market-place, bazaar;
emporium;
counting-house.
Տաղաւարս կառուցանելով ընդ վաճառարանին. (անդ. ՟Է։)
ruin, destruction;
ածել —, to devastate, to desolate, to ruin, to lay waste.
Վանդումն եւ աւերումն ստացուածոց։ Յաւար եւ ի չարաչար վանդումն։ Տարազարդ հարուածովդ զանձեւութեանց քաղաքացն ածեն վանդումն։ Հինահարութեան վանդումն. (Պիտ.։)
convent, monastery, cloister, friary;
lodging, dwelling, home, habitation, abode;
house, mansion;
hotel;
inn, hostelry;
cabin, hut;
— կուսանաց, nunnery, convent;
վանս ունել, to stay, to lodge, to take up one's lodgings, to dwell, to stop;
փակել ի վանս, to cloister, to shut up in a convent.
ՎԱՆՔ κατάλυμα diversorium ξενία hospitium μονή mansio σκήνωμα tabernaculum μάνδρα caula, ovile. որ եւ ՎԱՆ. Օթեվան. իջաւան. բնակարան. կայան. դադարք. վրան. հիւրանոց. փարախ. տաղաւար.
to grow worse, to degenerate, to debase or degrade oneself, to fall into baseness, to be marred, spoiled;
to succumb, to be beaten.
Լոյս եղելոյ եւ դուզնաքեայ խաւարն վատթարանայ. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Վարատեցուցանեմ.
Բա՛րձ ի մէնջ զխաւարն ափշութեան, որ ընկղմէն զմիտս զգաստութեան մերոյ, եւ վարատէն ի քո խնամոցդ. (Եփր. աղ.։)
Transfiguration of our Lord.
Վարդավառ ասի, որ է՝ Արդ աւար, եւ կոչի Վարժարան. այլ վասն զի յոյնք զսա պայծառակերպութեան եւ պսակաց կոչեն տօն, եւ հայք վարդավառ, նոյն եւ մի, զոր այս հրաշաձայնէ պայծառութիւն։ Էր երբեմն սովորութիւն ոմանց ի վարդավառի ցանել զմիմեամբք զվարդաջուր. իսկ յետոյ մնաց առ ռամիկս լոկ ջրացանութիւն. մինչեւ կոչել ոմանց եւ զտօնն Շատրուան։ Իսկ Մենինսքի գրէ, թէ կոչի ապրիզէգեան, որ է ասէ տօն հայոց, քաղդէացւոց, եւ պարսից, ջրացանութեամբ ի վերայ միմեանց՝ նաեւ վարդաջրով, ի ժգ թըրմախ ամսոյ, որ է չորրորդ օր գարնանային հասարակածի։
to exercise, to train, to inure, to bring up, to form, to instruct, to tutor, to accustom, to use, to cultivate;
— զերիվար, to break in a horse;
— զանձն, cf. Վարժեցուցանեմ.
Վարժեսցուք զբանդ ի վերայ նաւարկութեան. այսինքն փորձեսցուք. (Սահմ.։)
opinion, advice;
esteem, consideration, reputation, high value;
account, sum;
judgment, sentence;
tribute, tax;
տեարք —ի, arbiters of strife, judges;
զարդարակ հատուցէք —, pronounce a sentence worthy of.
Որպէս եւ դու արժանի առնէիր վարկիւ։ Ոչ իբրու զարժանիս ի վարկէ։ Տարագրելի է եւ զվարկս զայնոսիկ՝ որք կարծեցին եւ այլն։ Զյաղագս ընդդիմակացն վարկս։ Ի վարկ էառ, եհարց զաւարաց գերութեան։ Վկայից բանք՝ քանունք են դատաւորաց. (իսկ սուտ վկայք) եւ զայնոսիկ՝ որ բուն տեարքն են վարկին, ընդ ինքեանս մեղանչել հաւանեցուցանեն. (Փիլ.։)
to rejoice, to be joyful, to be transported with happiness, to be full of merriment.
