tracing, counterdrawing.
to sleep, to slumber, to lie down, to go to bed;
to repose, to rest;
to die, to expire, to depart this life;
— ընդ կնոջ, to lie with a woman;
— արտաքոյ, to lie abroad, out of doors;
— բացօթեայ, ընդ աստեղօք, to sleep in the open air, to lie under the canopy of heaven;
— աչօք բացօք, to sleep like a hare;
— ի տէր, to go to sleep in Jesus, to rest in God;
— ի հող մահու, to sleep the sleep that knows no waking;
— ընդ հարս իւր, to sleep with one's fathers.
Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան։ Զննջեցեալսն ի ձեռն Յիսուսի ածցէ ընդ նմա։ Ոչ ժամանեմք ննջեցելոցն, եւ այլն։ Յաղագս ի վերայ ննջեցելոց կատարմանց։ Խորհուրդ ի վերայ սրբազանաբար ննջեցելոցն։ Աղօթս սրբազանս առնէ ի վերայ ննջեցելոյն։ Անսրբազանիցն ննջեցելոց ոչ առնէ զայս աղօթս. (Դիոն. եկեղ.։)
character, letter;
register, archives;
secretary;
cipher;
signature, paraph, flourish;
—ք, alphabet;
elements, rudiments;
—ք եգիպտականք, hieroglyphs.
Զոր ի ձեռն սակաւ նշանագրացս խնդրեմ ի ձէնջ, շնորհեցէ՛ք ինձ. (Ածազգ. ՟Է։)
Գրեցին ատենակալ դպիրքն նշանագրացն։ Դիպեցան անդ նշանագիրք, որ գրեցին զամենայն խօսսն, եւ ընթերցան առաջի թագաւորին։ Որ ինչ կարի անտեղեակ լեալ ձեռնարկութեան նշանագրաց. (Ագաթ.։)
noting down.
Հասեալ առ իս հրամանի ի մեծ արքայէն Տրդատայ՝ կարգել ինձ ի ձեռնարկութենէ նշանագիւտ ժամանակագրացն. (Ագաթ.։)
character, letter;
writing;
note, annotation.
Հաստատեցին զաթոռ սրբոյն Գրիգորի՝ թարգմանութեամբ նշանագրութեան. այսինքն սուրբ գրոց եւ այլոց մատենից ի ձեռն նորապարգեւ նշանագրաց. (Շար.։)
sign, mark;
signal, indication, character, expression, proof;
symbol;
emblem;
label, ticket;
sign, miracle, prodigy;
scepter;
sign-post;
flag, colours, ensign;
— հրոյ, smoke;
flame;
փողք —աց, signal trumpet, bugle;
— դատապարտութեան, judgment, sentence, condemnation;
սուրբ —ք, Sacred Elements;
— հաւատոյ, symbol or formula of faith, Creed;
—ք ախտից, symptoms;
կանգնել յաղթութեան —, to raise a trophy, a monument of victory.
Որ արասցուքն ըստ մերում (պատկերի). ասաց, ի ձեռն յոքնական նշանակին զսուրբ երրորդութիւն ծանոյց. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Նշանական.
Զանճառելին եւ խորհրդական աւանդութիւն գրոյ՝ զայն կոչէ նշանակական, որպէս ի ձեռն նշանակաց ցուցեալս։ Ի ձեռն խորհրդականացն կամ նշանակականաց օրինակելով հաստատէ. (Մաքս. ի դիոն.։)
by signs;
— խօսել, to speak -;
— առնել ձեռամբ, to point at, to signify by hand.
Շարժեաց զաջ ձեռն իւր, եւ նշանացի նմա զփափաքելի ճանապարհն ցուցանէր։ Ձեռամբ նշանացի արարեալ՝ հրաման տայր նոցա երթալ. (Վրք. հց. ՟Զ. ՟Ի՟Զ։)
to glitter, to glisten, to shine, to sparkle, to flash.
Իսկ թէ առ գերագոյն քան զնա տեսութեան ճաճանչսն նշուլել համարձակապէս ձեռնարկիցէ, ոչ հասանէ, եւ վրիպեսցէ. (Դիոն. եկեղ.։)
light, shining;
reflex, glimmer;
— խնդութեան, ray or beam of joy;
աղօտ, մռայլ —, faint glimmer, dim light.
