոլով է. յետինների մոտ ունենք սեռ. -ի. Անազանին ոչ ժամանե-ցի. Նար։ Որից անագանութիւն Վեցօր. անա-գանիմ ՍԳր. կամ անագանեմ Վեցօր. անա-գանավար «ուշ ցանուած» Եփր. ել. էջ 150, Կիւրղ. ել. անագանի «ուշ ժամանակ, երեկո-յեան դէմ» ՍԳր. Ոսկ. ևն։
ՆՀԲ ո՛չ ագան, ո՛չ ընդ այգն։ Այսպէս նաև Մառ. Гpамм. др. aрм. яз. էջ 297։ Հիւնք. մեկնում է «արտաքոյ ժամու ա-գանելոյ»։ Տե՛ս նաև -ագան բառը։
ԳՒՌ (dialectal) Մկ. հmնmկ'mն, Սչ. անգ'ան, Խրբ. անքան, Ալշ. Մշ. յանգան, Զթ. անգ'օն, Ոզմ. հանգაmն, Վն. mնկ'mն. բոլորն էլ «ուշ» նշա-նակութեամբ. Մարաշում նշանակում է «երե-կոյ» (Անգան ատեն ո՞ւր կերթաս)։ Գրաբարի անագանիլ ձևին համաձայն են անգննալ Խրբ. Վն. «ուշանալ, ուշ մնալ», Մրշ. «երեկոյ լինել, օրը տարաժամիլ» (Օրը անգնցաւ), Սչ. անգընվիլ «երկար տևել, ուշանալ» (Սեղանը պիտի անգնուի)։
ὅψιμος serotinus Ո՛չ ագան, ոչ ընդ այգն. ո՛չ կանուխ. յամր. յետին. ուշ, ուշ մնացօղ, ետքի.
Ցորեանն եւ հաճար ոչ հարան, զի անագան էին։ Տացէ զանձրեւ՝ զկանուխ եւ զանագան։ Իբրեւ զամպ անագան.եւ այլն։
Զկանուխն ոչ կապտեցի պտուղ, եւ անագանին ոչ ժամանեցի։ Ի կանուխն ժամանութիւն, եւ յանագանն յարաձգութիւն (ապագային). (Նար. ԿԸ. եւ խչ։)
Յանագանէն ի դոյզն շարժմանէ պտղաթափ լինելով. (Պիտ.)այս ինքն յանագան պատահարէ, կամ վասն անագան մնալոյն։
Տարաժամ, երեկոյ. մօտ ի ժամ ագանելոյ ընդ երեկս. ուշ ատեն, իրիկուան դէմ.
Անագանն ի վերայ հասանէր, կամեցան անդ ագանել զգիշերն. (ՃՃ.։)
Վասն անագան ժամուն մեկնէին. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 11։)
Թողում վասն անագան ժամուս. (Կոչ. ԺԳ։)
ԱՆԱԳԱՆ. ԱՆԱԳԱՆ ՈՒՐԵՄՆ. ὁψέ sero, βραδέως tarde Յետ անցանելոյ ժամանակին. յետոյ ուրեմն. տե՛ս զկնի աւ ԱՆԱԳԱՆԻ՝ մանաւանդ որպէս ընդ երեկս. ո՛ւշ, ուշկեկ, ետքէն, է՛ն ետքը.
Գոնեա անագան եւ մեք զնոյն խոկասցո՛ւք։ Ստրջացի՛ր գոնէ անագան ի չարեացդ. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. համբ.։)
Գէթ անագան երբէք դիմեսցուք առ լոյսն մեր Քրիստոս։ Դարձցո՛ւք գոնէ անագան իմն առ Տէր պաղատանօք եւ ապաշխարութեամբ. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Յետ կամօք մեր գերելոյ ի հակառակութեանն խորխորատ՝ գերեցաք անագան ուրեմն եւ ըստ մարմնոյ. (Լմբ. ատ.։)
perfidious, disloyal, traitorous, treacherous, treasonable, faithless;
cruel, ferocious, inhuman, barbarous.
(անհոլով է. գրուած է նաև անագորոն, անագորուն, անագորովն) «ան-գութ, անողորմ» ՍԳր. Ոսկ. Վեցօր. 189. «ան-խելք, անմիտ» Սղ. ճժը. 158. Բ. մակ. բ. 33 որից անագորոյնութիւն (անագորոնութիւն կամ անագորունութիւն) «անգթութիւն» Ոսկ. մտթ. «անբանութիւն» Ոսկ. յհ. անագորունա-գոյն. Կոչ. 331. արդի գրականում ընդունված է միայն անագորոյն ձևը՝ առաջին նշանակու-թեամբ։
ԱՆԱԳՈՐՈՅՆ. գրի եւ ԱՆԱԳՈՐՈՆ. ԱՆԱԳՈՐՈՒՆ. ԱՆԱԳՈՐՈՎՆ. իբր անգորով, անգութ, անկարեկից, խստասիրտ. ἅστοργος, naturalis amoris expers, ἁσυμπαθής, adfectu carens, ὡμός, crudelis եւ այլն. անողորմ. մէրհամէթսիզ, զալըմ.
Անագորոյնք, այս ինքն անգորովք եւ անգութք։ Անագորոյն, անյագ դառնութեամբ. (Արիստակ. գրչ.)
Յանագորովն թշնամեացն եղծանէին կարգք եւ օրէնք։ Անագորոյնս համարիս զայնոսիկ, որք ոչ ընդ քեզ սգայցեն։ Զանց առնես անագորոյն մտօք. (Ոսկ. ես. եւ Եբր. եւ Մտթ.։)
Չեմ անագորոյն իբրեւ զձեզ. զի անձանց ատելի էք, եւ այլոց թշնամի։ Այսպիսի անագորոյն ապականչի պատահել։ Անագորոյն բարուք. (Պիտ.։)
Իբր անմիտ. անիմաստ. անբան. անզգամ. անտեղի. ագըլսըզ. պեօն. օրանսըզ. ἁσυνετῶν, εὑήθης, ἁνόητος, ἅλογος, insipiens, stultus, stolidus, absurdus
Յիմար ոք իցէ, եւ անագորոյն։ Յանագորոյն կարծեաց անտի երկնչէր։ Ի բաց բառնալ զանագորոյն կամսն։ Անագորոյն ախտիցն։ Ոչ գոյ ինչ անմտագոյն քան զնոսա, եւ անագորոյն. (Ոսկ. յհ.։)
Եւ անամոքելի. անզեղջ.
mint.
= Թուի փոխառեալ իրանականից. հմմտ. պրս. [arabic word] nānxāh կամ [arabic word] nānūxēh «հացհամեմ, արջնդեղ, սև սոնիճ. մի տե-սակ սև սերմ՝ որ հացի վրայ ցանելով ու-տում են». կազմուած է [arabic word] nān «հաց»+ x*ah «համեղ» բառերից, ճիշտ ինչպէս հյ, հացհամեմ։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] nān'ā (փոխանակ nā'nəā) «ա-նանուխ», [arabic word] nankuhg «անանուխ», յն, νανοῦχα «հացհամեմ» Du Cange, արաբ. [arabic word] na'na' «անանուխ», թրք. [arabic word] nane «անանուխ»։ Այս երկու բոյսերի (հացհամե-մի և անանուխի) յարաբերութեան վրայ տե՛ս Lów, Aram. Pflanzennamen, էջ 259 ևն. հմմտ. նաև պհլ. nānā nānukspram «անանուխ իբր հացհամեմ» (ըստ Justi))։-Հիւբշ. 96։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Ջղ. անանուխ, Կր. Ռ. Սեբ. աննուխ, Ասլ. աննիւխ, Ակն. Զթ. Խրբ. Հճ. անուխ, Ալշ. անուխ, անեխ, Հմշ. օնլուխք, Առ. նա՛նուհ. նա՛նօհ. նա՛նու. բարդութեամբ ունինք Ոզմ. առվանանօխ, Մկ. mռվmնmնուխ (իբր առուի անանուխ), բայց նշանակում են «անջրդի տեղերում բուսնող վայրի անա-նուխ»։ Միւս բարբառներում գործ է ածւում թրք. նանա, նանէ։
ἠδύοσμον, mentha, menta. Բանջար անուշահոտ եւ համեղ, այլ կծու եւ ջերմ. որոյ վայրին կոչի դաղձ. անուխ, աննուխ. նանէ.
Տասանորդէք զանանուխ. (Մտթ. ԻԳ. 23։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 42։) (Բժշկարան.) (կայ եւ ՋՐԻ ՆԱՆԷ. բունլինէ, պուտէնկ. եւ ՀՈՌՄԻ ՆԱՆԷ. մարսամէ)։
pure, unmixed, neat, unadulterated.
, ի-ա հլ. «անջուր, անխառն (գի-նի). լայնաբար՝ զուտ, մաքուր, անխառն (որ և է բան)» ՍԳր. «Եթէ զջուրն (հազարոյ) քա-մեալ անապակ ըմպիցէ ոք» Եզն. 67. «Անա-պակ մատուցանէր առնն» Բուզ. էջ 222։ Հմմտ. նաև Գիրք թղ. 478 «Մարդիկ սովոր են զգինի՝ որ անխառն են ի ջրոյ՝ անապական կոչել, իսկ զջրախառնն՝ ապականեալ ասեն»։ Ամ-պակ ձևն ունի Գիրք մոլութ. 155 ա. «Ջեր-մագոյն թիրակէս ամպակ գինւով»։
= Պհլ. *anāpak ձևից, որ չէ աւանդուած. հմմտ. զնդ. anāpa «անջուր», սանս. anapā «անջուր», պրս. [arabic word] nab «զուտ, անխառն», գործածուած ամէն տեսակ բանի համար, բայց յատկապէս գինու համար. ևառմուած է an-բացասական մասնիկով՝ äpa «ջուր» բառից։-Հիւբշ. 97։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), էջ 656 պրս. [arabic word] nāb և զնդ. anāpa «անջուր» բառերի հետ։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որ համեմա տում է արս. nab։ Տէրվ. Altarm. 94 սանս. anapa «անջուր»։ Պատկանեան,
ԳՒՌ (dialectal) Բուն իմաստով ունինք Տե. անա-պակ, Ակն. անբագ. այլուր տարբեր իմաստով ունինք հետևեալները. Կր. ամբակ, Ախց. ամ-պակ, Ռ. անբագ, Խրբ. Պլ. ամբագ «անհամ, անհիւթ, աննիւթ» (միս, ապուր կամ այլ ջրա-լի կերակուր). Ննխ. ամբագ «առանց հետը բան ուտելու» (օր.՝ ամբագ չայ խմել). Ասլ. ամբա*, Հմշ. օնբագ «ցամաք (հաց)», Տիգ. mմբmգ «առանց շաքարի (թէյ, սուրճ ևն)», Սեբ. ամբըբուգ, ըմբըբուգ «անիւղ, անհամ» (<անպակուկ ձևից, որի մէջ կ-ն նախորդպ-ի ազդեցութեամբ վերածուել է շրթնականի, ճիշտ ինչպէս բոկ եղած է բոկիկ>բոպիկ)։
Ի սաստիկ անապակաց զմրեալ. (Մամբր.։)
Նմանութեամբ՝ որպիսի եւ իցէ անխառն կամ անմասն ի հակառակէ իմեքէ. զուտ. սոսկ. լոկ. պարզ՝ (բարի կամ չար, յոյժ ազնիւ, կամ կարի յոռի)
Անապակ (կամ անապական) օրէնք. (՟Բ. Մակ. ԺԴ. 38։)
Անապակ բարիք, կամ չարիք։ Անապակ չարութիւն կամ վայրագութիւն։ Անապակ ահիւք. (Պիտ.։)
desert, hermitage, solitude;
solitary, uninhabited lonely, unfrequented.
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. «ամայի, անշէն, անբնակ (իբր ած.). 2. ամա-յի և անբնակ տեղ (իբր գոյ.) ՍԳր. Վեցօր. Ա-ռաթ. 3. զուրկ, անմասն» Փիլ. Մանդ. Մագ. «4. քաղաքից հեռու գտնուած վանք» Յիշատ. Վրք. հց. որից անապատական ՍԳր. Վեցօր. Եզն. անապատակեաց Բուզ. անապատացեալ Ագաթ. անապատասէր Կոչ. ևն։
Այլ առաւել՝ ἕρημος, ἑρημία, ἑρήμωσις, desertus. ամայի. վայրի. անբնակ. աւերակ. դաշտ աւազոյ. չէօլ, չէօլլիւք, պէրիյէ խարապ.
Յանապատ լերինս, կամ տեղիս. (Ագաթ.։)
ԱՆԱՊԱՏ. (հանդերձ խնդրով). ἕρημος, desertus, destitutus Լքեալ թողեալ. յետնեալ. զուրկ. անմասն. ամայի. թափուր. ազատ. թէրք օլունմուշ, մէթրուք, մահրում.
Փախեար յԱստուծոյ. զո՞ր վայր անապատ յԱստուծոյ գտանելոց էիր։ Անապատ մնացեալք ի կառավարէն։ Որբքն յօգնականութենէ են անապատ։ Յիմանալոյ անապատ ամայի (յն. մի բառ)։ Իմաստութեամբ՝ որ է ի մեծամեծացն անապատ ի չարեաց, յանուսումնութենէ եւ յանխրատութենէ. (Փիլ.։)
Անապատ ի սիրելւոյ, ամայի յօգնականաց. (Բրս. ընչ.։)
Անապատս ի պաշտամանէ արարեր զդիս. (ՃՃ.։)
weak, feeble, unmanly, timid, pusillanimous, cowardly;
gigantic, enormous, monstrous.
