word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.
ԽՕՍՔ. Զրոյց մտաւոր. խօսք ընդ անձին. մտածութիւն. խորհուրդ. որոշումն ի սրտի. ներտրամադրեալ բան. յղացումն կամ ծնունդ մտաց.
hidden, secret, occult;
stealthy, clandestine, underhand, furtive;
—, ի —, in secret, privately, secretly, by stealth, clandestinely;
—ք, hiding-place;
the secrets;
the private parts;
—ք սրտի, bottom, the inmost recess of the heart;
— հրամանք վերին Տեսչութեան, the inscrutable ways of Divine Providence.
to creep into a hole or cavern, to burrow;
to shut oneself up, to isolate;
to seclude oneself.
Սորամուտ ծակախիթ եղեալ. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
to bore, to pierce, to perforate, to make a hole;
— զբանակ, to break out of camp.
Ծակեսցէ զունկն նորա հերամբ. (Ել. ՟Ի՟Ա. 6։ Օր. ՟Ժ՟Ե. 17։)
laugh, laughter, laughing;
derision, mockery, raillery, banter;
sneer;
— առնել, դնել, հեղուլ, to laugh;
to joke, to jest;
to laugh at, to scorn, to deride, to make sport of, to ridicule;
— լինել՝ կալ՝ մնալ, to be laughed at, derided, ridiculed, made a jest of, to make oneself the laughing-stock of;
— առնել զոք յայտ յանդիման, to scorn, to deride one to his face;
զծաղու գալ, ի — հատանիլ, to laugh, to hurst out laughing, to suffocate with laughter;
cf. Ծանակ.
Հրաման տուր ծաղերն, թէ ե՛րթ, եւ երթայ. (Կլիմաք.։)
acropolis, citadel.
Ցանկութեանցն յաղթիցէ սեռի, յորժամ ի ծայրաքաղաքն բանականին հրամանին կամաւորապէսն անսալ ոչ կամիցին. (Պղատ. տիմ.։)
Քաղաքին պարտ է շինել ... Երկոտասան տունս դնելով յառաջագոյն արամազդայ եւ աթենայ տաճար, ծայրաքաղաք անուանելով. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
shameful, contemptible, ridiculous, ignominious, infamous;
— or ծաղր եւ — առնել, to cover or load with ridicule, to subjct to contemptuous merriment;
— or ծաղր եւ — կալ, to be lost to all sense of shame.
Ծանա՞կ հրամայես լինել։ Դու կերպաս պատմուճան զգենուս, եւ նա մերկ ծանա՞կ շրջիցի. (Ոսկ. ես.։)
rather deaf, hard of hearing;
grating, insupportable.
Թանձրամիտ եւ ծանրալուր լինի առ ասացեալս։ Ծանրալուր լինի առ ասացեալս։ Ծանրալուր եղեալ՝ ոչ առնուն ի միտ. (Լմբ. սղ.։ Երզն. մտթ.։)
hard-hearted, flinty-hearted, obdurate, callous, unfeeling, insensible.
Մերթ՝ որպէս ծանրամիտ, կամ յոյլ.
burdensome, tiresome, wearisome, tedious, importunate, vexatious, insupportable.
Ոչ սաստիւ եւ ոչ ի մարդկան վարս մտանիցէ ինչ հրաման. (Ոսկ. ես.։)
knowing, known, manifest;
recognizable;
connoisseur, good judge of;
acquaintance;
friend;
indication, token, sign;
disciple, scholar;
—ս տալ, to make known, manifest, to disclose, to reveal;
to make acquaintance with;
—ս տալ զանձնէ, to make oneself known, to manifest or reveal oneself;
ի —ս գալ, to be known, manifest or revealed;
— լինել, to know, to be acquainted with;
—ք մեր, our acquaintances, friends, the people of our acquaintance.
Վարպետն, եւ ծանօթն։ Որդիք առ ծնողս, եւ ծանօթք առ վարդապետս։ Վարդապետաց սովորութիւն է, յորժամ ինչ ծանօթիցն պատմիցեն տեսիլ (կամ տեսութիւն), հրամայեն յիշել եւ ասել։ Վարդապետաց ծանրացեալ ընդ ծանօթից դժուարուսմնութիւն. (եւ այլն. Փիլ.։)
tree;
մատաղատունկ —, sapling;
հինաւուրց՝ զառամ —, old -;
պտղատու —, fruit -;
— արուեստի, the ten Aristotelian categories;
ելանել ի —, to climb trees;
to mount a -;
յօտել, յապաւել զ—ս, to prune;
to lop;
պատուաստել զ—ս, to graft;
ծաղկին —ք, the trees flourish;
փթթին —ք ծաղկօք, ծաղկազարդին —ք, the fruit trees are in full bloom or blossom;
— կացուցանել զհերս, to cause the hair to stand on end;
իւրում —ոց ի վերայ ելանել, to do according to one's will or pleasure, to follow one's own bent.