Իբրեւ ի սքանչելի նշուլացն աստուծոյ տանջեցաւ ի ձեռն աչաց խորհրդոց իւրոց։ Խորհրդածուս կոչին եւ լինել ըստ նոցա նշողաց արժանի գտաք. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 14։ Միք. պտր. առ գր. կթ։)
lawyer, jurisconsult;
president.
Երեք վկայքն՝ որք լինին զկնի նոմիկոսին, որ գրեաց զթուղթն (կտակի)։ Ոչ ոք է կարօղ շրջել զգրեալ կտակ թագաւորական նոմիկոսով։ Լիցի կտակն՝ նոմիկոսին ձեռնագրով. (Մխ. դտ.։)
himself, herself, itself;
he, she, it;
even, equal, identical;
ditto, do, idem or id;
the same, of the same kind, after the same manner, equally, conformably, identically;
մի եւ —, the same;
ի —, ի նմին, together, all at once;
ի —, — ընդ —, ընդ —ս իսկ, ի մի եւ ի —, ի նմին ժամանակի, -ժամայն, —հետայն, soon, very soon, quickly, in the same moment, immediately, directly;
— գործել, to identify.
newly built or constructed;
strange, stupendous;
newly ordained.
ՆՈՐԱԿԵՐՏ. Նոր ձեռնադրեալ. նորընծայ օծութեամբ.
cf. Նորակնուք.
ՆՈՐԱԿՆԻՔ եւ ՆՈՐԱԿՆՈՒՔ. Նոր կնքեալ. նոր մկրտեալ, եւ դրոշմեալ, եւ ձեռնադրեալ. նորածնեալ. նորընծայ.
newly baptized;
converted;
ordained;
neophyte.
ՆՈՐԱԿՆԻՔ եւ ՆՈՐԱԿՆՈՒՔ. Նոր կնքեալ. նոր մկրտեալ, եւ դրոշմեալ, եւ ձեռնադրեալ. նորածնեալ. նորընծայ.
novelty, innovation;
strangeness.
Որք զճշմարտութիւն հերքել ձեռնարկեցին զքարոզութեան, իւրեանց հերձուածովքն զնորաձայնութիւն ծնան. (Ոսկիփոր.։)
cf. Նորագործ.
cf. Նոր.
Արարածք նորա եմք ստեղծեալ նորոգապէս ի ձեռն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. (Եփր. եփես.։)
their.
cf. Նուազիմ.
Պա՛րտ էր այլայլելոյն աճել եւ նուազանալ։ Եհաս՝ իմաստութեան ինձ նուազանալ, եւ առաւելուլ ոչ բարւոյ ցանկութիւն։ Նուազանայցէ՞ ի ձեռն այնորիկ տրտմութեան պատճառք. (Արիստ. շարժ.։ Նար. ՟Ծ՟Ե։ Նիւս. կազմ.։)
cf. Նուաճումն.
Զի նովաւ ունիմք զնուաճութիւն երկոքին միով հոգւով առ հայր։ Որով ունիմք զհամարձակութիւն եւ զնուաճութիւն յուսով ի ձեռն հաւատոց նորա. յն. զմատչումն. (Եփես. ՟Բ. 18։ ՟Գ. 12։)
subjection, enslaving, submission, obedience;
detention, possession.
Զի նովաւ ունիմք զնուաճութիւն երկոքին միով հոգւով առ հայր։ Որով ունիմք զհամարձակութիւն եւ զնուաճութիւն յուսով ի ձեռն հաւատոց նորա. յն. զմատչումն. (Եփես. ՟Բ. 18։ ՟Գ. 12։)
weakness of intellect;
meekness, lowliness, humility.
Որ ի մերս նուաստախոհութեանց յառձեռն պատրաստ բանից. (Շ. թղթ.։)
abasement, undervaluing, humiliation, abjection, baseness, degradation, meanness, vileness;
առանց նուաստութեան, without meanness.
Ի ձեռն իմոյ նուաստութեան զայնպիսին քակտեաց արձան. (Մագ. ՟Խ՟Է։)
to sacrifice, to celebrate mysteries;
to consecrate, to offer.
τελετουργέω perficio, initio, consecro, sacrifico. Կատարել զնուէրն մատուցեալ. կատարողապետել. օրհնել զնուիրեալն. ձեռնադրել. սրբազանել. սրբել. մատակարարել զխորհուրդս.
usher, sheriff's officer, sergeant, lictor;
nuncio;
deputy;
cf. Նուիրանոց.
