peripatetic.
Արիստաբուղոս հրէայ՝ պերիպատետիկեան փիղիսոփոս ճանաչէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
copper-coloured, bronzed;
calcedony, chalcedony.
Շափիղա. պղնձագոյն, զմրուխտ. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 19։)
of equal glory or honour.
Ի տեղի նորա զդիմոփիղոս արիոսքն առնէին, իսկ համափառացն զեւագրիոս ոմն. (Սոկր.։)
restitution;
payment, reimbursement;
remuneration, recompense;
compensation, gift, offering, fine, amends;
cutting;
— վնասուց, damages, indemnity, reparation;
— փոխարինի, compensation;
exchange, any thing given in return;
ի —, in payment;
in return;
օր —ցման, the Last Judgment;
— առնել, to reward, to requite, to recompense;
to make amends for;
հատուցանել ումեք զ—, to give tit for tat, to make a return for, to requite;
to avenge, to punish;
հատուցանել զ—ի թշնամիս, to revenge oneself on one's enemies.
Իբրեւ զականս շափիղայ ի հատուցման իւրեանց. (Ողբ. ՟Դ. 7։)
bdellium;
cf. Ամեթոս;
cf. Կարկեհան.
Սուտակի եւ ական գահանակի նմանեցոյց։ Կարդն երկրորդ սուտակ, եւ շափիղայ։ Գծագրեալ է ի սուտակին յուդա ... գոյն սուտակին հրագոյն. (Փիլ. այլաբ.։)
armed at all points, armed from head to foot, cap-a-pie.
Ազգաց սպառազինաց։ Իւրովք սպառազինօք։ Զսպառազէնս զանուանիս։ Իշխանք նորա եւ սպառազէնք նորա։ Առ փիղ փիղ հազար հազար այր սպառազէն. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 4. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 23։ ՟Գ. Թագ. ՟Թ. 22։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 35։)
tetrarch.
Չորրորդապետս կացուցանէ աւգոստոս զհերովդէս, եւ զանտիպատրոս, եւ զլիւսիաս, եւ զփիղիպոս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
to succeed, to inherit;
to make oneself master of, to master, to domineer, to lord, to rule over.
cf. Քող.
Եհան (եպիսկոպոսն) զեմիփորոնն, եւ զփիղոնն, եւ զորարն. (Ճ. ՟Բ.։)
hyaline, glassy;
cf. Սառնակերպ.
Զականակիտն սրբամաքուր շափիղայի ի գոյն վճիտ սառնատես. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
cf. Սառնակերպ.
Զականակիտն սրբամաքուր շափիղայի ի գոյն վճիտ սառնատես. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
very pure, holy.
Զականակիտն սրբամաքուր շափիղայի ի գոյն վճիտ սառնատես. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
tiger;
մատակ —, tigress;
կորիւն վագեր, tiger cub.
tomorrow, next day, the following day;
—, ի —, ի — անդր, the morrow, the day after, on the morrow, tomorrow;
ի — անդր յետ մահու նորա, the day after his death;
վասն երկիւղի վաղուեանն, for fear of the future;
զկնի վաղուին, after tomorrow;
ի միւս —ն, ի միւսում —, the day after tomorrow;
վաղուենէ ի — առնել, to put off from day to day.
Մի՛ այսուհետեւ հոգայցէք վասն վաղուի. զի վաղիւն վասն իւր հոգասցի։ Մի՛ պարծիր առ վաղիւն, զի ոչ գիտես զի՛նչ ծնանիցի քեզ վաղիւն։ Ի վաղուէ շաբաթուն մինչեւ ցվաղիւն յետին եօթներորդին թուիցէք։ Անվրէպ զվաղուի օրն (կամ զվաղիւ օրն) պատրաստեսջի՛ր ի նմին գազանութեան զփիղսն. եւ այլն։
stout-limbed or large-limbed.
interpreter, commentator, expositor.
Զիա՞րդ լուիցեն առանց քարոզչի, այսինքն առանց մեկնչի, որպէս փիղիպոսն ներքինոյն. (Եփր. հռ.։)
cf. Նեարդ.