Զարուեստին ծառոյ պտուղս. իմա՛ զծառն պորփիւրի տրամաբանական յաղագս հնգից ընդհանուր ձայնից. իբր ճիւղագրութիւն։
fellow-servant, helpmate;
colleague, fellow-member, fellow-professor.
Քո ծառայիս (այսինքն երկրի) մեզ սորուն ծառայակ ցացս հրաման տացես պատրաստել զդարմանոց մերոց պէտս. (Խոսր.։)
to serve together.
Եւ մահու ծառայակցէր՝ արարչական հնազանդելով հրամանին. (Մամբր.։)
to be servant or slave, to serve.
Մարդոյ առեալ զանձնիշխանութիւն, ու՛մ կամի՝ ծառայանայ։ Զերկիր եւ զայլսն ամենայն համակերտս ծառայացեալս հրամանաց արարչին. (Եզնիկ.։)
cf. Ծառայաբար.
Նոյն ինքն հրամայելով տիրաբար, եւ կատարելով ծառայապէս. (Գանձ.։)
Դու հրամայեա՛ տիրաբար, եւ ես առնեմ ծառայապէս. (Եփր. զղջ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.) (տպ. ծառայաբար)։
enslaving, subjecting.
Ծառայեցուցանել զծառայեցուցիչն հրամայեաց ծառայեցելոյն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
to strike, to beat;
to crush, to grind, to pound;
— զկուրծս, to beat the breast.
Ծեծել զկտաւս տոփչօք, զերեսս քարամբք, կամ թաթիւք կամ ձեռօք զդէմս, եւ զգլուխ։ Ծեծել զոսկի. (Գէ. ես.։ Ագաթ.։ ՃՃ.։ Փարպ.։ Ոսկ.։ Շ. այբուբ.։)
rain-bow, iris;
halo.
birth, delivery;
after-birth;
origin, source, rise, birth;
ovarium;
ի ծնէ, by birth;
from one's birth;
կոյր ի ծնէ, born-blind, blind from his birth;
զծնէ կաղն դնացուցանել, to cause the bornlame to walk;
*mole;
*patch.
Գետոց հաւաքումն եղեալ՝ հեզաբար առ սահմանօք նոցա, ծնիւք լերամբք, եւ եզերօք նոցա, ծնիւք լերամբք, եւ եզերօք դեշտին. (Խոր. ՟Ա. 11. իբր ի ստորոտէ կամ ի հիմանց լերանց։)
cf. — զգեաց;
emperor;
cardinal;
cardinal (bird).
Ունի ծառայս զխորհուրդսն, որ թագաւորաց տիրեն, որ ծիրանաւորին հրաման տան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
to form, to figure, to fashion, to make.
Կնիք մատանւոյ տերամբ կերպագրեալ. (Նար. կուս.։)
cf. Կերպագրեմ.
Կերպաձեւէ զպատկեր տիրամօրն. (Խոր. առ արծր.։)
producing silk;
— որդ, silk-worm.
Բերօղ յիւրմէ զկերպաս. (որպէս շերամն զմետաքս)
silk-weaver, silk-manufacturer.
Գործօղ զկերպաս. (որպէս շերամն զթելս, եւ արուեստաւորք զկտաւն եւ այլն)
cf. Կետոս;
point, period, full stop;
moment, instant;
end, aim;
— նպատակի, aim, end, scope, object, goal;
ի — մահում, at the point of death.
Գային ժողովէին ի հրամանէ միաբանութեան յեդեալ կէտս. (Կանոն.։)
cf. Կիզում.
Խահրեալ եւ կիզեալ է յերամակէ խոզիցն։ Կիզիմ յահէ քումմէ. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Զ։)
cf. Կիզումն.
Զի արգելցէ զկիզողութիւն հրեղէն երկնից։ Ի բնութենէ չունին կիզողութիւն, այլ հրամանաւ աստուծոյ. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. սղ.։)
act of milking;
milk, milk-diet;
emulsion;
—ք, the vintage.
Զձուկն ի կիթ հրամանեաց մեզ. (Տօնակ.։)
half-tone;
semi-vowel;
diesis, semi-tone;
flat.