Բողոք հարկանէ ի ձեռն նուիրակաց իւրոց աւետարանաց։
to offer, to present, to give;
to dedicate, to vow, to devote;
to ordain;
to consecrate;
to sacrifice;
— or — նուէրս, to pour out libations to;
— զանձն, to devote, to sacrifice oneself;
— զդիս, to honour idols with offering;
—եալ, to be ordained or consecrated;
— կռոց, consecrated to idols.
ՆՈՒԻՐԵԼ. որպէս Նուիրագործել. նուիրակատար լինել. օրհնել, ձեռնադրել. մկրտել, դրոշմել, հաղորդել սուրբ խորհրդոց, եւ աբեղայ օրհնել. ուստի ՆՈՒԻՐՈՂ՝ ἰεροτελεστής, τετελεσμένος sacrorum initiator. ասի եպիսկոպոսն կամ քահանայն. եւ ՆՈՒԻՐԵԱԼ. τελουμένος, τετελεσμένος initiatus, initiandus. կոչի անձն օրհնելի.
Լուսատեսակս հանդերձս արկանեն ի վերայ նուիրեցելոյն (այսինքն մկրտելոյն)։ Ի կատարումն ամենայնի՝ քահանայապետն ի սրբազնագոյն գոհութիւն (այսինքն ի սուրբ խորհուրդ հաղորդութեան) կոչէ զնուիրեալն։ Իսկ նուիրեալն կայ յետոյ քահանային, եւ այլն. (Դիոն.։ Սոյնպէս եւ Մաշտ. եւ Գիրք ձեռնադր.։)
offer, oblation;
dedication, inauguration;
— անձին, selfsacrifice, devotion.
Եւ ոչ ի սրբոյն խորհրդոյ նուիրումն ձեռնարկէր, եթէ ոչ նախ նմա տեսիլ երեւիւր. (Դիոն. թղթ.։)
almond;
դառն —, bitter -;
իւղ նշոյ, almond-oil;
կիթ նշոյ, milk of almonds;
— շաքարապատ, sugar-plums;
բլիթ ի նշոյ, crisp almond, almond-paste.
Զդառնութիւն նշի անուշացուցանեն ի ձեռն արուեստին. (Երզն. մտթ.։)
aid, assistance, succour, help, favour, subsidy, support, relief, resource, means;
ի —, in support of, on behalf or in favour of;
— մատուցանել, to aid, to succour, to help;
to care, to take care;
— լինել, cf. Նպաստեմ.
(լծ. ապաստան, եւ հուպ աստ). σύμβλημα (հանգանակ). commissio χρεία (պէտք). opus ἑπιτήδευμα studium, diligentia. եւ բայիւ παρέχω (լծ. պարգեւել). adhibeo, praesto συμβάλλω confero եւ այլն. Օգնութիւն՝ մասամբ իւիք յանձնէ իւրմէ ինչ մի հանգանակելով, կամ ճգնելով. ձեռնտուութիւն. գործակցութիւն. սատար. օգուտ. շահ. պէտք, եւ ջան. փոյթ. հայթայթանք. պիտանութիւն. կամ սատար՝ որպէս օգնական, ձեռնտու, գործակից. քովէն՝ քսակէն՝ իր կողմանէն օգնութիւն մը ընելը .... (իսկ պ. նէվաստեն, նէվաշէն, ջանալ ճգնիլ).
Որ իբրեւ եհաս անդր, բազում նպաստ լինէր հաւատացելոցն ի ձեռն շնորհացն. այսինքն օգուտ լինէր, կամ օգտէր. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 27։)
cf. Նպաստաւոր.
Որ մատուցանէ զնպաստ. ձեռնտու. օգնական. սատար. առիթ. եւ Պիտանի. օգտակար.
sabre, scimitar, cutlass.
Զնրանն յազդէր կապեալ. եւ ի վերայ նրանին եւ այլն։ Աջ ձեռն եդեալ էր ի դաստապանն նրանին։ Զնրանն անցոյց ընդ փողս զօրավարին. (Բուզ. ՟Ե. 6. 32. 35։)
of saturday.