-Նոյն է անարի «Արեաց ազգից դուրս, ոչ-արիական» բառի հետ և փոխառեալ է իրա-նականից. հմմտ. զնդ. anairya-, սանս. ana-гva-ահլ. anēr «ոչ-արիական, օտար»։ Ազ-գերը սովորութիւն ունին իրենցից դուրս գըտ-նուած ազգերին «վայրենի, բարբարոս, այ-լանդակ» համարելու և նրանց անունը այս նշանակութեամբ կամ ուրիշ վատ իմաստով իբր ածական գործածելու. հմմտ. հպյերէնում խուժիկ, խուժան, խուժադուժ, խաղտաւուր. խաղտալեգու, գաւառականներում *ուրդ թուրք, զազա, լազ, բոշա, յունարէն՝ բարբա-րոս, վրացերէն՝ քուրդի «գող», ղ'ազախի «ա-ւազակ» ևն։ Ըստ այսմ վերի ոսկեդարեան անարի «անճոռնի, անհեթեթ» բառը պէտք չէ շփոթել. յետոսկեդարեան անարի «տկար, երկչոտ» բառի հետ, որ արի «քաջ» բառի բա-ցասականն է։ Առաջինը յատուկ անունից է, երկրորդը՝ հասարակ անուն։
ՆՀԲ լծ. թրք. իրի, հա՛մ իրի «խոշոր»։ Տէրվ. Altarm. 85 անարի «հսկայ» և ա-նարի «երկչոտ» բառերը նոյն համարե-լով՝ դնում է զնդ. anarya, ինչպէս որ արի «քաջ» = զնդ. airya, որով երեք բա-ռերն էլ հաւասարապէս Արեաց անունից ծագած են լինում։ Հիւբշ. 25-26 թէև Անարի ազգի անունը զնդ. anairya-ձևին է կցում, բայց սխալուելով ՆՀԲ-ից, ա-նարի «երկչոտ» և անարի «վիթխարի» բառերը հայերէն այր բառից ծագած է համարում անխտիր։
ἅνανδρος, non virilis, ignavus. Ոչ արի, անմասն յարիութենէ. երկչոտ. վատասիրտ. վատ. վախկոտ, անսիրտ. ճանսըզ, իւրէքսիզ, կեվշէք, գօրգագ, նամէրտ.
Արդար կամ արի, անզգամ կամ անարի. (Փիլ.։)
Ամբարհաւաճ միանգամայն եւ անարի։ Անարեացն վերաբերիցին թշուառութիւնք. (Պիտ.։)
Կամ ոչ արիական.
Անարի վատութեամբ, կամ տաղտկութեամբք, կամ խենէշութեան, կամ վատութեան. (Պիտ.։)
Նման են մեծութեամբ անձանց անարեաց. (Վեցօր. Է։)
megrim.
(սեռ.-ի) «համարելը, մի բանի տեղ դնելը». մէկ անգամ ունի Եզն. էջ 287 «Եթէ յայն միտս ուխտաւորք էին, ապա. և կուսութիւնն չէր յանգարի կուսութեան» (այ-նինքն «ի համարի, ի կարգի». աշխ. կուսու-թեան հաշւում չէր, կուսութեան տեղ չէր կա-րող դրուել. հմմտ. Եզն. 286, Եւ ոչ ուխտա-ւորութիւնն. նոցա յուխտաւորութիւն համա-ոէր). որից անգարել «համարել, սեպել» Սեբ 138. անգարիլ «համարուիլ, սեպուիլ» Շիր. 16, 18։-Սխալ է ՋԲ անգար «վայելչութեւն».
= Պհլ. angārtan «համարել, պատմել», պաղենդ. angārdan «ենթադրել, հաշուել, պատմել», angird «եզրակացութիւն, ամփո-փումն», angāra «համարելը, ենթադրութիւն» պրս. [arabic word] ︎ angaštan «կարծել, համարել». հրամ. [arabic word] ︎ angār «համարի՛ր, կարծի՛ր». angārānīdan «կարծեցուցանել, տալ համա-րել», angāra «համարան, մատեան գործոց պատմութիւն անցից անցելոց», angāridan «կարծել, վարկանիլ», angārda «պատմութիւն առասպել», իրանեանից փոխառեալ վրաց. ანგარიმი անգարիշի և թուշ. ანგრიმ ան-գրիշ «հաշիւ»։ Այս իրանեան բառերը ծագում են ham մասնիկով kar «անել, կատարել» արմատից. հմմտ. զնդ. hankārayēmi «գոր-ծադրել, լրացնել», hankərətay-«վերջաւո-րութիւն, վերջին հաշիւ» (Bartholomae, Al-tir. wört. 447 և 1770)։-Հիւբշ. 97։
ἠμικρανία, dolor circa medium caput, hemicrania. Ցաւ գլխոյ կիսով մասամբ, կամ ի կէսն գլխոյ. կէս գլխու ցաւ. պաշազրըսը. շէգիգէթ.
Եթէ յայն միտս ուխտաւոր էին, ապա եւ կուսութիւն չէր յանգարի կուսութեան. (Եզնիկ.) իմա՛, ի համարի. (այլ առ այժմ մնայ անստոյգ բառ. իսկ հին տպ. ըստ կարգի)։
vulture.
Böttich. Vergl. Arm. cons. ZDMG 1850, 366, Arica 54, Lagarde, Urgesch. Arm. 763 և Arm. Stud. § 114 սրա հետ են համեմատում սկիւթական ἀγλν «կարապ» բառը, որ աւանդում է Հեսի-քիոս. άγλν ό ϰϰνος წτή δν,βოν. Հև. հ.-արաբ. [arabic word] 'anqā «փիւնիկ հաւ»։ Շէֆ-թէլօվից BВ 29, 28 ղ համարում է մասնիկ։ Ադոնց REA VII 1(1927), էջ 187 միացնում է ἀγλο «կարապ ըստ Սկիւթացւոց» (Հեսիքիոս), յն. ἀγγελος «հրեշտակ», պրս. ἅγγερος «արքայական սուրհանդակ» (Հեսիք.-Սուիդաս) բառե-րի հետ։ Անգղաձև մի աստուած էր, որ յետոյ աստուածների սուրհանդակի պաշ-տօն ստացաւ։ Յիշելու արժանի է նաև լազ. անկե «անգղի գոյնով մի տեսակ թռչուն՝ որ ճանճ, թիթեռ ևն բռնում է. ուտում»։
«ամանի, յատկապէս զամբիւղի ա-կանջ, կանթ, բռնելատեղ, ունկ» Վրք. հց. բ. 359. Վստկ. 134. յոգնակին է անգեղք, որից կարելի է հետևցնել նաև Եզ. անգեղ, ինչպէս անում են բառարանները։ Գրուած է նաև անկղ։
= Պրս. [arabic word] ︎ angul, [arabic word] angūl, [arabic word] angēl, [arabic word] angula, [arabic word] angula, [arabic word] ángēla «օղակ՝ յոր անցանէ կոճակ, լամբակ կոճակամայը»։-Աճ.
ԳՒՌ (dialectal) Արբ. Զթ. Խրբ. Զն. անգ «ամանի ունկունք», Երև. անգ «պարկի ունկունք. ցո-րենի պարկի ծայրերը մի քանի օղակներ են կարում, նրանց միջից մի բարակ չուան են անց կացնում և ծայրերը միատեղ ժողովելով՝ կապում են, որպէսզի ցորենը դուրս չթա-փուի». այս իմաստը բոլորովին համապա-տասխան է պարսիկ բառի նշանակութեան։-Տարբեր ծագում ունին Կր. օնգ, իբր <ունկն, ունկունք և Երև. Տփ. անգ, որ է անկանել, ան-կուած, յանգ ձևի հետ նոյն։
ԱՆԳՂ, եղք. ԱՆԳԵՂ կամ ԱՆԳՂ. Ունկն կամ ունկունք ամանոց. ճարմանդ. անկղ, ճանկ.
Ի գիրս վաստակոց գրի ԱՆԿՂ։ ԱՆԳՂ։ ԱնԳՂ կամ ԱՆԿՂ. որպէս ունկն կողովոյ. (լտ. ունկուլա) cf. ԱՆԳԵՂՔ.
irrevocable, irreclaimable;
impenitent;
held in mortmain;
Անդարձաբար.
= Պհլ. andarz «կտակ, խրատ, խորհրդա-տւութիւն», պազենդ. andarz «պատուէր, խը-րատ», պրս. [arabic word] andarž «պատուէր, խը-րատ, վերջին կտակ (խօսքով կամ նիւթա-կան)»։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև վրաց. ანდერძი անդերձի «կտակ, հրաման, պատուէր». ანდერძნამაჯი անդերձնամագի «կտակ, կտակագիր», მოანდერძე մռանդեր-ձե «կտակակատար»։ (Այս բառերը հայերէնի միջոցով անցած չեն վրացերէնի, այլ ուղռա-կի պարսկերէնից, ինչպէս ցոյց է տալիս «հր-րաման, պատուէր» նշանակութիւնը, որ հա-յերէնում չկայ և իրանեանի մէջ վիայն գոյու-թիւն ունի)-Հիւրշ. 99։
Հներից Վրդն. պտմ. էջ 99 և 161 դառնալ բառից է հանում. «Եւ անդարձն անկրկնե-լի կոչի ստուգաբանութեամբ... զի անդ-արձ է ասեն և հաստատուն է զկնի մահու կտակ»։ Այս մեկնութիւնը դնում է նաև Dulaurier JAs. 16(1860), էջ 308, իբր «irrêvocable»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Անդարձ ամբարշտութիւն. (Եղիշ. Դ։)
ἁμετανόητος. animum mutare nescius, impoenitens. որ եւ ԱՆԴԱՌՆԱԼԻ. Անզեղջ. յամառ. անփոփոխ ի չարեաց. դարձի չեկօղ. տէօնմէզ, տէօնմէյէն, թէօվպեսիզ.
Ի կշտամբանս չարագործաց եւ անդարձիցն առ Աստուած. (Եփր. խոստ.։)
Անդարձք ի մեղաց. (Համամ առակ.։)
Խրատէ բարկութեամբն զանդարձսն. (Յճխ. Բ։)
Անդարձ օտարութիւն, կամ ուղեւորութիւն, որոշումն. (Եղիշ. Բ։ Լաստ. Ժ։ Նար. Զ։)
Տարեալ ուրեք յերկիր օտար եւ անդարձ անցուցէ՛ք զնոսա. (Փարպ.։ Կամ անփոփոխ.)
որ եւ ԱՆԴԱՐՁԱԳԻՐ. էնտէրզ, էնտէրէզ.. διαθήκη. testamentum. Կտակ. գիր կտակի. վասիյէթ նամէ.
Անդարձ է ասեն, եւ հաստատուն զկնի մահու է կտակն։ Փոխեցաւ խոստովանութեամբ, եւ անդարձիւ ըստ արժանւոյն։ Եւ անդարձն անկրկնելի կոչի ստուգաբանութեամբ. (Վրդն. պտմ.։)
Զայս անդարձ արարեալ էր նորա ի ժամ մահուանն. (Ուռհ.։)
flock, herd, cattle;
fields, country.
ՆՀԲ անդ «արտ» բառից, «իբր այն՝ որ ճարակի կամ պահին ի վայրս անդոց»։ Անդեղայ տե՛ս Դեղ։
ԱՆԴԵԱՅՔ, եայց. կամ ԱՆԴԻ, դւոյ, ւոց. եւ դիոյ, ոց ԱՆԴԵԱՅ ԱՆԴԵԱՅՔ. βοῦς. bos, armentum. Պաճար. արջառ. նախիր. ջոկ զուարակաց եւ երնջոց. (իբր այն՝ որ ճարակի կամ պահին ի վայրս անդոց.) եզ՝ կով, պախրէ. սըզըր, տավար. եբր. պաքար.
Յանդեայ ընթացաւ Աբրահամ։ Եղեն նորա խաշինք, անդեայք, եւ էշք։ Օրհնեսցէ զանդեայս արջառոց քոց, եւ զհօտս ոչխարաց քոց. եւ այլն։
Զերամակս ձիոց, եւ զդասակս անգէոց, եւ զհօտս ոչխարաց. (Յհ. կթ.։)
Զուարակ մի յանդւոյ։ Դասակք անդւոց կամ անդիոց. եւ այլն. ի սուրբ գիրս, եւ առ այլ մատենագիրս։ Գրիչք եւ զհոլովս ԱՆԴ բառիդ շփոթեն ընդ ԱՆԴԵԱՅՆ. զոր օրինակ
breeches, hose, trousers.
ՆՀԲ անղր կամ պրս. andar «ներքին» և
τὸ περισκελές. foemorale, vestis crura ambiens. Վարտիք ներքին կամ արտաքին. ( ի անդր. կամ պրս. ներքին). ծածկոյթ մարմնոյ ի միջոյ եւ ի վայր. իչ տօնու, տօնլուգ, տիզլիք, շալվար, չաշգըր.
Արասցես նոցա անդրավարտիս կտաւիս ծածկել զառականս մարմնոց իւրոց միջովք չափ եւ բարձիւք չափ։ Անդրավարտիս կտաւիս զգեցցի ի վերայ մարմնոյ իւրոյ։ Անդրավարտիս կտաւիս ունիցի յանդամս իւր։ Ունիցին անդրավարտիս կտաւիս յերանս իւրեանց. (Ելից. ԻԸ. 42։ ԼԹ. 27։ Ղեւտ. ՟Զ. 10. ԺԶ. 4։ Եզեկ. ԽԴ. 18։)
statue;
bust;
— վիթխարի, colossus.
(րտյ, րեաց) «արձան» Ոսկ. ես. և յհ. Կոչ. 101, 402. Եւս. պտմ. 104. Խոր. Եղիշ. մատն. 249. էլ. արիստ. 65 (յգ. սեռ. անո-բոց). Պիտ. որից անդրիագործ Ագաթ. անդ-րիաստեղծ Նիւս. բն. կրճատմամբ անդրագիր «արձանագրուած» Նար. խչ. կիսանդրի (նոր գրականի մէջ)։ Բառիս երկրորդ ձևն է անդ-րիանդ (գրուած նաև անդրիանտ, սխալ գրչու-թեամբ անդրիատ), ի-ա հլ. «արձան» Եւս. քր. բ. 268. Դամասկ. Նոննոս. որից անդ-րիանտագործ Ոսկ. մ. գ. 6։
ԱՆԴՐԻ որ եւ ԱՆԴՐԻԱՆԴ ասի. Բառ յն. անտրիաս, իբր այրական. որպէս եւ անտրի՛ա, քաջութիւն. ἁνδριάς. statua. Առնապատկեր. արձան ի ձեւ մարդոյ կանգնեալ, եթէ քաջաց, եւ եթէ՛ կռոց (որ յայնժամ ասի եւ դրօշեալ). միւճէսսիմ սուրէթ.