Եմուտի ներքոյ փղին, հարկանէր զներտս փղին, եւ անդէն ընկենոյր զփիղն ի վերայ անձին իւրոյ. (Բուզ. ՟Դ. 22։)
signed, marked with a sign;
special, signal, famous, remarkable, notable;
symbolic, mystical;
ensign-bearing;
նաւ մի —աւ դիոսկորացւոց, a ship bearing the sign of Castor and Pollux.
Եհաս ի փիղ անդր նշանաւոր. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 44։)
fat and lusty, corpulent, bulky.
style;
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.
Յուստինեայ փիղիսոփայի, որ ի մերմէ ոճոյս էր (այսինքն քրիստոնեայ)։ Կղեմէս աղեքսանդրեայ երէց, եւ պանտենոս փիղիսոփոս ստոյիկեան ի մերմէ ոճոյս՝ պայծառանային։ Գաղիանոս (կայսր) մերում ոճոյս արար դիւրութիւն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
auditor, listener, hearer;
listening, obedient, docile, submissive;
—ք, auditory, audience, the public.
Արիստիդէս փիղիսոփայ աթենացի՝ ընկեր կոդրատեայ՝ առաքելոցն ունկնդիր՝ արար զիննեւտասներեակն լուսնի հռովմայեցւոց. (Շիր. զատիկ.։)
student, studier;
mathematician.
Դոմետիանոս զուսողս եւ զփիղիփոփայս հռոմայեցւոց մերժեաց։ Դարձեալ զուսողս եւ զփիղիսոփայս հալածեաց. (Եւս. քր. ՟Բ։)
sapphire.
elephant's trunk, proboscis;
follicle, univalvular pericarp, seed-vessel, husk, pod, shell.
to be divided in two.
cf. Փիլիկկոն.
cf. Փիւսկեան.
Ոմանք ի փիլիսոփայից, որք անուտնեալ կոչին փիւսիկեանք (կամ ֆիւսիկեանք )։ Եմպեդոկցէս եւ պարմենիդէս փիւսկեանք փիղիսոփայք ճանաչէին. (Վեցօր. ՟Ա։ Եւս. քր. ՟Բ։)
physical;
physician;
natural philosopher.
Ոմանք ի փիլիսոփայից, որք անուտնեալ կոչին փիւսիկեանք (կամ ֆիւսիկեանք )։ Եմպեդոկցէս եւ պարմենիդէս փիւսկեանք փիղիսոփայք ճանաչէին. (Վեցօր. ՟Ա։ Եւս. քր. ՟Բ։)
cf. Բուն.
Հաւատոյն եւ սիրոյն, որ քան զայն միութիւնն չիք նախամեծար. իհսկ տիրագոյնն՝ յիսուսի քրիստոսի, եւ հօրն։ Չի՛ք եւ չի՛ք քան զայսոսիկ տիրագոյն բարի։ Ակն տիրագոյն շափիղայի. (Ածազգ. ՟Դ. Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։ Գանձ.։)
the thirty fifth letter of the alphabet, and the twenty ninth of the consonants;
eight thousand, eight thousandth.
Փ. Թաւոսութիւն տառիս այնչափ հեռանայ ի բենէ, մինչեւ մերձենալ ի փհ, վհ, ւհ. այսինքն ի ֆ. ուստի առ եբրայեցիս անխտիր հնչի ֆէ, եւ փե. որ առ քաղդէացիս է միշտ փէ, եւ առ ասորիս եւ առ պարսիկս միշտ ֆէ. բայց պարսիկք ստէպ խառնեն զայլ տառս նմանաձեւս ընդ ֆէի. այսինքն են փէ կամ բէ, պէ, եւ վաւ։ Լատինք զսեպհական եւ զսեպհականեալ բառս իւրեանց գրեն ֆ տառիւ. իսկ զբնիկ կամ զյայտնի յունականս եւ զայլազգականս՝ գրեն բհ կամ փհ, բայց ֆ հնչմամբ։ Իսկ մեք չունիմք զձայնդ ֆ, վասն որոյ զայնու գրեալս յայլոց՝ փոխեմք ի փ. զոր օրինակ փաղեկ, փարաւոն, փող, փիղ, փիլիսոփոս եւ այլն. որ ըստ այլոց՝ է ֆալթգ կամ ֆէլէկ. ֆսրաօն կամ ֆառաօ. ֆուլ, ֆիլ, ֆիլօսօֆօս եւ այլն.
to pet, to take great care of, to nurse tenderly, to fondle, to caress, to make much of;
to fawn upon, to cajole, to flatter.