Քաւեալք ի ձեռն առօրեայ եւ շաբաթօրեայ լուացմանցն. (Մամբր.։)
conjunction, connection, concatenation.
Շաղկապութիւն գթոյ ի ձեռն խնամութեան. (Զքր. կթ.։)
mercy, charity, clemency, pity, compassion;
charity, alms, almsgiving, goodness;
գործք ողորմածութեան, good deed.
Քան զողորմածութիւն եւ քան զբազում եւս այլ ինչ՝ մեծ է հեզութեամբ տանել վշտացն։ Եթէ յանողորմածութենէ յողորմածութիւն փոխեսցիս, զձեռն գօսեցեալ պարզես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 6. եւ 7։)
pity, mercy;
alms, charity;
— առնել, տալ, to give alms.
ἕλεος, ἑλεημοσύνη misericordia, eleemosina. Ողորմ, եւ ողորմածութիւն. գթութիւն. մարդասիրութիւն. բարերարութիւն. խնամք. կարեկցութիւն եւ բարձումն թշուառութեան տառապելոց. բաշխումն ընչից. տուրք ձրի. շնորհ. առատաձեռնութիւն.
alive, living;
sound, safe;
complete, entire, integral;
wholesome;
uninterrupted;
— —, alive, all alive, altogether, cf. Կենդանւոյն;
— բովանդակ, wholly, entirely;
— եկիր, welcome ! you are welcome;
— լեր or եր, keep yourself hearty;
God speed you, good bye !
— լեր վարդապետ, hail Master !
— լեր թագուհի, Salve Regina! hail Mary!
— երթ, go in peace, adieu, farewell;
— մնասցեն, let them go to the devil;
— մնա, adieu, take care of yourself, my kind wishes.
Զիս ած առ քեզ ողջ, եւ զկինն իմ ողջացոյց։ Ոչ են պիտոյ բժիշկք ողջոց (կամ ողջաց), այլ հիւանդաց։ Կամի՞ս ողջ լինել։ Եղիջի՛ր ողջ ի տանջանաց քոց։ Ձգեա՛ զձեռն քո. եւ նա ձգեաց, եւ եղեւ ողջ իբրեւ զմիւսն։ Ո՞ղջ իցէ. եւ նոքա ասեն, ո՛ղջ է։ Ի սոյն աւուրս ողջ իցես դու, եւ տուն քո. եւ ամենայն որ ինչ քո է, ողջ լիցի. եւ այլն։
to offer a burnt offering, to sacrifice.
Ոչ ի ձեռն հրոյ, այլ ի ձեռն ջրոյ զպատարագս ողջակիզեաց։ Սաւուղ ինքնաձեռն ողջակիզէր տեառն։ Տանելով ի գերեզմանն կերակուրս եւ ըմպելիս, ողջակիզեն զկերակուրսն, նուիրեն զգիսն։ Զշարժումն կենդանութեան հոգւոյ իւրեանց ողջակիզեն. (Սեբեր. ՟Ժ։ Նախ. ՟ա. թագ.։ Ոսկ. յեզեկ.։ Եւագր. ՟Լ՟Ա։)
perfection in all the members.
Ի նանիր պատառել ձեռնարկեն զի վերուստ անկեալ պատմուճանն քրիստոսի, այսինքն զնորա հաւատոցն ողջանդամութիւն. (Գերմ. թղթ.։)
some, certain, some one, one;
այր —, a man;
կին — անուն մարգարիտա, a woman named Margaret;
ոմն քաղցեալ եւ ոմն արբեալ, one is dying of hunger while another is drunk;
ոմանք մեծատունք եւ ոմանք աղքատք, some are rich and others poor;
ցրուեցան ոմն յայս եւ ոմն յայն կոյս, they are scattered here and there;
զոմանս տեսի անցանել ընդ գետն, ոմանք ի լուղ, եւ ոմանք ի նաւակի, I saw several crossing the river, some swimming, others in a boat.
Ոմն քերականութիւն։ Ոմն ձի։ Ոչ ինչ յաւէտ մարդն գոյացութիւն՝ քան ո՛մն արջառ։ Ոմն ձեռն, ոմն գլուխ։ Ըստ երկրորդաց ոմանց գոյացութեանց. (Արիստ. ստորոգ.։)
lamb, lambkin.
Յո՞յր ձեռն թողեր զսակաւ ոչխարակսն յանապատի անդ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 28։)
cf. Եբենոս.