Պատկեր Աստուծոյ մարդ, զանդրիդ ասէ զամենազարդ (որպէս զքաջութիւնս իմ) զգործս ձեռաց իմոց՝ ոչ տաց դիւաց։ Յանդրիս անդ, այն՝ որ ոսկին է, եւ կաւեղէնն, սակայն անդրի կոչի. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ.։)
eructation.
«զկռտոց, ործ, ստամոքսի վեր գալը». մէկ անգամ ունի Նիւս. կազմ. ժգ։
Անդրանալն, կամ անդր ի վեր բերումն ստամոքաց. զգայռումն. ործ. անմարսութիւն. սրտի վեր տալն. որ եւ ԱՆԴՐՈՅԹՔ ԳԱՐՇՈՒԹԵԱՆ. իբր տաղտկալի նողկանք. ἁηδία.
wife's father, father-in-law;
— Լիբանանու or Լիբանաներ, Antilibanus.
, ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «կնոջ հայրը» ՍԳր. տաներորդի, աներձագ» Խոր. բ. 77, 79. «աներանք, աներոջ տունը» Բուզ. գ. 5, Վահր. յար. որից Աներ Լիբանանու կամ Լիբանաներ «Լիբանանի դիմաց գտնուած մի սար, երկրորդ Լիբանան» Օրին. ա. 7, ժա. 24 աներանալ «աներ դառնալ» Եփր. ծն. էջ 92 նոր բառեր են աներորդի, աներձագ։
«անապատ կամ անմարդաձայն». ու-նի միայն Բառ. երեմ. էջ 20։
Աներոյ նորա Եւթաղեայ։ Աներոյն իւրոյ Արտաւազդայ. (Խոր. ՟Բ. 77. 79։) Եւս եւ ամենայն տունն հարսին կոչին
Աներ. անապատ, կամ անմարդաձայն։
that, this, the.
«այդ, դա» ՍԳր. ևն. որից այդչափ, այդպէս, այդպիսի, այդր, այդրէն, այտի կամ այդի «այդտեղից», այդրէնածին «բնիկ» Ե-զեկ. խէ. 22. բոլորն էլ հին և ընտիր. յետին են այդուստ կամ այտուստ «այդտեղից», այ-դանօր «այդտեղ», այդգունակ «այդպիսի», այդապէս «այդպէս», այդքան ևն։
= Բնիկ հայ բառ, հնխ. to ձևից. մեկնու-թիւնը մանրամասն տե՛ս Դ, դա։-Հիւբշ. 487։
այդր կամ այդորիյ, այդմ, յայդմանէ կամ յայդմ, այդու կամ այդուիկ, այդք կամ այդոքիկ, այդց կամ այդոցիկ, յայդցանէ կամ յայդոցիկ կամ յայդց, այդոքիւք, գեր, ցուց - դեր. ցուց. Միջինն ընդ այս մօտաւոր, եւ ընդ այն հեռաւոր. ատ, ատի, ատիկակ. շու, շօշ. Ի յն. եւ լտ. չի՛ք այս որոշումն, այլ դնի՝ այս. Οντος, αὔτη, τούτο. hic haec hoc.
Յայլ լեզուս բացատրի երբեմն ոյժ դերանուանս՝ իբր այդպիսի, կամ այդչափ. ատանկ, ատչափ մենծ. շէօյլէ. շուգըտար.
Այդւ. այդըւ այս ինքն այդու կամ այդիւ. (Եփր. ՟բ. կոր.։) (գտանի եւ այդով. իբր ռմկ. ատով։)
Այլ դուք զրկէք եւ նեղէք. եւ այդ՝ զեղբարս եւս. (՟Ա. Կոր. ՟Զ. 8.) յն. καὶ ταῦτα. et hoc, կամ haec ատ ալ օտա այս ինքն որ առաւել անբերելի կամ անկարծելին է։
air, atmosphere;
Juno.
-Յն. άήρ (սեռ. ἀέρος) «օդ», որից փո-խառեալ են նաև լտ. aēr, ֆրանս. անգլ. air, ռուս. aəръ, թուշ. աէր, վրաց. ჭაერი հաերի, արաբ. [arabic word] ayr կամ [arabic word] iyyār «օդ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա 754) ևն։ Մեր բառի մէջ ե գրուած է յն. η=է գրի դէմ՝ ո՛չ թէ յն. սեռ. Ἀέροε ձևի ε ձայնի պատճառաւ, այլ յաջորդ ր-ի համար։ Յն. բառը կցւում է ἀημι «փչել», áήτης «քամի» բառերին և նրանց հետ միա-սին ծագում է հնխ. auē «փչել» արմատից, որի միւս ժառանգներն են սանս. váti, զնդ. valti, լիթ. vèjas, լտ. ventus, գերմ. Wind, ռուս. вeтep «քամի», հիռլ. feth «օդ» ևն (Boisacq 17)։-Հիւբշ. 338։
ԱՅԵՐ որ եւ գրի ԱԵՐ, եւ ԱՅԵՐԱ. Բառ յն. ἁήρ, ἤρα. aer, juno օդ. եւ ընդարձակութիւն կամ վիճակ օդոց. եւ Հերա՝ չաստուածուհի օդոց.
now, at present, at this time;
just now, immediately, instantly, by and by;
recently, newly, freshly;
— իսկ, presently;
just now.
= Կազմուած է հյ. ա՛յս-ժամ ձևից. շատ յաճախ գործածութեան և շեշտը առաջին վանկի վրայ լինելու պատճառաւ ս բաղաձայ-նը և ա ձայնաւորը կրճատուել են։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. ֆր. tout á I'heu-re, թրք. bu sahat և յատկապէս ռուս. ceи-нacъ, որոնք նշանակում են «այժմ, իսկոյն, ռուտով» ևն, բայց բուն «այս ժամին»։-Հիւբշ. 411։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը ընդու-նում են և Bugge KZ 32, 32, Meillet MSL 10, 246 ևն։ Junker KZ 43, 349 չի ընդունում այս+ժամ բացատրութիւնը, ար ուղղակի հնխ. ai դերանուանական
արմատից+ծամ. տե՛ս և Pokorny 1, 100։
ԳՒՌ (dialectal) Պահուած չէ, այլ ամէն տեղ փոխա-նակուած հիմայ, հիմի, հիմակ, հիմիկ, մկա ձևով. արևմտեան գրականի մէջ էլ ընդու-նուած է հիմա, իսկ արևելեանը գործածում է այժմ։ Կարելի է նաև յիշել Տփ. իժում, Սչ. անժումը, անժըմը «յետոյ, այնուհետև»։
(իբր ա՛յս ժամ) Յայս ժամ. յառաջիկայս. ի ներկայումս. ա՛րդ. νῦν, νυνί, τέως, ἅρτι. nunc, modo, interim. հիմա, հիմաճուկ. շիմտի, էյմէ, հալա.
Այժմ՝ զառ ձեռն ժամանակն ասէ. (Խոսր.։)
Այժմ գիտացի, թէ երկիւղած ես դու յԱստուծոյ։ Ցուցից նմա, եւ ոչ այժմ։ Այժմ յայսմ ժամանակի։ Թո՛յլ տուր այժմ։ Հասուցանիցէ այժմ այսր։ Ա՞յժմ հաւատայք. եւ այլն։
Այլ որ այժմս կեամ մարմնով։ Բարձցի՝ որ այժմդ ունի. (Գղ. ՟Բ. 20։ ՟Բ. Թես. ՟Բ. 7։)
ՄԻՆՉԵՒ ՑԱՅԺՄ. ՑԱՅԺՄ. Մինչեւ ցայս ժամ. ցարդ. ինչուան հիմա. շիմտիյէտէք, պու անէ կելինճէ, պու անէ տէյին. ἔως τοῦ νῦν, ἔως ἅρτι usque modo կամ nunc
ԱՌ ԱՅԺՄ. մ. Առ ժամս. հիմակուց հիմա. շիմտիլիք. շիմտիքի հալտէ. τέως interim
ԱՌ ԱՅԺՄՍ կամ ԱՅԺՄԻԿ cf. ԱՅԺՄ.
cf. Անութ.
, ի, ռ հլ. «թևի տակի փոսը, խօլթուխ» Բ. մկ. ժբ. 40. Երեմ. լը. 12. Բուզ. գ. 18. այս հին օրինակների վրայ կարելի է աւելացնել այժմ՝ «Խեցիս ջեռու-ցեալ յանթոն դնէին» Եփր. Վկ. արև. 30 «Գունդս կապարիս հրամայեալ է ջեռուցանել և դնել յանթս ձեր, մինչև ծակեսցի փոր ձեր» (Գոր. և Շմոն, էջ 70)։ Ածանցեալ ձևերն են՝ անթել «թևի տակն առնել» Կանոն. անթմէջ «անութի մէջտեղը» ԱԲ. ընդանթական «թևի տակի» Բժշ. անութքա, անութքայ «թևի կամ վզի տակ ուռեցք» Գաղիան. անթանոց «ու-սընդանութ կապուած ոսկու շարք կամ յան-ջագեղ կամար» Հին բռ. ընթանոց «ղենջակ» Ոսկ. ես. անթանոցիկ «թևի տակ դրած փոք-րիկ խուրձ ցորեն» Յոբ. իդ. 19. անթատակ «թևի տակը» Ոսկիփ. Աբր. կրետ. 84. նոյն բառը գրւում է անթ և անդ ձևերով (վերջին ձևով է Զքր. սարկ. բ. 52). Վարդանեան ՀԱ 1922, 280 սխալ գրչութիւն է համարում անթ, որ սակայն արդարանում է գւռ. ձևե-րով. նոր գրականում ընդունուած է միայն անութ, որից անթացուպ «խեղանդամի թևի տակ գաւազան», ուսընդանութ (իբր մէ՛կ բառ) «կրծքի վրայ խաչմերուկ»։
Bugge KZ 32, 2 դնում է հնագոյն ասնութ ձևից, որ կազմուած է հա-մարում ասն+ութ. առաջինը՝ ասն=յն։ ἄζων, սանս. ákša, լտ. axis, հսլ. osi հբգ. ahsa «առանցք»<հնխ. ak'sō̄n նշանակութեան փոփոխութեան համար հմմտ. լտ. axilla, հբգ. uohsana «ան-թատակ». երկրորդը՝ ութ, մասնիկ է. հմմտ. ագանութ (77 եբր. բառ է). ո-մօթ, անօթ, Հիւնք. խանութ-ից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. ❇ ibt «անութ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 454)։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն. Հճ. Հմշ. օնթ, Մկ. Վն. հիւնթ. բառիս նշանակութիւնը գրաբարից մի քիչ տարբեր է. այսպէս՝ Ախց. Զթ. Հմշ. «գիրկը», Հճ. «կապոց, տրցակ», Մկ. Զն. Տր. «թևտակ, երկու բազուկների կամ մէկ թևի ու իրանի միջև առնուած մի բանի քա-նակութիւնը», Ակն. «մի կուրծք բեռ, լանջքի վրայ առած բեռան քանակութիւնը», Մրշ. «ուս, կռնակ», իսկ միայն Վն. «թևի տակը»։ Նոր ձևեր են Ալշ. յանտէտակ. Մշ. յանդ'է-տակ, Վն. ընթատակ, Մկ. հընթըտակ, Հմշ. օնթդագ «թևի տակը», Վն. հնթել «թևի տակ դնել», Հմշ. օնթուլ «տղան գիրկը նստեց-նել», Զթ. անթիլ «գրկել», Ակն. օնթիլ «յա-փըշտակել, մի բան ամբողջովին խլել ու փախչիլ, կրծքի վրայ բեռնաւորուիլ», Խտջ. անթել «անթով կամ գրկով չափել, ռմկ. խուլաճլամիշ ընել»։
Ձեռքն եւ բազուկն յորժամ զարկք առնու, ուռենայ ի յանթքն (կամ յանդքն). (Մխ. բժիշկ.։)
proconsul.
(սեռ. ի) «փոխ-հիւ-պատոս» Եւս. պտմ. 268. կամ անթիպատոս Ոսկ. պտճ. եբր. (հրտր. ՀԱ 1913, էջ 43), Վրք. և վկ. ա. 85. որից անթիպատութիւն Ճառընտ. գրուած նաև անթհիպատոս, անթիպատ Ար-ձանագր. 1033 թ. (Շողակաթ, էջ 180), անթ-հիպատ Ոսկ. գծ. 328. լաւագոյն ձևն է ան-թիւպատոս Անկ. գիրք առաք. 277, 280, որից կոչական անթիւպատէ՛ Անկ. գիրք առաք. 281, Վրք. և վկ. ա. 401. անթհիպատէ՛ Անկ գիրք առաք. 162, 164. անթիպատ պատրկու-թիւն Մագ. թղ. 82.
ԱՆԹԻՀԻՒՊԱՏՈՍ կամ ԱՆԹԻՊԱՏՈՍ Բառ յն. ἁνθύπατος. proconsul. Փոխանակ բդեշխի կամ հիւպատոսի հռովմայեցւոց. գօնսօլօզ վէքիլի.
cavern, den, cave.
, ի-ա հլ. «այր, քարայր» ՍԳր. որից անձաւամուտ «անձաւները մտած բնակած» Կորիւն. քարանձաւ ՍԳր. Ոսկ. սղ. քարան-ձաւամուտ Առաթ. յետին են անձաւախիտ Յհ կթ. անձաւահոս առնել «այրի մէջ գցել» Մխ. այրիվ. 81. պաղանձաւ Խոր.։
որ եւ ՔԱՐԱՆՁԱՒ. Քարայր, փապար. խորշ. անձուկ եւ ամուր վայր. ամուրք. եւ ըստ այսմ է ի սուրբ գիրս περιοχή. muitio.
rain;
— իջանել, to rain;
— արտասուաց, a flood of tears;
յորդ —, violent, pouring rain;
անձրեւաչափ (գործի), rain-guage.