Ուրա՛խ եղիցին երկինք, եւ ցնծասցէ երկիր։ Մի՛ տայք զայդ աւետիս, զի մի՛ ցնծասցեն յամբարտաւանութեան խօսից իւրեանց։ Ցնծացէ՛ք առաջի նորա դողութեամբ։ Ցնծացայց ի քեզ. կամ ի փրկութեան քում։ Ցնծասցեն դստրք յուդայ վասն իրաւանց քոց տէր։ Ցնծասցեն ոսկերք իմ տառապեալք, կամ շրթունք իմ։ Ցնծասցէ լեզու իմ յարդարութեան քում։ Ցնծացայ ես ի բանս քո որպէս այն՝ որ գտանէ աւար բազում։ Սիրտ իմ եւ մարմին իմ ցնծասցեն առ Աստուած կենդանի։ Արդարութեամբ քով ցնծասցեն։ Ցնծացայց ի վերայ Երուսաղէմի։ Ցնծացաւ հոգի իմ յԱստուած փրկիչ իմ։ Ցնծացաւ Յիսուս հոգւովն սրբով։ Սուրբք քո ցնծալով ցնծասցեն։ Ցնծասցեն դաշտք։ Լերինք ցնծացէ՛ք։ Լերինք ցնծացին որպէս խոյք։ Բարձից զձայն խրախճանաց, եւ զձայն ցնծացելոց. եւ այլն։
to disperse, to dissipate, to scatter, to spread;
to rout, to disperse, to put to the rout, to destroy;
— զտառս, to distribute the letters, to take down the types;
cf. Ցրեմ.
Զխաւար լոյսն ցրուէ եւ հալածական առնէ. (Շ. բարձր.։)
cf. Փախչիմ.
Փախնու խաւարն։ Փախնուցու ոք ի ձեռաց առիւծու.. . Եւ փախնուցու ի ձեռաց արջոյն. (Նար. ՟Խ՟Ա. ՟Հ՟Թ։)
phalanx, legion;
troop.
Զխաւարասիրացն փաղանգ։ Փաղանգ ուրացողացն։ Փաղանգ դիւաց. (Նար. ՟Կ՟Ե։ Փարպ.։ Տօնակ.։)
Զխաւարասիրացն փաղանգ։ Փաղանգ ուրացողացն։ Փաղանգ դիւաց. (Նար. ՟Կ՟Ե։ Փարպ.։ Տօնակ.։)
period of a discourse.
Հզօր ի վերծանութիւն.. . զի ըստ մասին իւրաքանչիւրն աւարտիցէ զկիտիցն, եւ տրոհակաց, եւ զփաղութիւնսն աւարտակիտովք եւ ստորակիտովք յարդարել. (Մագ. լ։)
cf. Փայլեմ;
— զկօշիկս, to black or polish shoes.
Զսաղաւարտըն փրկութեան ի գլուխ եգին, եւ ըզբանն կենաց անդ փայլեցուցին. (Լմբ. տաղ.։)
laud, praise, glory, honour.
Փառաբանութիւն կոչի, զի բանիւ փառաւորեմք զանկարօտ բնութիւնն Աստուծոյ։ Պաշտօն՝ ոչ միայն փառաբանութիւն Աստուծոյ է, այլ եւ բովանդակ նորա ծառայոթիւն։ Զիւրեանց փառաբանութիւնն քահանայիւն աւարտեն. (Խոսր.։)
to dissipate, to disperse, to scatter, to remove, to drive away, to destroy, to take away;
to be dissipated, dispelled, removed, to vanish;
— զհոգս, to charm away, to beguile care.
Զմահու փարատեաց զերկիւղ։ Փարատեաց զխաւարն անգիտութեան. (Շար.։)
Փարատեաց պարզեցաւ խաւարն՝ որ մածեալ ունէր զերեսս երկրի. (Վեցօր. ՟Բ։)
cf. Փարատեմ;
— զցաւս, to soothe, to allay pain;
— զտրտմութիւն, to drive away melancholy.
Զերկիր զառաջինն ի ջուրցն փարատեցուցեալ։ Զծովն մեղաց փարատեցուցանէր։ Ի վեր շարժել, եւ փարատեցուցանել զբազում ծանրութեանն խաւար յըմբռնեցելոցն ի նմանէ. (Ագաթ.։ Եփր. քրզ.։ Դիոն. ածայ.։)
dissipating, taking away, dispelling, removing.
Յիսուս լոյս ի հօրէ ծագեալ փարատիչ խաւարի։ Տրտմութեանն փարատիչ. (Իգն.։ Պիտ.։)
cf. Փերեւետեմ.
Սուղ փաղփեալ փանաքիմաց փարաւարթեալ գոս. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
driven through the air.
Թեւ ասի մարդոց, այլ ոչ որպէս օդավար թեւ, կամ քեղաւար նաւ. (Ոսկիփոր.։)
Արդ ծածկի արեգակն յամպն, եւ հարեալ օդավարացն խաւարայնոց, եւ առեալ զարեգակն ընդ հիւսիսի ածեն ի հարաւ. (Պիտառ.։)
cf. Օթեվանիմ.