Զփիղիպպոս այնուհետեւ որբ մնացեալ փայփայէր ոստիկանութեամբ ոմն յազգէ թագաւորութեանն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ակն գահանակ։ ականս սարդիոնս, եւ ականս գրոյ։ ականց պատուականաց։ սարդիոն ակամբք։ իբրեւ զվէմ շափիղայ ական։ յականց շափիղայ։ իբրեւ զտեսիլ ական կարկեհանի։ զամենայն ականս պատուականս. եւ այլն։
tetrachronous.
Երկավանգք. համբոյրն ն՝երկուց երկայնաց՝ քառամանակ. ո՛րգոն, մա՜շտո՜ց։ Եռավանգք. ստեղն ն՝երկայնէ եւ ն՝երկուց աղօտաց՝ քառամանակ. ո՛րբար, ա՜բրաամ։ Վերջատանջն ն՝երկուց աղօտաց եւ ն՝եզէ ն՝երկարէ՝ քառամանակ. որպիսի, սաղոմո՜վն։ Քօղաղօտն ն՝ազօտէ եւ ն՝երկայնէ եւ ն՝աղօտէ՝ քառամանակ. ո՛րզան, փիղղի՜պպոս. (Թր. քեր.։)
amphibrach.
mulberry;
սպիտակ կամ սեաւ —, white or black -;
թթոյ օշարակ, a drink made from mulberies;
ծառ թթոյ, cf. ԹԹենի;
—ք, piles, hemorrhoides.
նոռառիւտ անստոյգ բառ, որ մի անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ամ էջ 264 «Ասէ ի Մակաբայեցւոց թէ յորժամ գնաց Յուդա ի պատերազմ և ունէին բազում փիղս և ի վերայ շինեալ աշտարակ. յայնժամ ցուցին զարիւն փղիցն, այսինքն զարիւն թթոյն, արիացան ի պատերազմ»։
bullock, steer;
ox;
bull;
Taurus, the Bull.
, ի-ա հլ. «մեծացած հորթ, փո-քըր եզ» ՍԳր. «Յուլ կենդանակերպը» Տո-մար. որից զուարակագլուխ «ցլագլուխ» Պտմ. աղէքս. Մագ. Մխ. դտ. զուարակազենութիւն Պտմ. աղէքս. զուարակափիղ Պտմ. աղէքս. բուն արմատը *զուար, ինչպէս ցոյց են տա-լիս վրացին (տե՛ս տակը ՓՈԽ.) և հյ. զուա-րափակ «արջառի փարախ.» Ագաթ։
horse, palfrey;
saddle or riding-horse;
— քաջնթաց, pad, ambling nag, stead;
cf. Ձի.
, ի-ա, հլ. «լաւ ձի» ՍԳր., որից՝ երիվարիկ «հեծնելու և վարելու յարմար» (փիղի համար ասուած) Ա. մակ. զ. 30, երիվարաշատ Սեբեր., երիվարել «ձիա-վարել» Գեննադ. Ոսկիփ., երիվարութի ն «պատերազմ վարելը» ԱԲ, երիվարութի ն «ձի քշելը» Սոկր., չորեքերիվարեան Պիսիդ.։
Ինճիճեան, Հնախօս. Գ. 20 և Capel. letti Armenia, թրգմ. Արշլ. արրտ. 1842, թիւ 108 «յերի վարօղ, կռնակը առնող տանող»։ ՆՀԲ պրս. [arabic word] rahvār «քա-օընթաց ձի»։ Klaproth, Mémoires, I, 437 սանս. arwa «արագ»։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, էջ 446 պրս. iswar (?)։ Windisch. 19 սանս. arvan, զնդ. aurvataspa։-Gosche, 48 զնդ. aurvat «ընթացիկ», սանս. arb, զնդ. āurv, պրս. rav, raftan «երթալ»։ Bötticher, ZDMG, 1850, 354 և Arica, 65, 63 ասոր. arvan, սանս. arvan։-ǰusti, Zendsp. 5 զնդ. aurva )t «արագ»։ Մորթման, ZDAG, 26, 591 բևեռ. iruiriagan։ Հիւնք. =ՆՀԲ. Patrubány. SA, 1, 209 սանս. arvr «արագ», բայց ազդուած հյ. երիս (3) բառից. իսկ MSL, 15, 136 հնխ. rêip արմատից՝ ար մասնիկով. հմմտ. ւն. ἐιείπω «տապալել»։ (Այս անմիտ ստու-գաբանութիւնը կրկնում է դժբախտաբար Walde, 654 և կցում լտ. ripa «եզերք» բառին)։ Մառ, Cpeд. nеpедвиж. 22 յն. elefas «փիղ» բառի հետ։
cf. Երիվար.