Ապա հրամայեաց կիսաձայն, եւ արտասուալի աչօք. (Մաղաք. աբեղ.) իմա՛, թերի եւ կցկտուր կամ նուազ ձայնիւ։
passions;
movement of the soul, emotion, sentiment, feeling;
animal passions, sensuality, vice;
suffering, pain, torment;
accident;
attributes, properties;
— լուսնի, phases of the moon;
յոյզ կրից, transports, fits of passion;
զաչացու՝ խօլական՝ նորածին՝ մոլեգին —, blind, extravagant, furious, outrageous passion;
յուզել զկիրս, to stir up, to provoke or excite the passions;
գգուել զկիրս, to flatter, to soothe one's passions;
անձնամատն լինել ի կիրս իւր, to give oneself up, to abandon oneself to one's passions, to indulge, to let loose, to gratify one's passions;
ի դժուարին կիրս գտանել, to find oneself in a painful, embarrassing or awkward position;
նուաճել զկիրս, to rule, to subjugate or control one's passions, to bring one's passions under subjection.
Համեղահամ դիւրամոքելի կրից կոկորդաց. (Նար. խչ։)
cuckoo.
նոյն թուի եւ ԿԻՒԿԻՒ, որ ի հայս ասի լինել գունով նման լորամրգի՝ մեծ քան զնա. եւ բնակիլ մօտ ի ջուրս, գնալ ի վերայ ջրոց, եւ լուղիլ։
to swallow;
to devour;
to ingulf, to absorbe;
զօդ՝ զշունչ or ոգի to breathe, to take breath;
— զբանս, to listen eagerly.
Թէ մազ ոք կլանէ։ Եկուլ զիս իբրեւ զվիշապ։ Ձուկն կամէր կլանել զպատանեակն։ Հրամն ետ աստուած կիտին մեծի կլանել զյովնան։ Կլանէին եօթն հասկքն զեօթն հասկսն ընտիրս։ Եկուլ գաւազանն ահարոնի զգաւազանս նոցա։ Ցաւովք կլանիցեմ զտողունս իմ։ Կլցուք զնա կենդանւոյն իբրեւ դժողք։ Բացեալ երկրի զբերան իւր՝ կլանիցէ զգոսա։ Գուցէ կլանիցէ զարքայ, եւ զամենայն ժողովուրդն՝ որ ընդ նմա։ Բերան ամպարշտաց կլանէ զդատաստանս։ Զքօրացաւ մահ, եւ եկուլ։ Կլանէին զազգս։ Առի զգրկոյսն, եւ կլայ (կամ կլի) զնա.եւ այլն։
to wind, to coil up, to make into a clew or coil;
to bind, to narrow, to contract, to straiten.
Զի՞, ասեն, հրամայիցե՞ս մեզ այդչափ կծկել. այսինքն ճնշիլ. (ճմլիլ. Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
cupolas, domes.
Բարձրաբերձ կմբեթանին ի հրամանէ տապալէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
seal;
signet;
stamp, impression ot a seal;
signature;
mark, figure, sign, character;
proof, witness;
confirmation, sentence;
sign of the cross;
baptism;
— Հօր, the only Begotten Son;
— — անմահութեան, the seal or stamp of immortality;
անփակ —, flying seal;
— կուսութեան, maidenhead, hymen;
— դրամոյ, die, stamp;
— բանից, conclusion, end;
— հարկանել, to affix one's seal to, to seal;
լուծանել՝ քակել զ—, to unseal, to break the seal;
— տալ, to baptize;
to seal up, to terminate, to finish;
— առնուլ to receive baptism, to be baptized;
առնուլ զոք ի կնքոյ, to stand godfather or godmother to;
— բանիս, after all, in fine, in short, in a word;
— դնել բանից, to wind up a speech, to conclude a discourse.
tone, sound.
female sex;
womanhood;
marriage, matrimony;
լինել ումեք կնութեան, to marry, to wed a husband;
առնուլ կնութեան ou ի —, to take to wife, to espouse, to take in marriage;
տալ ումեք զդուստր իւր կնութեան, to give one's daughter in marriage.
Առի զդա ինձ կնութեան։ Ետ զնա աբրամու առն իւրում կնութեան։ Եսաւ առ զմայելէթ ի վերայ այլոց կանանց իւրոց՝ իւր կնութեան։ Ետ նմա լաբան զռաքէլ դուստր իւր կնութեան։ Ա՛ռ դու ինձ զաղջիկս զայս կնութեան։ Եղեւ նմա ի կնութեան։ Լինել քեզ կնութեան։ Եղիցին նոքա մեզ կնութեան եւ այլն.
important, weighty;
distinguished, much respected, eminent
Ոչ եթէ կշռաւոր մեծամեծ արամբ ցուցանէ զփրկութիւն իւր. (Եփր. ել.։)
to weigh, to measure;
to weigh, to calculate, to examine, to ponder on, to take into, consideration;
to compare, to confront;
to shoot, to dart, to take good aim at, to hit the mark;
քաջ —, to weigh well, to ponder, to reflect with mature consideration, to pause;
— զխօսս իւր, to be cautious in one's words;
— զփոխարէն, to return like for like, to recompense, to reward, to renumerate;
— զհարուածն, to strike, to adjust one's blow;
— զամենայն աշխարհս, to be worth the whole world;
ըստ կշռելոյ ական, judged by eyesight;
եւ ոչ կշռեսցի արծաթ ընդ գնոց նորա, neither shall silver be weighed for the price therof.
