heaviness, gravity;
weight, load;
heaviness, grievousness;
importance;
heaviness, dullness;
uneasiness, low-spirits, dejection;
gravity, seriousness;
— գլխոյ ստամոքաց, oppression, heaviness in the head;
weight on the stomach;
— լսելեաց, hardness of hearing;
— քնոյ, lethargic sleep.
որ զծանրութիւն աւուրն բարձաք եւ զտօթ։ Ոչ արկից զձեօք այլ ծանրութիւն։ Հպարտացուցանէ զքեզ սիրտ քո ծանրութեամբ։ Ծանրութիւն համարեցաք խնդրել ի թագաւորէն հետեւակս. եւ այլն։ Ծանրութիւն բեռանց։ Բեռինք ծանրութեան (այսինքն ծանունք)։ Ծանրութիւն հարկաց, արուձիոյ, վշտի, ողբոց, ցաւոց, փառաց։ Քուն եւ ծանրութիւն։ Ծանրութիւն քնոյ, կամ որովայնամոլութեան. եւ այլն. (Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Եղիշ. եւ այլն։)
to take or acquire knowledge of, to inform oneself, to know;
to be acquainted, to become or get acquainted with, to make the acquaintance of.
Շունք թէպէտեւ համասեռիցն հանդիպին, ո՛չ նոցա դիւրաւ ծանօթանան. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
to serve, to wait upon;
— բանից, մտաց գրոց, to translate literally;
— freely.
Թէոդոտոս եւ սիմաքոս հեբրայական բանին ծառայեցին. Իսկ եօթանասունքն մտաց աստուածային գրոց ծառայեցին, եւ ոչ բանի. (Իսիւք.։)
to chew, to grind, to crunch.
որ չարաչար որդունքն անքուն ոչ ծասքեն եւ ծծեն զարիւնս մեր. (Ոսկիփոր.։)
masticatory;
—ք, teeth.
Որ կարէ ծասքել. գործիք ծասկելոյ. ատամունք.
dilatation, expansion, development, diffusion;
diesis, sharp;
dilated, spread, diffused;
— առնուլ, to be dilated, diffused, expanded, spread, extended, propagated.
Աղբիւրքն իսրայէլի, ծաւալք ծաւալեաց, եւ ոռոգմունքն տիեզերաց. (Տօնակ.։)
to smack the lips.
Ի հաց ուտելն մի՛ ձայնեսցէ՛ բերան քո, եւ մի՛ ծափծափեսցեն ատամունքդ. (Ոսկիփոր.։)
rain-bow, iris;
halo.
Որպէս ի յօդդ բազում լինին փայլմունք յարեգականէ եւ կամ ի լուսոյ, զոր ծիածանդ կոչեմք. որոյ էութիւն ոչ գոյ։ Ծիածան ասի բակն, որ զարեգակամբ։ կամ ամպ զլուսնիւ պարագայի. (Հին բռ.։)
birth, delivery;
after-birth;
origin, source, rise, birth;
ovarium;
ի ծնէ, by birth;
from one's birth;
կոյր ի ծնէ, born-blind, blind from his birth;
զծնէ կաղն դնացուցանել, to cause the bornlame to walk;
*mole;
*patch.
Զամարայնոյն ցուցանէ կատարելագոյն ծնունք. (Պիտ.։)
cf. Կերպարանեմ.
Շրթունք զբանն կերպացուցեալ յառաջ բերէ։ Ունկն զձայնն կերպացուցանէ ի սիրտս, եւ այլն. (Լմբ. սղ.։)
chin;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
—ն (խիժ) gum damar (for varnish).
σιαγών mala, maxilla χεῖλος labium μύλη dentes molares. Ծնօտ ներքին. ստորին կողմն ծնօտից՝ հանդերձ շրթամբք, բերանով եւ ատամամբք. դունչ, պրկունք. բերան. Տե՛ս ՟(Դ. Թագ. 28։ Յոբ. խ. 21։ ՟Ի՟Թ. 17։ Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 4։ Սղ. ՟Լ՟Ա. 12։)
milch
Ո՛չ եզինք՝ որովք վարէին, եւ ոչ բեռնաբարձ անասունք, եւ ոչ այծք կըթանք, եւ ոչ կտուրք հօտից. (Իսիւք.։)
causticity;
ignition;
combustion;
burning;
conflagration.
Որոտմունք եւ փայլատակմունք, կիզմունք, եւ ամպահարութիւնք. (Արիստ. աշխ.։)
half an hour.