Տաղաւար՝ ուր աստուած օթեցաւ։ Չարութիւն մի՛ օթեսցի ի սիրտս միանձանց. (Լմբ. վերափոխ.։ Նեղոս.։)
inhabited by serpents.
Ընդ օձաբնակ խաւար դըբին, ուր լուսատուն էր իմ անձին։ Զեկեղեցիսն՝ որ իւրեանց օձաբնակ տեղիս ի վաղնջուց շինեալ էին. (Յիսուս որդի.։ Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
worm-wood, absinth.
Ի վերայ լուսոյ խաւար ածել, եւ ընդ մեղր խառնել օշինտր։ (Խոնաւութիւնն) դառնայ յօշընդերն. աւշինդրի գինի. (վստկ.) (քելին շարապը)։
bringing day, luciferous.
Լոյսն համասփիւռ խաւարակուլ օրաբեր։ Քառահոլով եղանակօք, օրաբեր ժեամօք. (Ագաթ.։ Ասող. յիշատ.։)
fertility, fruitfulness, abundance.
Շտեմարանեսցո՛ւք, զի զայն ընկալցուք զաշխատասիրութեանն զքաջապտղութեանցն ցուցանէ առաւելութիւն։ Զբերս պտղոցն պարսպեալ՝ ոչ թողացուցանէ աւարել օտարացն զիւր քաջապտղութիւնն. (Պիտ.։)
very diligent, active, very quick.
Քաջափոյթ ձեռնարկութեամբ զգործն ի կատարումն աւարտեաց. (Խոր. ՟Գ. 58։)
four-toothed, four-tusked.
Զերկրորդ վերջադիրն՝ քառաժանի իմն աւարտեալ. (Շիր.։)
forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.
Քառասուն թիւդ ի հինգ ութից աւարտի. (Արիստակ. մկրտ.։)
expiation, atonement, pardon, propitiation;
— or, սեղան, քաւութեան, libation;
propitiatory;
զոհ քաւութեան, offering.
ՔԱՒՈՒԹԻՒՆ. ἰλαστήριον propitiatorium. եբր. քաֆօրէթ. Տուն եւ տեղի եւ սեղան քաւութեան. քաւարան. սրբութիւն սրբոց. կափարիչ տապանակին.
perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.
Քիրտն եւ աշխատութիւն։ Մեկնեալ են անտի քրտինք եւ աշխատութիւնք։ Գործք են մարդկային քրտանց աւարտք. (Ոսկ.։)
cf. Քնէած.
Յաղօթիցն ծուլացուցանէ քնու եւ խաւարեայ մտօք. (Կլիմաք.։)
monk's cap, cowl, capuche, hood, cuculla.
κουκούλλον cucullus. որ եւ ԿՆԿՈՒՂ. Քիւսիթն. գիշտ. գտակ. եւ վեղար՝ գլխարկ կրօնաւորաց, որպէս սաղաւարտ զինուորաց.
cf. Քստմնիմ.
Ընդ խուճապ խաւարին դողային՝ քստմնէին. (Լմբ. իմ.։)
cf. Քրքիջ բառնամ;
to itch excessively, to tickle.
Ի վեր եռացեալ խաղաւարտք քրքջեալ մորմոքէին. (Վրդն. ել.։)
aiding, assisting, helping, auxiliary;
aid, helper, assistant, adjutant, coadjutor, colleague;
— զորք, auxiliary forces, reinforcements, auxiliaries;
— լինել, to help, to aid, to give help to, to succour;
— լինել միմեանց, to help one another;
— իւր առնուլ, to profit by, to avail oneself of զխաւար — առեալ, under cover or favour of the darkness.
idly speaking, talking to the winds;
aerologist;
cf. Օդերեւութաբան.
Ոչ թէ ծայրաքաղ տիչ արարեալ՝ օդաբանս կամ սրաւարս խօսեցաւ. (Ագաթ.։)
cf. Քաղաքագեղ.
Գայր հասանէր ի քաղաքագիւղն բագուն, (որ եւ) դից աւան։ Շինեաց զաւանս զայս, որ եղեւ քաղաքագիւղ՝ վաճառօք։ Մերձեալք ի քաղաքագեօղն՝ որ կոչի առեստ։ Ի քաղաքագեօղն շաւարշան. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 62։ Փարպ.։)
conqueror of a city.