, ի-ա, հլ. «լաւ ձի» ՍԳր., որից՝ երիվարիկ «հեծնելու և վարելու յարմար» (փիղի համար ասուած) Ա. մակ. զ. 30, երիվարաշատ Սեբեր., երիվարել «ձիա-վարել» Գեննադ. Ոսկիփ., երիվարութի ն «պատերազմ վարելը» ԱԲ, երիվարութի ն «ձի քշելը» Սոկր., չորեքերիվարեան Պիսիդ.։
Ինճիճեան, Հնախօս. Գ. 20 և Capel. letti Armenia, թրգմ. Արշլ. արրտ. 1842, թիւ 108 «յերի վարօղ, կռնակը առնող տանող»։ ՆՀԲ պրս. [arabic word] rahvār «քա-օընթաց ձի»։ Klaproth, Mémoires, I, 437 սանս. arwa «արագ»։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, էջ 446 պրս. iswar (?)։ Windisch. 19 սանս. arvan, զնդ. aurvataspa։-Gosche, 48 զնդ. aurvat «ընթացիկ», սանս. arb, զնդ. āurv, պրս. rav, raftan «երթալ»։ Bötticher, ZDMG, 1850, 354 և Arica, 65, 63 ասոր. arvan, սանս. arvan։-ǰusti, Zendsp. 5 զնդ. aurva )t «արագ»։ Մորթման, ZDAG, 26, 591 բևեռ. iruiriagan։ Հիւնք. =ՆՀԲ. Patrubány. SA, 1, 209 սանս. arvr «արագ», բայց ազդուած հյ. երիս (3) բառից. իսկ MSL, 15, 136 հնխ. rêip արմատից՝ ար մասնիկով. հմմտ. ւն. ἐιείπω «տապալել»։ (Այս անմիտ ստու-գաբանութիւնը կրկնում է դժբախտաբար Walde, 654 և կցում լտ. ripa «եզերք» բառին)։ Մառ, Cpeд. nеpедвиж. 22 յն. elefas «փիղ» բառի հետ։
wild beast;
brute, animal, beast.
, ի-ա հլ. «վայրենի և գիշատիչ ա-նասուն, 2. փիղ, Յ. օձ, վիշապ» ՍԳր. Եւս. քր., «գոռոզ, գազանաբարոյ մարդ» Սարկ. քհ., «բարկ կամ թունդ (աղջուր, քացախ)» Վստկ. 186, 188, որից՝ գազանաբար Բ. մակ, 4. 35, ժբ. 15. Ես. ե. 29, Մծբ.. գաօանա-բարոյ Եզն., գազանաբեկ ՍԳր., գազանագէշ, Գ. մակ. զ. 24, գազանագոյն Եզն. Ոսկ. մ. բ. 3. 12, գազանակեաց Բ. մակ. ե. 27, գազա-նակերպ Ոսկ. մ. բ. 24, գազանակուր Մն. խդ. 28, գազանամարտ Ա. կոր. ժե. 32, Ոսկ. եբր., գազանամիտ Ագաթ. Ոսկ. ես., գազա-նանալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 14, Եփր. թգ., գա-կանիլ Ոսկ. մ. ա. 13, Եփես. բ., գազանել Ոսկ. մ. ա. 16, չարագազան Ոսկ. տիտ. և ես., կիսագազան Եպիփ. բարոյ., խառնագազան Փիլ., չգազան Կիւրղ. ղևտ., գազանազուսպ (նոր բառ) ևն։
monk, friar;
— լինել, to turn or become monk.
ԳՒՌ (dialectal) Կր. աբ'էղա, Սլմ. ապեղա, Պլ. Ռ. ափէղա, Տփ. ափիղա, Մրղ. mպէղա, հmպէ-ղա։ Նոր բառեր են աբեղաթող, աբեղաջարդ, աբեղաձագ, աբեղախաղ, աբեղաճաշ, աբե-ղուկ։
wild boar;
— մատակ, wild sow.