Որով ցուցեալ լինին ժամք, եւ կիսաժամք, եւ մասունք նոցա. (Սարկ. տոմար.։)
harpy, monster half bird half human.
Գազանք անծանօթք, վիշապատունք, կիսահաւք. (Խոր. աշխարհ.։)
half.
Իսկ ի դիրս Դամասկ. վրիպակաւ Կիսամասն, կիսամասունք, դնի, իբր Նմանամասն, նմանամասունք. ընթերցեալ ի յն. իմիմէրի՛ս, փոխանակ ընթեռնելոյ միօմէրի՛ս։
division.
Կէս կամ փոքրիկ ենթամնայ՝ դնելի ի վերջ տողին, ուր անկատար մնայ, բառն. զոր օրինակ. ա-ռա-ւօտ. առ-նել, ա-սել. ե-ղեւ. ճա-նա-պարհ եւ այլն։ Իսկ մեծ կամ կատարեալ ենթամնայն դնի ի ձեռագիրս՝ ի ներքոյ բարդ բառից, որոյ մասունքն են նշանական. զոր օրինակ, բարձ--ընտիր, նոր--ընծայ. եւ այլն։
passions;
movement of the soul, emotion, sentiment, feeling;
animal passions, sensuality, vice;
suffering, pain, torment;
accident;
attributes, properties;
— լուսնի, phases of the moon;
յոյզ կրից, transports, fits of passion;
զաչացու՝ խօլական՝ նորածին՝ մոլեգին —, blind, extravagant, furious, outrageous passion;
յուզել զկիրս, to stir up, to provoke or excite the passions;
գգուել զկիրս, to flatter, to soothe one's passions;
անձնամատն լինել ի կիրս իւր, to give oneself up, to abandon oneself to one's passions, to indulge, to let loose, to gratify one's passions;
ի դժուարին կիրս գտանել, to find oneself in a painful, embarrassing or awkward position;
նուաճել զկիրս, to rule, to subjugate or control one's passions, to bring one's passions under subjection.
որպէս որակութիւն, եւ պէսպիսութիւն, այլայլութիւն բնական իրաց, զգածմունք. բերմունք.
jaw, jawbone.
Ներքին շրթունքն մինչ ի կլափն խօսել ոչ կարէին. (Ճ. ՟Ա.։ եւ Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Գ.։)
biting, sharp, acute, caustic, poignant;
— առնել, to burn, to scorch;
to pain, to torture.
Մունք խոշտանգիչ մանրածնունդ բարուց, եւ կծուակիծ բանից նոցին. (Նախ. ել.։ եւ Վրդն. ել.։)
a sorry garment;
rag, tatter.
Զծիրանի քղամիդն անգոսնեն (միանձունք), եւ իբրեւ սարդոստայն կնատաձորձ հաշուին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։ (չիք ի յն։))
oblation at baptism.
Դրամ տուեալ կամ առեալ յանդէպս՝ վասն կնիք տալոյ, այսինքն մկրտութեան. կնունքի ստակ.
baptism;
spiritual affinity.
σφράγισμα baptismus, et confirmatio. Մկրտութիւն, հանդերձ դրոշմաւ. կնունք տալը կամ առնելը.
material, corporeal.
Որով ամենայն հիւթականն պատկերմունք առ ի յանձնէն արտահալածին. (Մաքս. եկեղ.։)
to weave;
to plait;
to braid;
to twist, to enlace, to entwine, to intertwine;
to knit;
to compose, to write;
— զնենգութիւն, to hatch wickedness, to frame or get up a plot, to machinate, to devise.
Զանճառ պսակն, զոր հիւսեցին մատունք հզօրիդ. (Բենիկ.։)
cf. Հիւրանոց.
Օտարանոցք եւ որբանոցք եւ հիւրատունք. (Մխ. դտ.։)
cf. Դիւթական;
—ն, cf. Դիւթութիւն.
Յաղագս հմայականին։ Արդ ասի ի փռիւգացւոցն գտանել զհմայականն։ Եւ հմայականին մասունք են՝ հաւադիւթականն, եւ այլն. (Նոննոս.։)
ingenious, shrewd, sharp, clever;
crafty, cunning, artful.
Եմք հնարագէտք, եւ յայսպիսի պատրանս իմաստունք. (Լմբ. սղ.։)
ingenuity, cleverness, dexterity;
industry, manufacture, art;
չարարուեստ —, machination, plot, contrivance, intrigue.