Զոսկիանկար գաւազանն, որ ի փայտից սպնիազից, ի ձեռն առեալ. (Յհ. կթ.։)
louse, vermin;
մածանող —, crab-louse;
— արմտեաց, grub, mite, weevil;
cf. Ուտիճ;
քաղել զ—ս, մաքրել յոջլոց, to louse.
Յոջլոց տարածմանէ ծածկեալք էին։ Մի՛ մերձեսցի ի քեզ ձեռն օտար, եւ մի՛ առցէ ոջիլ ի գլխոյ քումէէ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
gold-smith;
jeweller;
golden, made of gold.
Հրոյ զօրութիւն, է զի զանպիտան աղտն խառնեալ ընդ ոսկւոյ ... սրբել, եւ յառաջին պայծառութիւնն ածել ի ձեռն արուեստի ոսկէգործաց. (Իգն.։)
goldsmith.
to become gold, to be transmuted into gold.
Մինդաս ըղձացաւ, թէ յոր ինչ եւ մերձեսցի, ոսկի լինիցի. եւ տուեալն նմա կերակուր ի ձեռն բերանոյն ոսկիացեալ լինէր. վասն որոյ եւ ապականեցաւ սովով. (Նոննոս.։)
to branch out, to ramify, to shoot out;
to become invigorated, ramified.
Ի վերայ հաս պօղոս, թէ ոստացաւ խաբէութիւնն ի ձեռն այնոցիկ. (Եփր. ՟բ. թես.։)
to shoot, to emit.
Ձգել զձեռն իւր զաջ ի պտուղ մի .. . եւ ոստեալ զնա. (Եպիփ. ծն.։)
having feet;
walking, going on foot;
rhythmical, measured, metrical;
verse, rhyme, poetry;
on foot;
անցանել ընդ գետ յ—, to cross the river on foot;
յ— or յ—ս կալ, to be on foot;
զօրացոյց զօտս իմ յ—ս, he gave me strength to stand;
—ս յօրինել, գրել —ս, — չափմամբ, to rhyme, to versify, to make verses, to write poetry or verses;
գձուձ, յոռի —, mean, worthless verses, doggerel.
Գիշերի ձեռնատարած եւ յոտանաւոր սաղմոսերգութիւնս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
foot;
foot of a mountain;
foot, inches;
foot (measure in prosody);
պատուանդան ոտից, foot-stool;
կռուան ոտին, foot-hold;
ոտից ցաւ, the gout, podagra;
հատանող կոշտից ոտից, pedicure, corn-cutter;
լուացումն ոտից, foot-hath, pediluvy;
— —, — առ —, foot by foot, step by step, inch by inch, by little and little, by degrees, gradually;
առ —, յոտս, առ ոտս, at the feet;
near, at, to;
յոտաց, standing, upright;
յոտից, on foot, walking;
— ընդ ոտին, foot to foot;
յոտից ցգլուխ or մինչեւ ցգլուխ, from head to foot, from top to toe;
յոտին քում, at your coming;
յ— կալ, to rise, to stand up;
կալ ի վերայ ոտից, to stand upon one's legs;
յոտին կալ, to be standing, on foot;
to support or maintain oneself;
յոտին ունել, to uphold, to support, to sustain;
յ— կանգնիլ, to rise, to get up;
— or առ — հարկանել, կոխել ընդ — հարկանել, to foot, to tread under foot, to trample upon;
to despise;
զ— յոտանէ փոխել, to take a step, to walk;
զոտս ամբառնալ, — առնուլ, to start, to depart, to set out, to go away;
զոտս արձակեալ հարկանել, to kick, to foot;
զոտս ամբարձեալ փախչել, to scamper away, to be off;
անկանել յոտս ուրուք, to fall prostrate at the feet of;
— զոտամբ արկանել, to cross the knees;
զոտն հարկանել առ բարկութեան, to stamp on the ground, to trample with anger or rage;
զոտս ի բոյս հարկանել, to wander about the fields or among the mountains;
զամենեսին յոտին կացուցանել, to surpass all competitors;
to surprise, to astonish;
առ ոտս ուրուք խրատիլ, to be brought up at the feet of;
առ ոտս կալ, to be present;
զոտս հատանել, to take away, to destroy, to extirpate, to exterminate.