= Թերևս իրանական փոխառութիւն է. հմմտ. պրս. [arabic word] kinj «վիթխարի փիղ», որ և [arabic word] kinǰar։
snout, muzzle, nose;
trunk, proboscis;
— ամպոց, water-spout.
ՀՀԲ և ՆՀԲ կնճի քիթ։ Հիւնք. պրս. kinǰ «վիթխարի փիղ»։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1911, 595 քիթ<քինթ արմատից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի սանս. [other alphabet] čunja «ծնօտ. ատամ»։
hive, bee-hive.
Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 181 յն. ἀποϑήϰη «շտեմարան, աւանդատե-ղի»։ Bugge, Beitr. 21 լիթ. spécziu, spesti, լեթթ. špeets «պար մեղուաց» բառերի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բանաս. 1899, 250-1։ Մէյյէ (անձնա-կան) բառս համարում է անշուշտ փոխառեալ իրանեանից, բայց ո՛չ վերի ձևից, որովհետև սանտ. petāka հընդ-կական բառ է և ո՛չ թէ հնդիկ-իրանե-ան։ (Արգելք չկայ որ բուն հնդկական մի բառ փոխառութեամբ անցած լինէր Պարսից, ինչպէս օր. փիղ)։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին վրաց უუჯკარი փուտկարի, ինգիլ, futkar, լազ. putoji, putuǰi «մեղու»։
cf. Փիլիսոփայ.
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-սանց վկայութեան) «իմաստասէր» Նխ. բ. մկ. Վեցօր. էջ 21. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 330, 908, մտթ. ա. 10. Վրք. հց. Սարգ. որ և փիղիսո-փոս Եւս. քր.բ (ստէպ). որից զփիղիսոփոս Եւս. քր. բ. էջ 288 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ)։
cloak, mantle;
priest's mantle.
(յետնաբար ի-ա հլ.) «անթև վե-րարկու, կրկնոց» Բ. տիմ. դ. 13= Եփր. բ. տիմ. 257. «կրօնաւորի վերարկու» Սարղ. յուդ. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 76, Վրք. հց. Լմբ. առ Լև. էջ 218, «ծածկոց, վարագոյր» Բրս. մրկ. էջ 354 (գրծ. փիլոնաւ), որից փիլոնաւոր Ոսկիփ. (ըստ ՀՀԲ) գրուած է նաև փիղոն Եփր. բ. տիմ. 247։
bull;
— վայրի, ure-ox, urus;
միս, մորթ ցլու, bull-beef;
bull's-hide;
բառաչ, պոչիւն or պոռոչիւն ցլու, bellowing, lowing;
— բառաչէ, the bull bellows;
զոհ ցլուց, taurobolium;
Taurus, the Bull;
, ու հլ. «անմալ եզ, բուղա» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. «ցուլ կենդանակերպը» Շիր. Նոնն. «մի կնոջ ապօրինի սիրականը» Սմբ. դատ. 120, 121. որից ցլագլուխ Պտմ. աղէքս. ցլաձև Գնձ. ցլափիղ Սամ. անեց. 67. Շիր. քրոն. ցլիկ Յհ. կթ. ծովացու Եզն. իշացուլ Եզն. Ոսկ. մ. գ. 6. Եւս. քր. ձիա-ցուլ Եւս. քր. մարդացուլ Յայսմ. ցլամարա (նոր բառ)։
bitch;
Scylla;
female.
Böttich. Arica 64, 48 սանս. svaǰa «աղջիկ»?. Lag. Urgesch. 869 աֆղ. xaca ձևի հետ։ (Հիւբշ. Arm. St. էջ 14 մերժում է երկուսն էլ)։ Տէրվիշ. Al-tarm. 62 հտլ. coyka «էգ շուն», զնդ. spaka, պրս. sag «շուն»։ Նոյնո նաև Մասիս 1882 յուլ. 24 և Լեզու 160։ Հիւնք. քննել բայից։ Վերի մեկնութիւնը տուին Thomaschek, Deutsche Litt. 1883, էջ 1254 և Bugge KZ 32, 86։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 230 հայ բառը կցելով մբգ. swach «տկար» բառին (հմմտ լտ. mulier «կին»