Յամենայն հնարագիտութիւնս պատահէ նոցա։ Զաղփաղփունք՝ հնարագիտութիւնք մեր։ Սկիզբն պոռնկութեան հնարագիտութիւն կռոց է։ Մարդկան չարարուեստ հնարագիտութիւն. (Իմ. ՟Զ. 17։ ՟Թ. 14։ ՟Ժ՟Դ. 12։ ՟Ժ՟Ե. 4։)
sound, noise, rumour;
echo;
— զանգակաց, tinkling, peal, jingle, ringing;
— հողմոց, ծովու, murmur, roar;
— խորտակելոյ ալեաց, rushing, dashing;
— որոտման, rumbling, roll;
— անձրեւոյ, pattering;
— հրոյ, crackling;
— հրետից, boom, roar;
— թմբիկ, roll;
— կառաց, rumble;
— հարազանի, crack;
— զինուց, clash, clang;
— շղթայից, clank, clanking;
— ժամացուցի, tick;
— բարբառոյ, aspiration;
— հանել, to make a noise;
եղեւ —, a noise was heard;
— դրամոց, chink.
Հնչումն ձայնից։ Հնչմամբ փողոյ։ Ի ձայնէ հնչման փողոյ։ Փողոց հնչմունք. (Եղիշ.։ Սարգ.։ Շար.։)
Գոչմուք փողոց, եւ հնչմունք եղջերաց. (Արծր. ՟Ե. 3։)
bare-headed, unveiled, uncovered;
naked, hare, undressed;
openly, manifestly, publicly;
— առնել, cf. Հոլանեմ;
— լինել, հոլանիմ, cf. Հոլանեմ.
Ներքին եւ արտաքին վրդովմունքն հոլանի առնէին զախշարհս. այսինքն մերկացուցանէին. (Արծր. ՟Գ. 13։)
rolling, circular motion, circulation;
case;
— անուանց, oblique cases.
Հոլովս ուղղական՝ անկմամբ ուղիղ եկաց։ Հոլովք՝ թաւալմունք անուանց. (Նչ. քեր.։)
to be condensed, to grow thick;
to fill, to be filled.
Հոծեալ եւ յարմարեալ որմունքն. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Հոծեալ պատերազմունք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Հողանիւթեայ.
Հողանիւթ բնութիւն, կամ մատունք, կերպ, մարմին, բարունակ. (Խոսր.։ Զքր. կթ.։ Նար. ՟Ի. ՟Հ՟Ը։ Ճ. ՟Ը.։ Շար.։)
Զոր ոչ բաւեն տանել հրաբուն հրեշտակք, մատունք հողանիւթք շօշափէին. (Մեկն. ղկ.։)
equivocal;
cf. Համանուն;
cf. Երկդիմի.
Հոմանունքն երկոքեան (աշոտ, եւ աշոտ). (Յհ. կթ.։)
Հոմանուանք (կամ հոմանունք) ասին, յորոց անուան միայն հասարակ. իսկ ըստ անուան բան գոյացութեան այլ. ո՛րզան, կենդանի՝ մարդն, եւ գրեալն (այսինքն նկարեալն). (Արիստ. ստորոգ.։)
Էն ի հոմանուանց է. իսկ հոմանունքն ընդ սահմանաւ ոչ ստորանկանին։ Պա՛րտ է ի վերայ հոմանուանցն խնդրել, թէ քանի՛ս ունի նշանակութիւնս հոմանունն. (Սահմ. ՟Ա։)
Ոմանք զօրութիւնք հոմանունք (կամ հոմանուանք) են. (Պերիարմ.։)
Երկուց հաւասարութեանց գոլով՝ հոմանունք իսկ են ... Հոմանուամբ երբէք վարիլ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
equivocally.
Հոմանունքն ի ձայնիցն ոչ փաղանունաբար, այլ հոմանունաբար ստորոգին. (Անյաղթ պորփ.։)
dinner, noon-day meal;
repast, entertainment, feast;
—ոյ ժամ, the three canonical hours, Third, Sixth and Ninth;
cf. Ճաշաժամ;
սպասք, սեղան, զանգակ —ոյ, dinner-service, dinner-table, dinner-bell;
— անպաճոյճ;
frugal meal or table;
— գործել, to get dinner ready;
— առնել, to give a dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner-party;
պատրաստ է —ն, dinner is on the table;
—ք զ—ս մղեն եւ ընթրիք զընթրեօք անցանեն, dinners follow dinners and suppers follow hard on suppers;
cf. Ժամ.