Muller, Armen. VI յն. άχλύς «ամպոտ լինելուց առաջացած մթութիւն»։ Մառ ЗВО 5, 312 զնդ. vāra, պհլ. vārān, պրս. bārān հոմանիշների հետ՝ ձ յաւելուա-ծով։ Հիւնք. ծարաւ բառից։ Karst, Յու-շարձ. 407 ծորիլ, սորել բառերի հետ՝ սումեր. sur «անձրև, անձրևել»։ Մառ ИАН 1918, 340 արմատր ձ, որ գտնում է ափխազ. աձը «ջուր», աձաձա «ցօղ», աձըն «ձմեռ» բառերի մէջ։
ὐετός, βροχή, ὅμβρος. pluvia, imber, nimbus. Ջուր ցօղեալ յամպոց. տեղ. տարափ. ջաղբ. անծրեւ, թաթաւ. եազմուր, սազանագ, պարան.
Թուեալ են նմա շիթք անձրեւի, եւ զեղցին անձրեւով յամպս։ Դարձոյց զանձրեւս նոցա ի կարկուտ։ Նոր անձրեւօք կարկտի։ Ասէք՝ թէ անձրեւ գայ։ Ածից ես անձրեւ ի վերայ երկրի։ Ածէ անձրեւ ի վերայ. եւ այլն։
Նմանութեամբ ասի.
tinder.
(սեռ. -ի )«կտաւից կամ սունկից և նման բաներից պատրաստուած դիւրավառ նիւթ, ղավ». Նար. խրատ. Տաթև. ձմ. Ճծզ։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. աբեդի «աբեթ» (տե՛ս Ա-ճառ. Բազմ. 1898 225բ և Արրտ. 1898, 370բ), մինգր. օբեդ «աբեթ», սվան. հաբե-դի, հոբեդ «աբեթ», Մառ ИАН 1918, էջ 339 այս բառերը համարում է bed «վառել» ար-մատից. հմմտ. սվան. libdine «վառել», եթէ այսպէս է, ուրեմն բառը բնիկ Կովկա-ռեան կդառնայ և հետևաբար հայ ձևը կլինի վրացականից փոխառեալ։ Առ այժմ այս ստուգաբանութիւնը անհաստատ է թւում մեզ։
Լուցկիք. նիւթ վառելի՝ ի կտաւէ կամ ի սնկոյ.
monk, friar;
— լինել, to turn or become monk.
, ի հլ. «վանական, կուսակրոն կրոնաւոր» կոչ. ժդ. Բուզ. Զ. 16. ածանցման մէջ երևում է երկու ձևով. բուն ձևից՝ առե-ղայակերպ Ճառընտ. աբեղայութիւն Լմբ. պտրգ. աբեղայական Մարթին. կրճատմամբ աբեղաթաղ Մաշտ. աբեղութիւն Լմբ. մատ. էջ 47։ Յետնաբար եղած է հաբեղայ Վրք. հց. ժե (այսպէս գրուած նաև կոչ. 290). կրճատ՝ աբեղ Դրնղ. 343. յետին և յարմա-րեալ ձև է խաբեղայ «վատ աբեղայ, խաբե-բայ աբեղայ» (ինչպես ունինք չքահանալ). Խաբեղայն և ո՛չ աբեղայն. Ո՞ւր է խաբեղայն Մարինոս. Յայսմ հմմտ. խաբ եղար և ո՛չ կրոնաւոր. Լմբ. մատ. էջ 48։
= ասոր. [syriac word] abīlā, awīlā «աբեղայ», որի առաջին նշանակութիւնն է «տխուր, տըր-տում» [arabic word] ebl «լալ, սգալ, տրտմիլ» ար-մատից (Brockelmann, Lex. syr. էջ 2ա). ասորերէնից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] abīl «ծերունի» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 372), «քահանայ» (անդ՝ էջ 126)։-Հիւբշ. 299։
Հներից Տաթև. ամ. 52 մեկնում է «աբե-ոայն հայր ասի»։ ՀՀԲ ապ «հալը» ռա-ռից։ ՆՀԲ արաբ. էպիլ։ Moller SWAW 66. 278 արամ. ābrā «ընկեր, եղբայր» բառից, որ մերժելով Lag. Arm. Stud, § 4՝ դնում է ասոր. awilā։
μονάζων, μοναχός Monachus, religiosus. Իբր Ապ՝ այսինքն Հայր եղեալ կրօնաւորութեամբ, մոնոզոն. հրաժարեալ յաշխարհէ ուխտիւք եւ զգեստուք. միանձն. վանական. հաբեղայ. արաբ. էպիլ.
Զաբեղայս, զկոսանս, եւ զայլ ամենայն աշխարհականս. (Կոչ. ԺԴ։)
Հանդերձ Սորմակաւ փառամոլ աբեղայիւ. (Արծր. ՟Ա. 15։)
avaricious, stingy, grasping, sordid;
դժոխային —, very greedy or insatiable avaricious.
, ի-ա հլ. «ժլատ, անյագ» ՍԳր. որից ագահութիւն ՍԳր. ագահել ՍԳր. ագահագոյն Առակ. իգ. 2. որկորագահ Յայսմ։-Ագահ և հրկրամոլ հոմանիշների տարբերութեան վրայ խօսում է Տաթև. ամ. 252։
ՓՈԽ (borrowing) Անգահ գաւառական ձևից փոխա-ռեալ է թւում վրաց. անգարի, անգաարի «շա-համոլ, ընչաքաղց», անգաարեբա «ընչաքաղ-ցութիւն». մեր հ ձայնի դէմ ր ենք գտնում նաև վրաց. զորվա «զոհել» և բարի «բահ» (հին *զորհել, *բարհ) բառերի մեջ, ըստ Մառ. Иռოიռ. 61 կալ և վրաց. անգահրի ձևը։
πλεονέκτης, ἅπληστος avarus, avidus Սաստիկ ցանկացող ընչից ի ստանալ կամ ի պահել. արծաթասէր. աւելաստաց. ընչաքաղց. աջ կէօզլիւ, դամա՛գեար։
Դժոխք եւ կորուստ անյագ են, նոյնպէս եւ աչք ագահ մարդոյ (կամ մարդկան). (Առակ. ՟Ի՟Է. 20։)
Եւ է տզրուկ՝ միտք ագահաց. (Համամ առակ.։)
to clothe or dress oneself, to wear, to put on;
to take lodgings, to pass the night, to sojourn, to dwell;
to stay;
— զրահս, to put on a breastplate or cuirass.
(ագայ, ագիր, ագեալ կամ ա-գուցեալ) «հագնիլ» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. եբր. ո-րից ագուցանել «հագցնել. 2. օղակի մէջ անցկացնել» ՍԳր. ագոյցք «օղակ. 2. օղակի մէջ անց կացնելով բառնալու ձող» ՍԳր. ա-գուցիկ Մծբ. ագանելիք «զգեստ» Ոսկ. եբր։ Նոյն արմատի հ-ով զօրացած յետին ձևերն են հագանիլ «հագնիլ» Վրք. հց. Գնձ. կանո-նագ. հագնիլ Լմբ. Մաշտ. Գնձ. հագուցանել «իրար անցկացնել» Երզն. քեր. նոր լեզուի մէջ՝ հագուստ, հագուստեղէն ևն։ Արևմը-տեան գրական լեզուն կրաւորականի մէջ գործածում է հագուիլ, հագուած, մինչդեռ ա-րևելեանը ունի հագնուիլ և հագնուած։ Այս-տեղ կայ նաև հագի «հագած» ձևը, որ դիմո-րոշ յօդով էլ գործածական է. օր. հագի շո-րերս, շորս հագիս է, հագիդ ի՞նչ է. շորերը հագին։ Միւս բայական ձևերն են հագցնել, հագուեցնել։ Իսկ արմատակից առագաստ, օթ, օդ? յագչիլ? ինչպես և զգենուլ, զգեստ, առիգած բառերի վրայ տե՛ս առանձին։
= հնխ. ὄvō կամ ὄνō (և ոչ ávō) ար-մատից, ցեղակից լեզուներից հմմտ. լտ. ind-uo «հագնիլ», ex-uo «հագուստը հանել», ումբր. an-ovihimu, զնդ. aoϑru. «կօշիկ», լիթ. av-iú «կօշիկ կրել», au-nu, aúti «կօ-շիկ հագնիլ», լեթթ. áu-ǰu, հսլ. ob-u-ǰa նոյն նշ.։ Հայ. ա-ի վրայ (փխ. հնխ. օ), տե՛ս Bartholomae BВ 17. 91 և Meillet MSL 8 153։-Հիւբշ. 411։ Pokorny 1. 109 Walde 263, Ernout-Meillet 303, Trautmann 21։
բառերին, Սխալ համեմատութեան պատ-ճառն այն է, որ այս բառերը գրում է câtu, câdar, որով č դառնում է գ։ Տերվ. Նախալ. 66 նոյնպես մեր երկու ռառեռո համեմատում է լտ. Induō, զնտ. aoϑra ձևերի հետ։ Հիւնք. հանում է այզ բառից՝ նոյնպէս «ըստ կրկին նշանակութեան»։ Վերի ձևով մեկնեց նախ Bugge, Btrg. 14։ -Karst, Յու-շարձան էջ 402 տգոյցք=սումեր. ag', ák «օղակ, կեռ», էջ 416՝ ազանել, ա-զոյցρ= մոնգոլ. xaga «զոցել», xagalgu «դուռ». xaga-lta «դղեակ», թունգուզ. ka «գոցել»։
ԳՒՌ (dialectal) Հճ. Մշ. հագնել, Խրբ. հագնիլ, Ախց. Ակն. Կր. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. հաքնիլ, Սչ հաքնել, Երև. Ննխ. հաքնէլ, Տփ. հա՛քնիլ, Զթ. հագ'նըլ, Տիգ. հmքնիլ, Ասլ. հա*նիլ, Ջղ. խա-գանել, խագ'նել, Ոզմ. խագ,ընիլ, Մկ. խակ'-նիլ, Նբ. խաքնիլ, Սլմ. խայհնել, Մրղ. խայ-հնէլ, Վն. խայնել։ Սրանք գործածւում են նաև «ագուցանել» նշանակութեամբ. օր. Տփխիսի բարբառով՝ հալղ'էն հաքցրու «օղա-կը անց կացրու»։-Նոր բառեր են հագուն, հագուկ, հագուստ, հագուորիլ, հագվտիլ. հագվտուք։
Ցայգ, կամ մինչեւ յԱյգ օթել. երեկօթս առնել. իջեւանել ուրեք. լուծանիլ
Հրամայեաց բդեշխն յառաջիկայ գեղն տանել զնա... եւ անդ ագուցեալ, եւ ընդ առաւօտն յասենի նստեալ։ (Ճառընտ)
Ասի եւ զայլոց իրաց՝ որպէս կալ մնալ ուրեք, եւ յամել մինչեւ ցառաւօտ.
ԱԳԱՆԻՄ, ագայ, ագիր, ագեալ, ագուցեալ. Զգելին ինչ առնուլ զանձամբ, յոտս, կամ յայլ մասն մարմնոյ.
Ագանէր զսամուրենիս։ Զգայլենիս ագանէր։ (Բուզ. Զ. 2)
Հարցէ զեօթնաձորն, զի համարձակ լիցի գնալ ընդ նա եւ ագելոյն (Ես. ԺԱ. 15)
Չմտանել ագելոյ (զկօշիկ) ի քահանայանալն... զի ամենայն զաղբ կամ զայլ ինչ կոխէ անցեալն (Կիւրզ. էշ.)
Եթէ կամիս հանդերձս ստանալ, զայն ստասջիր որ ի վեր ի բարձունս ագանիցի (Ոսկ. եբր.)
posture, position, standing still;
stage, pause, rest, stop, halt;
dwelling, lodge, seat;
situation, state;
conduct, customs;
being, substance
existing, existent;
զ— առնուլ, to stop, to pause, to halt, to rest, to cease;
կալ յուղիղ —ի, to remain in uprightness;
ոչ լինիցի — թաթից ոտից քոց, neither shall the sole of thy foot have rest;
կաց ի —ի քում, stand upright !
ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ձածուած) «կայան, կեցած տեղը, տեղ, վի-ճակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից կայան «ևենա-լիք տեղ» ՍԳր. «բնակարան, գտնուած տե-ղը» Վեցօր. «հաստատուն» Ագաթ. կայա-նալ Փիլ. կայանանալ Շիր. կայանաւոր Ա-գաթ. կայարան Գնձ. կայեան Ոսկ. ես. Ա-գաթ. կայուն Փիլ. Պիտ. մշտակայ Շիր. յարակայ Փիլ. կայկայիլ Խոր. =կակայիլ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 289. չկայ «անցա-ւոր» Ոսկ. փիլ. արևկայ «արև եղած օր» Վե-ցօր. 187. լուսնակայ Եզն. պարզկայ Վստկ. ոտնկայ Նաւում. գ. 11. Բուզ. գ. 2. մերձա-կայ Ոսկ. յհ. բ. 35. մօտակայ Ոսկ. մ. ռ. 12. Եփր. ծն. նաւակայք Նիւս. կազմ. ջրկայ Մծբ. բացակայ Նիւս. կազմ. ներկայ Ոսկ. եբր? Յհ. իմ ատ. ենթակայ Փիլ. երևակա-յել Սահմ. գերակայ Պիտ. դիմակայ Յհ. կթ. հետաքրքրական բառ է կայական՝ որ «կի-սահեղուկ» իմաստով ունի Վրդն. սղ. ճր. էջ 370 (Յորդ իբրև զջուր և կայական իբրև զձէթ). հեռակայ, կայարանապետ, կիսակա-յարան (նոր բառեր) ևն։ Բառիս երկրորդ արմատաձևն է կաց, որից կաց մնաց Ա. մակ. ե. 53 կամ կաց և մնաց «յետևը մնա-ցածները» Եղիշ. կացուցանել ՍԳր. «Հաս-տատել, ապացուցանել» Ուխտ. բ. 100. կա-ցուրղ «հանդէս, տօն», Սեբեր. 92. «մի տե-սակ հոգևոր երգ» Գնձ. Տաղ. (ըստ Մ. Աբե-ղեան, Արրտ. 1912, 732 տարբեր է կցուր-դից. կցուրդները հին ժամանակ Սաղմոսնե-րից յետոյ և նրանց կից երգուող փոքրիկ հոգևոր երգեր էին, մեծ մասամբ շինուած Ս. Գրքի պատրաստ խօսքերով. իսկ կա-ვուրդները սրանցից անկախ յօրինուած ամ. բողջ տօնական երգեր էին). կացրդական «տօնական» Պիտ. որ և կացարդական Մագ. (ըստ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 668). կացրղիլ «հաւաքուիլ» Պիտ. պայծառակացուրդ «մե-ծահանդէս» Պիտ. կացարան Նար. կացոց Յհ. կթ. կացուն Ագաթ. կամակացոյց Մծբ. ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9, Եզն. Ոսկ. ես. վե-րակացու ՍԳր. Կոչ. մշտնջենակաց Վեցօր. մօտակաց Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Կիւրղ. թգ, թագաւորակաց Կորիւն. ինքնակազութիւն Եզն. ևն. երկուսի զուտ արմատն է կա-, ո-րից բայական ձևով կալ «կենալ, կանգնիլ. 2. երևան գալ. 3. լինել. 4. ապրիլ. 5. դա-դարիլ, վերջանալ. 6. սպասել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Ագաթ. կալ ի վերայ «հասկանալ, վե-րահասու լինել» Ոսկ. մ. ա. 6. «վերակացու լինել» ՍԳր. հակառակ կամ ընդդեմ կալ «դէմ կենալ» ՍԳր. դիմակալ ՍԳր. ներկալ Փիլ. այլաբ. ենթականալ Ճառընտ. ևն։ Զար-մանալի ձև ունի յոտնկելեաց «ոտքի վրայ ուղիղ կանգնած» Ոսկ. Եփես. 927. Ա. թագ. իր. 20։
Նախ ԳԴ պրս. [arabic word] gāh բառի հետ համեմատում է հլ. կայ, կայանք։ Jus-ti, Zendsp. 300 սանս. sthā, զնռ. stā հոմանիշներին է կցում, որոնք ո՛չ մի նմանութիւն չունին։ Մորթման ZDMG 26, 543 բևեռ. kaiuk, 577 և 689 kias-du, kacidu ձևերի դէմ է դնում կալ. կացեալ։ Meillet MSL 8, 279 յն. βέβαιος «հաստատուն» բառի հետ. որ կրկնաւոր է համարում։ Հիւնք. գալ բառից կալ, իբր թրք. qalmaq «մնալ». կայ և կաց դնում է կամ շաղկապից և կացուրդ «հանդէտ» կցել բայից։-Scheftelowitz BВ 29, 15 սանս. ga «երթալ» և յն. βάσις «քայլք» ձևերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 227 սանս. agam, յն. ἔβην և հյ. եկն բայե-
ԳՒՌ (dialectal) Բայական ձևով գտնւում է ամէն տեղ՝ կամ, կաս, կա (ինչպէս՝ Այշ. Ախց. Մշ. Վն. Տփ. Երև. կամ, կաս, կա, Խրբ. Ննխ Պլ. Սեբ. գամ, գաս, գա, Ագլ. կօմ, կօս, կօ, Հճ. Զթ. գօմ, գօս, գօ). ունինք նաև կենալ «կալ, գտնուիլ կամ կանգնիլ» նշանակու-թեամբ, որ ծագում է կայանալ ձևից (ինչ. Տփ. կէնալ, Ասլ. Պլ. Ռ. գէնալ, Սչ. գենալ. Տիգ. գէնmլ, Զթ. Հճ. գինօլ, Հմշ. գէնուշ) Սրա անցողականն է կեցնել «կանգնեցնել». որի հետ նոյն է միջ. հյ. կեցնել «ապառու-ցանել», կեցութիւն «ապացոյց» Անսիզք 35 ևն։ Նոր բառեր են կայանք, կայենք «ինչք, հարստութիւն, 2. որոշում, եզրակացութիւն», կեցուածք, կեցունի ևն։ Ատանայի թրքախօս հայերի բարբառով էլ ունինք վերաղասու «վերակացու»։
στάσις statio, situs, status, locus ἁνάπαυσις quies եւ այլն. որ եւ Կայութիւն, Կայումն. Կացութի. Կացումն. Կալն ուրեք, եւ կայանն հաստատուն. ոտնկռիւ. ոտնկայ. դիրք. դադարք. դադարումն. հաստատութիւն. տեղի. կարգ. վիճակ. կենալը, կենալու կամ կեցած տեղը, կեցուածք, կացք.
Ոչ ունիմք բնաւ զկայ ի ժամանակս կենացս, այլ յընթացս եմք հանապազ։ Զկայ առեալ մեռոնն անուշահոտ յարժանաւոր անօթն՝ ելից զստեփաննոս շնորհիւ եւ զօրութեամբ. (Լմբ. սղ.։)
Կայք է ամենայնի, եւ շարժութիւն. (Դիոն.։)
կայիւք շարժի, եւ շարժիւք կայ մնայ. կայիւք թռչին, եւ կառուցմամբ ընթանան. (Պիսիդ.։)
Նախախնամօղ կայից, եւ հաստատութիւն եղելոցն. (Լմբ. հանգ.։)
basket, pannier;
cf. Կայթիւն;
—ք դրուատեաց, rounds of applause, plaudits;
—ս հարկանել, տալ cf. Կայթեմ.
, ի հլ. «կողով. 60 լիտր պառունա-կութեամբ մի չափ է» Ա. թագ. իե. 18 (կայթ մի չամիչ). Անան. գիտ. 26, 28 (գարիի հա-մար ասուած). Մխ. առակ. (խստոր կայ-Աեւ). Նիւս. բն. =Կնիք հաւ. էջ 270 (ցորենի կամ գարիի համար). կայ և Եփր. փես. 426 բայց այստեղ պէտք է ուղղել կաթ մի։-Գ Տ-Մկրտչեան՝ Անան. գիտ. 19 Շեռաևառռ թուաբանական խնդիրների ժողովածուի հի-ման վրայ գտնում է որ կայթը պարունա-կում է 60 լիտր. աւելացնում է նաև մի նոր վկայութիւն Խոսրովանոյշ թագուհու արձա-նագրութիւնից. «Հաստատեալ եմ զՏեկորոյ շարյեադն յեղն կայթ մի» (ՆԻ=971 թուից. տե՛ս Շիրակ, էջ 133 և Վիմ. տար. 8)։ Մա-նանդեան (Տեղէկ. Համալս. л 4) գտնում է որ մի կայթը =60 լիտր=191/2 կիլոգրամ։
Ս. Գրքի վկայութիւնն է «Հինգ արդու փոխնդոյ և կաթ մի չամիչ». սրա դէմ յոյնն ունի «գոմոր մի չամիչ», իսկ եբ-
րայականն ու միւս թարգմանութիւննե-րը կայթի տեղ ունին «հարիւր ողկոյզ, հարիւր կապոց»։ Սրանից հետևցնելով Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 100 կայթ մեկնում է «շար ողկուզաց չորա-ցեալ խաղողոյ կամ չամչու»։ ՆՀԲ «իբրև արմատ կթելոյ՝ է կթոց, քթոց»։ Հիւնք. հանում է կաթն բառից։ Մանան-դեան, Կշիռները յեվ չափերը, էջ 88 և 90 գտնում է որ Դիոնիսիոս Թելմա-հարցու ասորական ժամանակագրու-թյան մէջ «գինու մեծ չափը անվանված և kailtè. չափի այս անունը... համա-պատասխան ե հայերեն կայթին... կայլտեյի կշռորդը կստացվի՝ 408x x25=10 կիլ. 200 գր.»։ Ասորի բառն է kailtā «չափ», որ իգականն է kaila «չափ» բառի։ Ըստ ձևի կարելի չէ հա-մեմատել հայ բառի հետ, որովհետև պիտի տար հյ. *քայղթայ կամ *քեղթայ (միայն ք նախաձայնով)։
«խաղալիկ զոր տան մանկանց ի ժամանակի հանելոյ զատամունսն առ ի դնել ի բերան. ֆրանս. hochet». բառս գիտէ միայն Նորայր, Բառ. ֆր. 643բ և այն ո՛չ իբր նորակերտ կամ միջ. հյ. բառ։ Յայտնի չէ թէ ի՛նչ աղբիւրից է հանած։
ՆՀԲ լծ. ճայթիւն, ցայտիւն, կայտ-ռել, խայտալ։ Հիւնք. կցում է գայթել, խայթել ևն բառերին։ Աճառ. ՀԱ 1909, 160 խ և կ ձայների լծորդութեամբ միացնում է խայտալ և կայտռել բայե-
γομόρ, μέδιμνος gomer, medimnus, modium. Իբրեւ արմատ Կթելոյ՝ է Կթոց. քթոց. կեղթ. կողով խաղողոյ, չամչի, կամ ողկոյզ նոցին. չափ արմտեաց. գրիւ. քոռ. արդու. գոմոր. մոդ. ... եբր. գօմէր.
Հինգ արդու փոխնդոյ, եւ կայթ մի չամիչ. (Ա. Թագ. ԻԵ. 18։)
Միով սերմամբ՝ որ ի կայթին կայ։ Զմի ցորեան կամ զգարի, որ ի լրութեան կայթին գտցի. (Նիւս. կազմ.։)
ԿԱՅԹ 3 (ԿԱՅԹՔ, թից.) գ. ԿԱՅԹՔ. κρότος crepitus plausus Իբր նոյն ընդ ձայնիս Ճայթիւն, կամ Ցայտիւն, եւ արմատ Կայթելոյ, է Բխումն ոտից յոստոստելն ուրախութեամբ. դոփիւն, եւ Շաչիւն շառաչիւն.
Եւ կամ ձեռաց կայթըս ծափին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
spark;
cf. Կարկեհան.
, ի հլ. «կրակի պէծ» Բրս. մրկ. «ևոակ, խարոյկ» Ճառընտ. «կարկեհան, մի տեսակ հրագոյն թանկագին քար» Նչ. եզեկ Գնձ. Մագ. որից կայծակն «կայծ. 2. խա-րոյկ, կրակ» ՍԳր. «շանթ, երկնային կայ-ծակ» Եւս. քր. ա. «պալար, այտոյց» Եւս. պտմ. թ. 8, էջ 687 (նշանակութեանց զար-գազման համար հմմտ. յն. ἀνϑρας «ա-ծուխ, կարկեհան, այտոյցն»), առկայծեալ Ես խբ. 3. Բարուք բ. 18. կայծքար Երզն. երկ, կայծակել Կոչ. եռանդնակայծակ Թէոդ. խչ. կայծակնապարուկ Գիրք թղ. 157 (չունի ՆՀԲ). կայծի «կարկեհան» Մագ. կայծոռիկ կամ կայծուռիկ «բշտիկ, ուռեցք» Բժշ. (ար-ղի գրականում և գաւառականներում «փո-սուռայ, լուսատտնիկ, մայիսեան հրավառ հճի»), կայծուկ «մի տեսակ սուր փուշ» Ա-զաթ. § 649 (հին տպ. կայծու) ևն։-Սխալ գրչութիւն է առկայթեալ Յհ. կթ. էջ 346 փխ. առկայծեալ։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gaid-արմատեռ. Սրա հետ հմմտ. լիթ. gaidrus, giēdras «պայծառ, զուարթ», gaidrá, giedra «գե-ղեցիկ եղանակ», gaīsas «երկնքում գիշե-բային լոյս», gaisras «երկնքում լուսաւոր երևոյթ, հրդեհ, բարկութիւն», gaīzdras «լու-սաւոր երևոյթ երկնքում», լեթթ. dzīdrums «պայծառութիւն», gäiss «օդ, եղանակ», ga-išs «պայծառ, լուսաւոր», gaisma «լոյս», Հպրուս. gaylis «սպիտակ»։ Այս բառերը կարող են ներկայացնել թէ՛ g* և թէ g*h նախաձևը։ Լեզուաբանները այս բառերի հետ միացնում են յն. φαιδρός «փայլուն, պայծառ, զուարթ», φαίδιμος «լուսաւոր, փայլուն, սքանչելի», φαιδρὸνω «փայլեց-նել», φαιός «գորշ, մթագոյն», φαιϰόν «լուսաւոր» (Boisacq 1010-1011, Traut-mann 75, Pokorny, 1, 665), որոնք մատնանշում են միայն նախաձայն g*h։ Սրա համար էլ լեզուաբանները բոլորի նա-խաձևը դնում են g*haid-։ Այժմ, որովհետև հյ. կ նախաձայնը պահանջում է միայն g, ուստի պէտք է ընդունիլ թէ կայ հնխ. g' և g''h ձայների փոխանակութիւն՝ մի կամ միւս խմբի միջև։-Աճ.