Որ առնու կամ յաւարի առնու զքաղաք.
to gather, to gather together, to collect, to assemble, to amass;
to draw, to extract;
to pick, to pluck up, to take away;
— զոգիս, զշունչ ուրուք, to keep in suspense, to amuse, to keep at bay;
— բանս ի բերանոյ ուրուք, to catch something out of one's mouth;
to get, to obtain his secret surreptitiously;
սկսաւ ոգի նորա քաղիլ ի նմանէ, he began to faint away;
լոյս իմ քաղի, my life is consuming;
cf. Ընկոյզ.
Ի խաւարէ լոյս, կամ քաղել ի հրոյ ծաղիկ. (Կաղանկտ.։)
soft eyes, gentle glance.
Զակն չար կուրացուցանէ տէր. իսկ որ քաղցրապարզն է, փրկեսցէ զնա ի խաւարէ. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
probity, integrity, honesty;
fortune, good fortune.
Ի ծայրն հասեալ քաջաբարութեան։ Իրագործութիւն (նաւարկութեան) որ այսպէս բոլոր բոլորովին ունի զքաջաբարութիւն. (Փիլ. տեսական.։ Պիտ.)
ransoming, redemption.
to save, to deliver, to liberate, to redeem.
Հրեշտակն՝ որ փրկեաց զիս յամենայն չարեաց։ Ինքնին տէր փրկեաց զնոսա։ Այր մի եգիպտացի փրկեաց զմեզ ի հովուաց անտի։ Փրկեցից զձեզ ի ծառայութենէ գոցա։ Ես փրկեցի զքեզ ի ձեռաց սաւուղայ։ Փրկեաց զնոսա ի ձեռաց աւարառուաց նոցա, կամ թշն ամեաց նոցա։ Զմարմին նորա փրկեաց ի կործանմանէ։ Արի՛ տէր, եւ փրկեա՛ զիս Աստուած իմ։ Փրկեա՛ զիս ի բերանոյ առիւծու։ Փրկեաց զանձն իմ ի մահուանէ։ Զի զմեզ փրկեսցէ յաշխարհէ աստի չափէ։ Զի փրկեսցէ զմեզ յամենեայն անօրէնութենէ։ Որպէս փրկեցան սիրելիք քո։ Փրկելոցն եւ ապրելոց։ Ի մէջ փրկելոցն, եւ ի մէջ կորուսելոցն։ Փրկեսցէ զվաճառ եղբօր իւրոյ։ Ոչ ապականացու արծաթեղինօք եւ ոսկեղինօքն փրկեցարուք.եւ այլն։
bad, useless, vile, abject, despicable;
carious, rotten.
Եւ մեք մտօք խաւարչուտ գոլով, եւ բանիւ փցուն։ Անարգ եւ փցուն եւ չանարգի անձինս. (Վրդն. յանթառամն.։ Տօնակ.։)
dissoluble, dissolvable;
destructible.
Տաղաւար քակտելի։ Վասն որոյ եւ մեք զքակտելիս մեր յարմարեսցուք (կամ յօրինեսցուք) քեզ հոգեւորական տաղաւար. (Նար. ՟Խ՟Ը։ Շար.։)
temple, church, holy place;
priest's residence.
ἰερατεῖον sacrarium. Տեղի քահանայագործութեան՝ սրբութեան. քաւարան, տաճար. խորան. խորան. սեղան. բեմ.
priesthood;
hierarchy.
Ուխտին, եւ քահանայութեանն (այսինքն դասուց քահանայից)։ Ամենեցուն իշխանութիւն է միաբանել ի բաղմոսն, եւ զաւարտումն՝ քահանայութեանցն հաւատալ։ տայ ապա եւ եպիսկոպոսն զխաղաղութիւն, զի նա է գլուխ քահանայութեան. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
Աշխարհակալք խաւարի եւ այսք չարութեան, այսինքն որք յաշխարհի զգործավարութիւն չարութեան ունին. (Ոսկ. եփես.։)
Ի բազում խռովութենէն՝ որ կայր ի սրտին, չէր կարօղ զձայն թողուլ (արձակել, հանել)։ Յորժամ թողոյր (այսինքն աւարտէր) զաղօթսն յեկեղեցին, վաղվաղակի փախչէր ի սենեակ իւր. (Վրք. հց. ՟Դ. եւ ՟Գ։)
Թո՛ղ խաւարի ինձ լոյս արեւուն, թո՛ղ շիջանին ինձ պարք աստեղաց, երբ զքեզ ի խաչ տեսի բեւեռած. (Գանձ.։)
Տեառնագրեն զկնկուղն։ Ընդունի եղբայրս մեր զկնկուղ ձեւոյս՝ սաղաւարտ փրկութեան. (Մաշտ.։)