Ամենայն մարդասէր կամօք կշռելով իմ՝ հրամայեցի ամենայն ազգաց. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 11։)
cf. Կոխ.
— առնել, դնել, to tread, to tread upon, to trample or tread under foot;
— լինել, կալ, to be trodden, trampled under foot;
— տալ, cf. Տալ ի կոխ.
Զհրամանս հոգւոյն աստուծոյ կոխան արարէք. (Մանդ. ՟Ե։)
cf. Կոխան;
լինել ի —, to be trodden under foot;
տալ ի —, to give to be trampled on.
Ի կոխումն գռեհաց տուեալ զհրամանն արքունի։ Յարագել ի կոխումն եւ ի կործանումն եւ յընկճումն եւ ի կորուստ ժողովրդեան տեառն. (Յհ. կթ.։)
to beat, to strike, to reiterate blows.
Կոծել զանձն քարամբք, կամ զկուրծս, կամ զերեսս, կամ զստինս. կամ զհորմս. (Մրկ. ՟Ե. 5։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 13։ Եզեկ. ՟Ի. 43։ ՟Ի՟Գ. 34։ ՟Ա. Կոր. ՟Թ. 26։)
Ո՞վ ոք անօրինացաւ, եւ ոչ քարամբք կոծիմ. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Կ՟Զ։)
to contribute the fifth part of, to take up or give the fifth part of the fruits.
Հինգերորդել հրամայէ զամենայն երամակս ձիոց եւ զանգեայս արջառոց. (Յհ. կթ.։)
cf. Հիւպատոս.
ՀԻՒՊԱՏ կամ ՀԻՊԱՏ. ՀԻՒՊԱՏՈՍ ՀԻՊԱՏՈՍ. Բառ յն. ի՛բադօս. ὔπατος . որ ըստ լտ. գօնսուլ. consul. Բդեաշխ. իշխան հրամանատար. փոխարքայ. տարեւոր գործակալ կամ կուսակալ.
consul;
փոխան —ի, vice-consul;
ի —տոջն, during the consulate of.
ՀԻՒՊԱՏ կամ ՀԻՊԱՏ. ՀԻՒՊԱՏՈՍ ՀԻՊԱՏՈՍ. Բառ յն. ի՛բադօս. ὔπατος . որ ըստ լտ. գօնսուլ. consul. Բդեաշխ. իշխան հրամանատար. փոխարքայ. տարեւոր գործակալ կամ կուսակալ.
tress;
braid;
plait;
— վարսից, tresses, plait of hair.
Հիւսակ ինչ յօդոյ եւ ի հրոյ իբրու զտեսակ ինչ մաղի շարամանելով, կրկնակ հիւսակ առ մուտն ունելով. (Պղատ. տիմ.։)
to weave;
to plait;
to braid;
to twist, to enlace, to entwine, to intertwine;
to knit;
to compose, to write;
— զնենգութիւն, to hatch wickedness, to frame or get up a plot, to machinate, to devise.
ՀԻՒՍԵՄ որ եւ ՀԻՒՍՈՒՄ, սի. πλέκω, συμπλέκω plico, complico, necto, connecto, torqueo διατάσσω dospono. Հիւսս առնել. հիւթել. նիւթել. ոլորել. բոլորելով շարամանել. ընդելուզանել. կցել. զօդել. յարմարել. հուսել.
texture, tissue;
tress, plait, braid;
entwining, interweaving, contexture, composition;
— բազմախորշ, ցանցակերպ, բազմանօթ, cellular, reticular, vascular texture.
Իր կամ բան հիւսեալ. հիւսք. շարամանութիւն. յօրինուած.
fond of receiving or entertaining strangers, generous, hospitable.
φιλόξενος hospitais, liberalis ad hospites. Սիրօղ կամ սիրով ընդունօղ հիւրոց. օտարասէր. հիւրամեծար. վանատուր. տե՛ս (՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 2։ Տիտ. ՟Ա. 9։)
Հիւրասէր որմզդական դիցն վանատրի. իմա՛ արամազդայ կամ դիոսի՝ որ կոչիւր հիւրասէր կամ վանատուր։
hospitality.
φιλοξενία hospitalitas. Մարդասիրութիւն առ հիւրս. օտարասիրութիւն. հիւրամեծարութիւն.