իս հյ. խայտ (համեմատութիւնները տե՛ս անդ)։ Սանտալճեան, L'idiome 13 ռանս. kas «լոյս» բառի հետ։ Թիրեա-քեան, Բազմ. 1908, 504 կարծ արմա-տից։ Մառ ИАM 1920, 106 նոյն է դը-
ԳՒՌ (dialectal) նում կարծ և պայծառ բառերի հետ։ ԳԻՌ.-1. Ագլ. կայծ, Մկ. Սլմ. կίծ, Ախց Կր. կած, Հմշ. գէձ, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գաձ, Զթ. Խրբ. գmձ, Ասլ. գաձ, գազ, Սվէդ. զուձ, որոնք նշանակում են «կրակի կայծ». իսկ Ղրբ. կmծ «տաք, շատ տաք», Մղր. կ'mծ «օդի տաքութիմն», Հճ. գած, գօձ «վառուած ածուխ», Ննխ. գաձ գաձ «բոլո-ռովին նոր» (փուռից դուրս եկած որևէ բա-նի ակնարկութեամբ ընդհանուր իմաստ ստացած).-սրանց դէմ ունինք Երև. պէծ, Մշ. պձեղ, Ալշ. պէձիլ «կայծ»։-2. Ախց. Երև. կայծակ, Ագլ. կա՛յծmկ, Ռ. գայձագ, Կր. կածակ, Գոր. Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Վն. Տփ. կէծակ, Ղրբ. կm՛ծmկ, Ննխ. Պլ. Սչ. գաձագ, Ասլ. գաձագ, գաձայ, Ալշ. Մշ. կէ-ծագ, Հմշ. գէձագ, Բլ. կիձագ, Տիգ. գէճmգ, Զթ. գէձօգ, գէձոգ, Շմ. կէցկէցի, Սլմ. կէր-ծակ, բոլորն էլ «կայծակ, շանթ». իսկ Խրբ. գ'mձmգ «Տեառնընդառաջի յաջորդ օրը»։ Հմմտ. նաև Սչ. գաձօռիգ «բշտիկ», գաձքար «կայծքար», Խրբ. ք'mձօռագ (նախաձայն ք՝ և ոչ գ՝), Հմշ. գէ'զդիչ, Ղրբ. (շրջմամբ) ծիկո՛ւռի և պէծ հոմանիշով էլ՝ Ղզ. պրծրվէ-ոիկ «կայծոռիկ, փոսուռայ» (բառիս կազ-մութեան մասին՝ իբրև կայծ+ոռ+իկ՝ տե՛ս փոսուռայ), Հմշ. գէ՝զդից «փայլատակեզ»։-Նոր բառեր են կայծկլտուկ Խրբ. «շանթ», կայծանալ «տաքանալ, զայրանալ, տռփիլ. սիրահարուիլ, շատ փափագիլ, կարմրիլ», կայծապողուն, կայծապտուկ «բշտիկ», կայ-ծառ «ունելի», կայծացնել «սաստիկ տա-քացնել, արծարծել», կայծեփեաց, կայծ-խոտ, կայծկլտալ, կայծկծալի «ատրաշէկ». կայծկոնած «տաքութիւնից երեսը կարմը-րած», կայծկռտիլ «փայլիլ, ցոլալ», կայ-ծութիւն «տենդ», կայծուկոթիլ «զայրանալ». կծղիլ «հասկերը չորանալով այրիլ»։ Ատա-նայի թրքախօս հայոց բարբառով կայ հուր
σπινθήρ, ἁνθρακίς scintilla, pruna եւ այլն. (լծ. կիզուլ. գազազ.եւ թ. քեօզ ) Մասնիկ հրոյ փայլուն եւ դիւրաշէջ, որ մնայ ի մէջ աճիւնացեալ կրակի, եւ որ ոստնու ի կրակէ կամ ի ճրագէ. որ եւ ԿԱՅԾԱԿՆ ասի. եւ ՇԱՆԹ. կայծ, կած, պէծ. (որ եւ բեղեկ ըստ եբր)
ԿԱՅԾ. Կայծագոյն կամ հրագոյն ակն պատուական. ἅνθραξ carbunculus. որ ի սուրբ գիրս թարգմանի Կարկեհան, կամ Սուտակ.
Նոյն համարի ընդ Պղնձագոյն ակնէ ըստ (Լմբ. յայտն.)
Երրորդն՝ պղնձագոյն. այս քարս (սովին անուամբ) ի քահանայական բանակն ո՛չ էր, այլ՝ կայծ, որ աստ (ի գիրս յայտնութեան) ոչ եդաւ, բայց կարծեմ թէ զայս անուանեցին սուրբքն կայծ։
boisterous wind.
«օդը պղտորող մի տեսակ քամի». մէկ անգամ ունի Պիտառ. «Օդքն ծածկեն զճառագայթսն. կայս անուն է հողմըյն, արդ ծածկի արեգակն յամպն»։ ՋԲ չունի այս բառը։
Անշուշտ պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] qoys «փորի մէջ քամի խաղալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 397)։
Օդքն ծածկեն զճառագայթսն. կայս անուն է հողմոյն. արգ ծածկի արեգակն յամպն. (Պիտառ.։)
emperor, caesar;
Վեհափառ —ն, His Imperial Majesty.
. ր հյ. (-սեր, ւսերաց) «ինքնակալ թագաւոր Հռովմայեցոց» ՍԳր. Բուզ. որից կայսերագիր Կորիւն. կայսերական Ագաթ. Բուզ. կայսերակերպ Ագաթ. կայսերալուր Արծր. կայսերազարմ Գնձ. կայսրունի Իրեն. հերձ. 100. յետնաբար կայսրանալ «կայսր դառնալ» Մին. համդ. 127, 128. -տարբեր ձևեռոմ ունենք նաև՝ կեսար (սեռ. -ու) Եփր. բ. տիմ. Կոչ. Խոր. Յհ. կթ. կեսառութիւն Ճառընտ. կեսառոս Ուռհ. էջ 402. կիսառոս Յայսմ. նոյ. 29։
= Յն. ϰαῖσαρ, սեռ. ϰαίσαρος «կայսր» բառից, որ ծագում է լտ. Caesar, սեռ. Cae-saris յատուկ անունից։ Յուլիոս Կեսար ե-ղաւ առաջին հռովմայեցի մեծ ինքնակալը. որից այս անունը դարձաւ հասարաև անուն՝ «մեծ թագաւոր» նշանակութեամբ, ճիշտ ինչպէս Charlemagne յատուկ անունից կազմուեցաւ հսլ. krali, թրք. qraliča, ռուս. «ороль, լիթ. karālius «թագաւոր» հառա-րակ անունը։ Լտ. Caesar ձևը զուտ հռով-մէական չէ, այլ բարբառային. բուն լտ. ձևն է Caeso (Meillet, Esquisse ə'une hist. de la lanque latine. 102), որ մակդիր է և բուն նշանակում է «վիրաբուժական գործո-ղութեամբ ծնուած մօրից»։ Այնուհետև բա-ռը փոխառութեամբ տարածուեցաւ ամէն տեղ. հմմտ. գոթ. kaisar, հբգ. keisur, գերմ. Kaiser, հսլ. cšsari, ռուս. царь, լիթ. ceso-rus, հունգ. császár, արաբ. [arabic word] qaisar, արամ. qaisar ևն (Berneker 127, Kluge 236)։ Հայերէնի մէջ կայսր հին ժողո-վըրդական փոխառութիւն է (հմմտ. նոյն իսկ Յուլիոս կայսր ձևը Եւս. քր. տպ. 1818, Ա. 9), իսկ միւս ձևերը գիտական ձևեր են։ -Հիւբշ. 354։
Յօգոստոս կայսերէ։ Տիբերեայ կայսեր։ Ի կայսր բողոքեցեր, առ կայսր երթիջի՛ր։ Տո՛ւք զկայսերն՝ կայսեր։ Չի՛ք մեր թագաւոր բաց ի կայսերէ. (եւ այլն։ Իսկ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 1. եւ ՟Գ. 27.) ուր ասի ի մեզ աղեքսանդր կամ անտիոքոս կայսր, ի յն. թագաւոր դնի, կամ ոչինչ։
Աստուած կայսր ի վերայ ամենայն սրբոց, այս է թագաւորաց թագաւոր. ուստի եւ կայսերական ասի ըստ Նար. նաեւ աստուածականն։
healthy;
active, agile, lively, brisk, sprightly;
swift, quick, diligent;
gay, merry, jocose, facetious;
pretty, pleasing, prepossessing;
fish;
reptile;
— առնել, —ս յօրինել, to reanimate, to revive, to comfort, to invigorate.
, ի-ա հլ. «աշխոյժ, առոյգ, ե-ռանդուն» ՍԳր. «ջրի և ցամաքի ամէն տե-սակ կենդանի», բայց մանաւանդ «ջրային կենդանի» Դան. գ. 79. Շար. Նար. Արծր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. եռալ և զեռուն). որից կայտառական «խայտա-ցող» Ոսկ. յհ. ա. 31. կայտառութիւն Կորիւն։ Այս արմատի երկրորդ ձևն է կայտիռ, ո-հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «ուրախութիւն, ու-րախութիւնից խաղալ ցատկռտելը» Ա-զաթ. Փիլ. յովն. Յհ. կթ. «ծովային կամ ցամաքային անասուն» Սեբեր. 74. Ճառընտ, որից կայտռալ «ուրախ ուրախ վազվռտել, եռալ զեռալ» Ագաթ. § 239 (ձեռ. տարբ. կտռային, կըտռային, կրկը-նագիրը ունի կտռային՝ ՀԱ 1913, 18) Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 161 Ագաթանգեղո-սից փոխառեալ հատուածում ունի սրա տեղ կոտռային. հմմտ. նաև Սարգ. յկ. է, էջ 106 Իբրև զճճիս ի տղմի կապտռէի (առաջին տը-պագրութեան մէջ կայտռայի). կամ ա. պե-տըր. է. էջ 313 Զօրէն ճճեաց ի տղմի կաւտ-ռին (ա. տպ. կայտռան). որ և կայտռել Իմ. ժէ. 18. Ես. ծե. 12. կայտռեցուցանել Իսիւք կայտռական Փիլ. կայտռունակ Նար. խչ. 374. կայտռիկստակ (թերևս ուղղելի կայտ-ռիկատակ) «աքացի, ոտքով հարուած» Վրք. հց. Ա. 73 (ըստ ԳԲ սխալ գրչութիւն որպէս կայտռիք ստահակ ջորիներու. լաւագոյն ձե-ռագրում ունի «կայտռիքն ստահակ ջորւոզ» ընթերցուածը. տե՛ս Զարբ. թրգմ. էջ 286 ըստ Երևակ ամսագրի, 1858 Բ. էջ 43= Ա-թան. 604)։
ՆՀԲ կայթել և խայտալ բառերից. կայտիռ՝ իբր կայթ+եռ։ Հիւնք. խածա-նել բայից։ Scheftelowitz BВ 29, 31 արմատակից է դնում կայծ բառի հետ։ Մառ ЗВО 16, 151, հյ. թրգմ. Մկըր-տութիւն Հայոց 1911, էջ 88 եռեւա-ռեալ է դնում վրաց. կոտվա «շարժիլ, զեռալ», կոտրիալի «թաւալիլ, գլորուիլ» ձևերից։ Աճառ. ՀԱ 1909, 160 խ և կ ձայների լծորդութեան օրէնքով նոյն է դնում կայթել և խայտալ բառերի հետ։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 հիռլ. cath, նգալլ. cad, cadol, հբրըտ. ca-talrid «կռիւ, վէճ», լիթ. katilin, յն. ϰωτίλος «շաղակրատ, թովիչ», սանս. kadt բառերին ցեղակից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] qatr «արագ գնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 84)։
ἁστεῖος urbanus, festivus, venustus, elegans ἑντρεχής velox եւ այլն. (որպէս թէ՝ որ Կայթ առնու, կամ խայտայ) Զուարդ. աշխոյժ. պայծառ դիմօք. չքնաղ. շնորհալի. ընտիր. լաւ. եւ առոյգ. որ կայտռայ. արագաշարժ. փոյթ. եռանդուն. աղեկ, աղուոր, սիրուն, վխտացօղ.
Կայտառ տեսլեամբ. (Յուդթ. ՟Ժ՟Ա. 20։)
Կայտառ առնել զյօժարութիւն մեր (յն. զարթուցանել կամ արծարծանել)։ Աղբիւրս այս զնուաղեալսն կայտառս յօրինէ, եւ զվշտացեալսն ափոփէ (յն. մի բառ, ոգի տայ կամ զովացուցանէ) (Ոսկ. յհ.։)
ԿԱՅՏԱՌ գ. τὸ κινούμενον quod movetur. Լուղակ, ձուկն, եւ ամենայն կենդանի զեռուն շարժուն.
Կէտք, եւ ամենայն կայտառք որ ի ջուրս. (Դան. ՟Գ. 79։)
lamp.
. ի-ա հլ. «իւղի ճրագ, ջահ, վա-ռած մոմ» Կորիւն. Ագաթ. Փարպ. որից կանթեղաբորբոք Նար. խչ. կանթեղակիր Փիլ. լիւս. կանթեղաւոր Ճառընտ. կանթեղ-խոտ «հողմափայտ բոյսը. լտ. chelidonium» Բժշ. (հմմտ. արաբ. [arabic word] gandūl և թրք. qandil aγajə «կանթեղի ծառ» Կամուս, թրք թրգմ. Գ. 332). բառս յետնաբար դարձել է նաև կանթեղն, որից սեռ. կանթեղան Մեկն ղկ. և կանթեղնաւոր Պտմ. աղէքս.
= Յն. ϰανδῆλα «կանթեղ, ջահ, կախուած ճրագ» բառից փոխառեալ, որ փոխառեալ է իր հերթին լտ. candēla «ջահ, մոմ» բա-ռից. լատին բառը ծագած է čandere «փայ-լիլ, ցոլալ» բայից և փոխառութեամբ տա-րածուած է շատ լեզուների մէջ. ինչ. իտալ. candela, ֆրանս. chandelle, անգլ. candle, ռում. kandeli, հսլ. kaniidilo, ռուս. кандило (Berneker 480), ալբան. kandilje, ասոր. [arabic word] gandilā, արաբ. [arabic word] gandīl, թրք. քրդ. kandil, վրաց. կանդելի, թուշ. կանդել ևն, նոյն նշանակութեամբ։-Հիւբշ. 354։
Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 313-4 տեսնելով հանդերձ լտ. candela ևն բա-ռերի նմանութիւնը, մերժում է սրանք և ըստ հին քերականների մեկնում է անթեղ «կրակ ունեցող» և կամ կայ անդ եղ։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 107 դնում է պրս. գանտիյլ։ Աւելի ու-ղիղ ԳԴ արաբ. գանտիյլ (բառ յուն.)։ ՆՀԲ թրր. և լտ. ձևերը։ Peterm. 20 լտ. candela։ Մսերեան, Ճռաքաղ 1861, էջ 383 ոտանաւորով.