ἅριστον prandium. լայնաբար՝ ἅρτος, φαγεῖν , πότος, συμπόσιον panis, comedere, convivium. պ. ջաշէկ, շաշթի. Կերակուր կամ սեղան ի միջօրէի. եւս եւ յառաջն. եւ ամենայն կոչունք. օրհարսակի, որպէս եւ խուզլուխի՝ կերակուր.
declamation.
Դրունք ճառասացութեանց բանին, գետք հոսին, միտք սրանան. (Եօթնագր.։)
hermitical, ascetic, painful, laborious;
— կեանք, ascetic life.
ՃԳՆԱՒՈՐԱԿԱՆՔ գ. որպէս Ճգնաւոր միանձունք.
austere or ascetic life, austerity;
penitence, mortification, maceration;
fatigue, labour, trouble, effort;
combat, resistance;
danger, risk;
— մահու, death-struggle, pangs, agony;
օր ճգնութեան դատաստանին, the momentous day of the Last Judgment;
ամենայն ճգնութեամբ, with the utmost care or diligence.
κίνδυνος periculum, discrimen praelii ἁγών certamen (stadii) ἅσκησις exercitatio եւ այլն. Ճիգն. ճգունք. նեղութիւն. վիշտ. տագնապ. կիրք. չարչարանք. քիրտն. վաստակ. երկ, եւ երկունք. կամաւոր ճնշումն. մրցանք. նահատակութիւն. կրթութիւն. ջան. ժուժկալութիւն միանձանց, մարտիրոսաց, եւ ամենայն առաքինի համբերողաց՝ հանգոյն մրցողաց ի ստադին կամ ի մարտի. լծ. թ. t
cf. Ճեպեցուցանեմ.
Եթէ արծաթ փոխ տայցես եղբօր քում, մի՛ ճեպեսցես զնա։ Ճեպէր զզօրսն ի ձայն փողոյ։ Ստիպէր ճեպել (զընթացս) ի ճանապարհ։ Ճեպեաց զաշակերտսն մտանել ի նա։ Համբաւք եւ տագնապք ճեպեսցեն զնա յարեւելից։ Երկունք ճեպեցին զնա.եւ այլն։
Երկունք փրկութեան աշխարհին ճեպէին (զհայս). (Շար.։)
slime, mucous secretion of snails.
Իբր Ճակք, կամ գիճութիւն. խոնաւ հիւթ ժժմակաց իբր լորձունք.
cf. Ճշմարտեցուցանեմ.
Լսելիք ճշմարտեալք զաստուծոյսն։ Ձեռք ճշմարտեալք ի բարի գործս հաւատով։ Ահա մեք եւ մանկունք մեր ճշմարտեալ։ Ճշմարտեալ ի կերպարանս աստուծոյ՝ ժառանգեսցուք զարքայութիւն. (Յճխ. ստէպ։)
truth;
veracity;
reality;
sincerity;
բուն —, plain truth;
— իրաց, the bottom or basis of things;
անպատրուակ ասել զ—, to tell the whole truth;
աղարտել զ—, to offend against truth;
ճշմարտութեամբ, cf. Ճշմարտիւ.
ἁλήθεια veritas, certitudo. Ճշմարիտն գոլ. ստուգութիւն. իսկութիւն. բան եւ գործ անսուտ՝ աներկբայ՝ անկեղծ՝ աննենգ. ուղղութիւն. իրաւունք. արդարութիւն. եւ Կանոն ճշմարտութեան, աստուած.
cf. Ճիք.
Ճողեալ մասունք անպիտանք, կամ շողոտ կենդանիք. ճղրտկած, բզըքտած, կամ շողիքի պէս բաներ.
effusion.
Արտասուաց հեղեղմունք (կամ հեղմունք) հանին ամենայն ժողովքն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
outpouring, spreading abroad;
effusion, dispersion.
Հեղումն կամ հաղմունք արեան. (Եփր. ՟Թ. 22։ Խոր. ՟Բ. 29։ Եղիշ. ՟Ե. եւ այլն։)
cf. Բեւեռեմ;
to write, to compose.
Միայն ի փայտ խաչին հեղուսայ։ Մատունքն հեղուսեալ ի խաչն. (Լմբ. համբ. եւ Լմբ. սղ.։) Եւ Կցել. պատուաստել զհիւսուած բանի. շարահիւսել.
tractable, docile;
mild, complaisant, condescending.
Զհեշտալուր երգս սաղմոսացս։ Այսպիսի հնչմունք երգոց հեշտալուր մարմնոց. (Լմբ. պտրգ.։)