Բան ասացաւ զկանթեղէ, Թէ լայնափոր ու կանթեղ է. Ասազ և ոմն, թէ ուր կանթեղ Առկախեալ կայ, կա՛յ անդ և եղ։ Սրանով հանում է կանթեղ «կանթ ու-նեցող» կամ կայ անդ եղ ձևերից։ Lag Arm. Stud. § 1100 յն. ϰανδήλα-ից։ Հիւնք. լատինից։
Նոյն բառ է՝ այլեւայլ առմամբ՝. եւ թ. գանդիլ, գէնդիլ. լտ. գանտէ՛լա. ճրագ յիւղոյ. ղամբար. ջահ. տրցակ եղեգանց կամ խծուծ կամ մախր Վառեալ. ճարպ կամ մոմեղէն լուցեալ. որպէս յն. λαμπάς lampas, fax, funale.
Մատուցին կանթեղս ցմեծ ժամս, այրեցին եւ խորովեցին զմարմինս նորա հրով կանրեղացն. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ ՃՃ. ստէպ։)
Ձգէր ի վերայ կանթեղացն (կամ ըստ ձ. կանթեղնոյն,) եւ շիջուցանէր զլոյսն (տաճարին), եւ հեղոյր զձեթն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
rule, regulation;
order, method, law, ordinance, precept, statute, regimen;
model, example;
canon;
հանրական —, as a general rule;
ըստ —ի, according to rule;
strictly, regularly;
ըստ —աց, canonically;
— լինել, to serve as a rule or precept;
պահել, լուծանել զ—, to keep, to break the rules or regulations;
— երից, rule of three, proportion.
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) ռուղղալար ճարտարապետի, ուղիղ փայտ. ժամանակագրական աղիւսակ, կարգ, օրէնք, կրօնական կամ եկեղեցական օրէնք, օրի-նակ ևն» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ «կրօնա-կան պատիժ» Տաթև. ամ. 191. որից կա-նոնել «օրէնք դնել» Ոսկ. փիլիպ. կանոնա-կան Ագաթ. կանոնագրութիւն Փարպ. տն-կանոն Յհ. կթ. ևն։ Նոր բառեր են անբնա-կանոն, անկանոնութիւն, կանոնաւոր, կանո-նաւորապէս, կանոնաւորութիւն ևն։ Բառը գրուած է նաև կանովն, քանոն, քանուն. վերջին ձևի վրայ տե՛ս առանձին։
= Յն, ϰανών (ϰανόνος) բառից, որ նշա-նակում է «եղէգի ցօղուն» և հետզհետէ նոյն նախնական իմաստից բխելով՝ «որևէ ուղիղ փայտ կամ ձող, փայտէ քանոն, ուդիղ գիծ, վանդակի ճաղ, սահմանագիծ, օրինակ, ձև, օրէնք (և յատկապէս եկեղեցական օ-րէնք), կանոն, ցուցակ»։ Յոյն բառը ծագում է ϰννα (< լտ. canna) «եղէգ» բառից, իսկ սա էլ ասորաբաբելական kanu ձևի մի-ջոցով սումեր-ակկադ. gin «եղէգ» բա-ռից (Boisacq, էջ 406)։ Փոխառութեամբ անցել է շատ լեզուների. ինչպէս՝ լտ. čanon, հպլ. kanonū, արաբ. [arabic word] qānūn «օ-րէնք», թրք. qanun «օրէնք, ոստիևան» վրաց. კანონი կանոնի «եկեղեցական կա-նոն, յանցաւորների վրայ դրուած ապաշ-խարանք» ևն։ Նշանակութեան կողմից շատ զարգացում է կրած սլաւական լեզուների մէջ. հմտ. ռուս. канбнъ «առաւօտեան ևամ երեկոյեան եկեղեցական արարողութեանց երգերը և աղօթքները», кануиъ «երեկո-յեան ժամերգութիւն, նախատօնակ, ընո-հանրապէս նախորդ օրը (нaкauунe), մե-ռելոց հոգեհանգիստ, այս առթիւ պատրաս-տուած գանազան ուտելեղէններ, մեղրով գաթայ, տօնական մեղրաջուր կամ գարեջուր ևն» (Berneker 481)։-Հիւբշ. 355։
Հներից Տաթև. հարց. 538 գրում է «Ստուգաբանութեամբ կոչի կանոնն քանոն, այսինքն ուղղութիւն և կարգ և օրէնք»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, Thesaur. 47։ ԳԴ դնում է արաբ. գա-նուն (բառ յն.)։ ՀՀԲ, Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 107 և ՆՀԲ յն. ձևից։ Հիւնք. յն. ϰάννα «եղէգ» բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. կանոն (սաղմոսի կանոն, 2 հեգարան), Ոզմ. կանուն, Մրղ. կանուի ն, Ախց. ղmնօն (յատկապէս ղmյդm-ղmնօն <արաբ. qāida-qanūn), Սեբ. գանէօն, իսկ կրկնութեամբ՝ ղարmր-ղmնէօն (<ա-րաբ. qarār-qānūn)։
ԿԱՆՈՆ որ եւ ԿԱՆՈՎՆ, ՔԱՆՈՆ, ՔԱՆՈՒՆ. Բառ յն. κανών canon, regula, forma Գանօն. Չափ ուղղութեան՝ իբրեւ զլծակ կամ զմէտ կշռոց. ուղիղ ձեւ ուղղիչ այլոց. գիծ ուղղաձիգ. եւ Փակեալն ի մեջ գծից. աղիւսակ. ցանկ. որոշեալ գլուխ բանից. սահման. կարգ. օրէնք, եւ օրինակ նախատիպ. ... եբր. մէսուքա որ եւ ցանկ, պատնէշ։ Զպէսպէս առմունս յայտ առնեն վկայութիւնք նախնեաց։
ԿԱՆՈՆ. Իբրեւ ուղիղ փայտ կամ տախտակ, եւ հարթ սիւն. եւ Լար ճարտարապետաց.
ԿԱՆՈՆ. Իբր Աղիւսակ կամ գաւազան ժամանակագրութեան, եւ համաբարբառ ավետարանաց, եւ տոմարական գրուածոց.
Ի քրոնիկոն ժամանակական կանոնսն փոխեցայց. (Եւս. քր. ՟Ա.)
Եւսեբի զանուանս քահանայպետիցննշանակէ ի կանոնս ժամանակաց։ Իժամանակական կանոնաց եւսեբի պամփիլեայ. (Նախ. ՟ա. մակ.։ Յռջբ. թղթ. պաւղ.։)
Որպէս եւ ի ժամանակական կանոնի ճառեցաք. (Շիր. զատիկ.։)
վասն որոյ ասացի իննեւտասներեկին շրջագային բոլոր երեւելի կանոնին. զի իւրաքանչիւր կանոն իննուտասն ամաց շրջագայութիւն ունի. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
ԿԱՆՈՆ. Գլխակարգութիւնք գրոց սաղմոսաց, եւ շարականաց. եւ կարգ պաշտամանց.
կամ ըստ (Խոսր.)
Զկանոն պաշտաման ժամու աղօթիցն. (Փարպ.։)
ԿԱՆՈՆ. Սահմանեալ վճիռք ժողովոց. որոց հաւաքումն կոչի Գիրք կանոնաց, կամ Կանոնգիրք.
Ըստ չաթոյ կանոնին՝ զոր բաժանեաց մեզ աստուած։ Ըստ կանոնիս մերոյ։ Ոչ օտար կանոնաւ։ Այսմ կամ սմին կանոնի միաբան լինել. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 13=16։ Գաղ. ՟Ղ. 16։ Փիլիպ. ՟Գ. 16։)
Հոմերոս կանոնս դնելով եւ օրէնս՝ ուսոյց։ Յարմարական կանոնաւ զօրէն ամուսնութեան փութացան կազմել։ Զաշխարհավար կանոն անյեղ եւ հաստատուն պահեսցէ։ այս կանոնաւ փորձեցան տնտեսավարել զաշխարհ։ Զոր եւ վեհն իսկ ի սկսմանէ աշխարհի օրինադրեաց կանոն. (Պիտ.։)
Եթէ ես կարծեցեալ կանոնս մարդկան՝ այսպիսի, զի՞նչ յոյս ապա այնոցիկ, որ տգիտութեամբ խաւարեալք են. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
premature, preco-cious, ripe before the season;
prior, anterior;
old, ancient;
before the time, prematurely, very early;
պտուղ — եւ անագան, early or first, late or backward fruits;
անձրեւ — եւ անագան, the former the latter rain, vernal autumnal rain.
, ո, ի-ա հլ. «ժամանակից առաջ. վաղ» ՍԳր. «հին, հին ժամանակի, վաղե-մի» Եւս. քր. Վեցօր. «առաւօտը շուտ» Գ. մակ. ե. 12 (=միջ. հայ. կաննուխ Անսիզք 17). որից կանխաւ «առաջուց» ՍԳր. Ա-գաթ. ամիս կանխոց «եբրայական Նիսան ամիսը, գարնան սկիզբը» ՍԳր. (հմմտ. գերմ. Fruhling «գարուն», բուն «կանուխ») կանխել ՍԳր. կանխի Նանայ. կանխագոյն Մծբ. Եւս. քր. կանխագէտ ՍԳր. Եզն. Ագաթ. կանխախօսութիւն Ոսկ. ես. կանխածանօթ Ոսկ. մ. բ. 8. կանխակալ Եզն. Ոսկ. Սեբեր. կանխահաս Երեմ. իդ. 2. կանխասաց Ա-գաթ. Ոսկ. ես. Յուդ. 17. կանխարկ Մծբ. նոր բառեր են կանխավճար, կանխարգել, կանխամտածուած, կանխորոշել ևն։
Հներից Համամ. քեր. 268 հանում է կան(?) նախդիրից, որ գոյութիւն չու-նի։ Յառաջացել է շփոթմամբ Թր. քեր. 30 նախադրութեանց ցանկի մէջ կա-նուխ բառը իբրև երկու բառ կարդալով (կան և ուխ)։ Հիւնք. նախ բառից։ Խազրճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս vang «կանխել» բառի հետ։ Մառ ЗВO xIx, 0155 հին նշանակութիւնը դնում է «կանաչ, գարնանային» և համարում է յաբեթական ղնն արմատից, որից և օնա «արտ»։ Müller WZKM 8, 189 պրս. [arabic word] kahun, kuhan «հին» բա-ռի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Հնդ. կանուխ «շուտով», Սն. կանուխ «վաղորդայն», Ղրբ. կա՛նուխ. Զթ. Խրբ. Հճ. Պլ. Ռ. Սեբ. գանուխ, Սչ. գա-նուխ՝, Սլմ. կանօխ, Տիգ. գըննուխ, Ակն, Ննխ. գանօխ, Ասլ. գնիւխ։ Իմաստի դոյղն փոփոխութեամբ՝ Խ. Տիգ. «առաւօտ». և «վաղը, էգուց», Գնձ. «արագ, շուտ շուտ»։-Նոր բառեր են կանուխկեկ, կանուխկմանց։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კანოხი կանոխի «եզների առաջին լծումը՝ գարնանային աշխատանք-ների համար», ღანუხობაղանուխոբա «գար-նան սկզբնաւորութիւնը». այս իմաստի հետ հմմտ. ամիս կանխոց «գարնան առաջին ա-միսը», որից հետևում է կանուխ «գարուն կամ գարնան սկիզբը» (նախ Աճառ. Արրտ. 1898, 367, որից յետոյ Մառ ЗВO անդ)։
πρώιμος, ὤριμος matutinus եւ maturus, tempestivus, praecox ἁρχαῖος pristinus, antiquus, vetustus. (cf. ԿԱՆԽԻ, cf. ԿԱՆԽԱՒ. Վաղ քան զժամանակն եղեալ. նախաժաման. վաղահասուկ. եւ Առաւօտեան. յառաջագոյն. վաղեմի. հին.
Կանուխ եւ հեռի ժամանակօք։ Կանուխ ժամանակօք քան զիզիական պատերազմն։ Որ ի կանուխ ժամանակաց ստորագրեցեր. (Խոր. ՟Գ. 1։ Եւս. քր. ՟Ա։ Շար.։)
ԱՄԻՍ ԿԱՆԽՈՅ. ըստ այլոց՝ Նոր ամիս, կամ ամիս Նորւոյ. νέος novus. Առաջին ամիսն եբրայեցւոց Նիսան. իբր սկիզբն վաղահասուկ արմտեաց գարնանայնոյ ի մարտի եւ յապրիլի։ (Ել. ՟ժգ. 4։ ՟իգ. 15։ ՟լդ. 18։ Օր. ՟ժղ. 1։)
tie, fastening, knot;
ligature, lace, lashing, band, withe, bandage, swath;
rope, cord, string;
spelling;
tie, bond, link, obligation;
sour, sharp, harsh, tart.
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ. սակայն կայ գրծ. կապօք Կորիւն. Վեցօր) «կապ, կապանք», նմանութեամբ «սիրոյ կապ, դաշինք, գրի կապ, վանկ. հեգ» ՍԳր. Կորիւն. «կախարդանք, հմայութիւն» Ոսկիփ. «տտիպ, փոթոթահամ» Ոսկիփ. որից կա-պել ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Սեբեր. Մծբ. Եփր. կա-տակցել Ոսկ. յհ. կապանք ՍԳր. Ագաթ. կա-պեալ ՍԳր. կապարան «բանտ» Ոսկ. տիմ կապանարան «բանտ» Յհ. կթ. կապան «դարբանդ, լեռների մէջ կիրճ, կապարան» (իբրև թրգմ. պրս. band, darband հոմանի-շից) Խոր. Երզն. քեր. Մարթին. (ըստ Խտջ. կապանն է ծայռերի միջից կտրած ճամ-բայ). կապակռիւ Մծբ. կապակոտոր Բուզ. կապանաւոր Կորիւն. Ագաթ. բազմակապ Վեցօր. երկաթակապ Գ. մակ. դ. 8. թազա-կապ Մծբ. լեզուակապ Մանդ. ծնկակապ Վեցօր. շաղկապել Պղատ. օրին. Նիւս. բն. շղթայակապ Արծր. գրակապ եօթնազր. նշա-նակում է նաև «շէնք շինել, կառուցանել» կամ պարզապէս «շինել, գործել, հիւսել» և այս իմաստներից են կազմուած կամարա-կապ ՍԳր. երկաթակապ Խոր. հոյակապ ՍԳր. ականակապ Ել. լա. 5. Երգ. գ. 10. կտաւակապութիւն Մամբր. (կապանջ (кa-naнч) «պուխաւ, цenь» (Կ. Սարաֆեան, Բանայի ռիտութ. Սանկտպետ. 1788, էջ 67) թուի գաւառական կամ նորակերտ բառ)։
Windisch. 8 լատ. capio «բռնել», captivus «գերի» բառերի հետ է հա. քեմատում։ Mïller SWAW 38, 575 և 42, 329 լտ. capio «բռնել, գերել»։ Հիւբշ. KZ 23, 19 նոյն բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 53 գոթ. habon «ունե-նալ, կրել», լտ. capio, անգւք. haft «կապեալ» բառերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 68 հնխ. kap «կապել, կապտել» ար-մատից դնում է լտ. capere, capulum, յն. ϰώπη «բռնատեղ, երախակալ», գոթ. haban «բռնել, ունենալ» և հյ. կապ. կափ, կապել, կապուտ, կապտել, կա-փուլ, կափուցանել, կափարիչ։ Եազը-ճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս. vap արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 12 մերժում է լտ. capio ևն ձևերը։ BВ 5, 175 հսաքս. kosp «կապ, տրցակ» ձևի հետ։ Հիւնք. լտ. capio։ Bugge KZ 32, 51 պաշտպանում է լտ. capio ձևի համեմատութիւնը, որի ցեղակիցներն են նբգ. haft, գոթ. hafja, լեթթ. kampiu «բռնել», ալբ. kap «ձեռք ձգել», հիռլ. cacht «ծառայ», յն. ϰώπη «երախակալ, կոթ», ϰαπτω «կուլ տալ», սանս. kā-patī «մի կուց, կիցք» ևն, բոլորն է։ հնխ. qap «բռնել» արմատից (տես և Walde 126, Boisacq 410)։ Հիւբշ. 457 և Pedersen KZ 39, 379 մերժում են այս համեմատութիւնը, որովհետև թէ՛ նշանակութեամբ և թէ ձևով անյարմար է հայերէնի. հնխ. qap-պիտի տար հյ. *քաւ։ Patrubány ՀԱ 1903, 150 ձայ-
նական անհամաձայնութիւնը բազա-տրելու համար ենթադրում է, որ հնխ. qap-աճած լինի -vo մասնիկով, qap-vo>qappo>կապ։ Scheftelowitz BВ 28, 305 և 29, 40 նորվ. hempa «կապ, կարթ», յն. ϰόμβος «կապ», լիթ. kabē «կեռ», լեթթ. kmhu «բռնւած մնայ» ձևերի հետ։ Զօրպաճեան, Բազմ 1908, 359 թրք. [arabic word] baγ «կապ» բառից շրջուած։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. kamu «գերի բռնել», 423 թթր. qap, kab, kam, kem «փակել, պատել», 428 թթր. bak, bag «կապել»։ Թիրեաքեան Հև 1912, 288 նոյն ընդ կափուցանել, խափուցանել, իսկ Արիահայ բռ. 196 կապան «կիրճ»= զնդ. jafnu, jafan «կիրճ»։ Jespersen, Language 1925, էջ 469 հյ. կապ «l seize» իբր բնաձայն կցում է լտ. capio, յն. kapto, թրք. kap mak, ֆր. happer ևն բառերին։ Pictet բ. տպ. Բ. 255 կցում է իռլ. cab «սանձ», սանս. ǰambha «երախ» բա-ռերին։ Tucker, Notes of indo-our. ety. mologies (Melbourne-Halle 1930?), էջ 19 լտ. capillus «մազ» (իբր մանը թել), սանս. čāpa-«աղեղ», յն. ϰαπά-νа, ϰαπάνη «սայլ», լտ. capsa «արկղ» բառերի հետ։ Պատահական նմանու-թիւն ունի անշուշտ ասուր. käpu «չուան» (Muss-Arnolt, Ass. -engl. Handwb. 420բ)։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կապ, Ալշ. Մշ. կաբ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գաբ, Ասլ. գաբ, գա*, Տիգ. գmբ, Ագլ. կօպ (բայց կա՛պիլ), Հճ. գօբ, Զթ. գօբ, գոբ, Սվեդ. գուբ։ Նոր բառեր են կապան «մազի, օրորոցի կապ, կապիչ», կապելանց, կապճիւղ, կա-պանորթ, կապամէջ, 'կապասեղ, կապլ «խուրձ», կապիչ, կապկայ, կապկպել, կապ-կըշտել, կապռտել, կապտռտել, կապկպո-տել, կապոտել, կապկպտել, կապովի, կա-պոց, կապուկ, կապս, կապք, կապօն, կապ-րար, կապքար, փորկապ ևն։ Կապել «շինեւ» նշանակութիւնը գտնում ենք յատկապէս Հմշ. (փսիաթ ևն հիւսել, գործել), Երև. (մա. տուռ. կամուրջ կապել)։ ՓՈԽ.-Վրաց. კაჭი կապի «փայտի կամ ծառի վրայ երկճիւղ բաժանմունք». ორ-კაάი որ-կապի «երկժանի», ❇ბებიანი կապե-բիանի «բազմաճիւղ (փայտ)», აკაბი ա-կապի, აკაუი ակափի «գայլ, բերանա-կապ»? კაბანი կապանի «քարոտ, ժայռոտ, անանցանելի տեղ», իմերխևի լեզուով კაბანი կապանի «անդունդների վրայ վը-տանգաւոր ուղի» (Մառ, Teксть VIII էջ 82), գւռ. թրք. Կր. kaban (Բիւր. 1898 627), Ակն. geban «քարոտ, նեղ անցք կամ ճամբայ» (հյ. կապան «լեռնանցք, կիրճ» բառից).-հայ մազկապ ձևից է փոխառեալ թրք. [arabic word] ❇ nezgeb «ծամկապ, մազերի կապ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 325)։-Հա-յերէն կապս բառին շատ նման է հնչում ն ասոր. käps «փորկապութիւն», որի հետ նոյն է թրք. gabz «փորկապութիւն» և որից փոխառեալ է նաև ռմկ. խապըզ «փորևա-պութիւն»։ Այս բառը համարւում է արաբ. [arabic word] qabz, որ նշանակում է «առնել, բրո-նել, տարածել, թռչիլ» և չունի «փորը կա-պուիլ» իմաստը, ըստ Կամուսի ընդարձա-կածաւալ բառարանի (հտ. Բ. 441)։ Միև-նոյն ժամանակ արաբ. qabz ներգործական է, իսկ թրք. qabz գործածւում է իբրև չեզոք (qabz olmaq «փորկապ լինել»)։ Այս բոլո-դնել ո՛չ թէ արաբ. qabz-ից, այլ հյ. գւռ. կապս ձևից։ Հյ. կապոց բառից է փոխա-ռեալ եթովպ. cabotz կամ cotz «tenia, երի. զորդ. 2. kousso կոչուած բոյսը, վարդազգի. ների ընտանիքից, որ սքանչելի դեղ է ե-րիզորդի դէմ»։ Հապէշլի Գարապետ անու-նով մի Պօլսեցի հայ վաճառական, որ շա-րունակ երթևեկում էր Եթովպիա, ճանաչեց այնտեղ այս բոյսը 1757-62 թթ. և Պօլիս բերելով ծանոթացրեց A. Brayer անունով ֆրանսիացի բժշկին։ Բժիշկը տարաւ բոյսը Պառիզ 1822 թ. և առաջարկեց նշանաւոր բուսաբան Kunth-ի քննութեան։ Բուսո հա-ւանութեամբ «Բնական պատմութեան ընկե-րութեան» կոչուեց Brayera antheminople. Այս պատմութիւնը գրեց ինքը Brayer, Neuί années a Constantinople (Paris 1836) աշ-խատութեան մէջ, ուր էջ 430 ասում է թր այս բառը ծագում է հյ. կապոց «ծրար» բառից, որովհետև այս բոյսի գործածու-թեամբ երիզորդը կծիկի պէս դուրս է գա-լիս։ Նոյնից քաղելով կրկնում է Վ. Թորգո-մեան REA 8(1928), էջ 33-38 և Կոչնակ Հայաստանի 1919, л 20, էջ 624-6։-Հա-յերէնից է նաև թրք. գւռ. Այն. կապ (Կոչ-նակ՝ անդ)։
ԿԱՊ որ եւ ԿԱՊԱՆՔ. δεσμός ligamen, vinculum πέδη pedica, compes. ինչ մի զուգիչ, զօդիչ, պնդիչ իրի ընդ իրի, իրօք կամ նմանութեամբ. որպէս պարան, լար, շղթայ. աղխ. շաղկապ. յօդ. եւ Սէր. Երդումն. եւ Արգելք ազատութեան. կապումն.
Լո՛յծ զկապ պարանոցի քոյ։ Իբրեւ որթք արձակեալք ի կապոյ։ Կապիցես զնա իբրեւ զձագ կապով։ Զամենայն ուխտ եւ զամենայն երդումն կապոյ. (Ես. ԾԲ. 2։ Յոբ. խ. 24։ Թուոց. լ. 14։)
Երակք եւ ջիլք եւ կապք։ Կապ բազմաստեղաց։ Կապով խաղաղութեամբ. (Փիլ.։ Առ որս.։ Աթ.։)
Զգուշանայ (քսակի ոսկւոյն) կապով եւ կնքով եւ պահպանութեամբ։ Գրաւեցեր ընդ կապով բանի զանձն իմ եղկելի. (Խոսր.։)
ԿԱԼ ԵՒ ԿԱՊ գ.ա. Կալումն եւ կապումն. կամ Կալեալ եւ կապեալ
Ո՛չ երբէք ուրեք եղեալ է ... թարմատար՝ հրեշտակաց (պատգամաւորաց) ինչ կալ եւ կապ. (Բուզ. Դ. 5։)
Առանց հրամանաց կալ եւ կապ ունիցի զնոսա. (Ոսկ. յհ. Բ։)
ՁԵՌՍ Ի ԿԱՊ։ ԿԱՊ 2 ԿԱՊ, ԿԱՊՔ. առաւել ռմկ. որպէս Ծրար կամ հմայք կախարդութեան.
Թէ կապ ոք արասցէ ի վերայ նոր փեսայի, անհաղորդ մեռցի։ Առնու թուղթ կամ դեղ ինչ, կամ ծրար, եւ կապք ի կախարդէն. (Ոսկիփոր.։)
ԿԱՊ 3 ա. ԿԱՊ. Որակ համոյ, որպէս թէ կապօղ լեզուի. տտիպ. փոթոթ.
Փոթոթ համ, եւ կապ եւ հով՝ սերկեւելի. (Ոսկիփոր.։) cf. ԿԱՊՈՒԹԻՒՆ։
tax paid of a dignity or privilege.
, օ, ի-ա հլ. «տուրք, վարձք, կա-շառք» Բրս. մրկ. 310. Շնորհ. ընդհ. Լմբ. մատ. 44Ո 536-7 (բառիս իմաստի մասին տռե՛ս Աւռաւռէգեան, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 76). որից կապալառու Մխ. դտ. կապալատու Շնորհ. կապալաւոր Մխ. դտ. էջ 280=կա-պըլվոր Անսիզք 41. գրուած է նաև ղապալ Յայսմ. յնվ. 8. Ուռհ. խապալ Տաթև. ամ. 443. յօդով՝ բցռ. ղապալէն՝ առաջին անգամ յիշուած 901 թուի մի արձանագրութեան մէջ (Վիմ. տար. 5)։ Այժմ նշանակում է «որևէ դործի հայթայթումը կամ շէնքի շինութիւ-նը յանձնել մէկին՝ որոշ գումարի հատուց-մամբ. փոդրաթ»։
= Արաբ. [arabic word] qabāla «կապալով առնե լու գործողութիւնը և կապալագիր», որից [arabic word] taqabbul «կառավարութեան կողմից տուրքի կամ հարկի հաւաքումը կապալով տրուիլը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 321), արմատը [arabic word] qabl «առաջ, առջևը, դէմը». նաև «փոխարինել», հմմտ. muqābil «փո-խարեն»։ Արաբերէնից են փոխառեալ նաև թրք. [arabic word] qabala «սահմանեալ գործ», արև թրք. [arabic word] qabal «օրականով աշխատող բանւոր» (Будaгонъ 2, 36), ռուս. кабалa (թուրքերէնի միջոցով) «խոստմնագիր, պարտք, հաստատեալ գիր ստրկութեան» (Berneker 464)։-Աճ.
τέλος, δασμός vectigal, tribitum. Կապեալ տուրք՝ որպէս կաշառ, եւ սիմոնականութիւն. վճարք. բաժ. վարձք պաշտաման իշխանութեան առելոյ. տուրք .... իտալ. կապե՛լլա, ի յն. գա՛բիլօս, որ է մենավաճառ. cf. ԿԱՊԵԼԱՅ.
Որք մի ի միոյ վերայ յառնելով՝ տակավին աճեցուցանեն զկապալս ի վերայ եկեղեցւոյ, որպէս զտունս բաժից կամ զներկոցաց։ Յաւելուածով կապալացն դարձեալ փութան յափշտակել զեպիսկոպոսութիւն. (Շ. ընդհանր.։)
Կաշառն բարձրացեալ ի հակառակամարտիցն՝ կապալ եղեւ։ Զեկեղեցի քրիստոսի մատնեմք, եւ զհարկ կապալոցն բարձրացուցանեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
Ամի ամի վարձով, որ է կապալով՝ տային զքահանայապետութիւն. (Բրսղ. մրկ.։)