plectrum, ivory wand to play on a musical instrument with;
bow, fiddle-stick.
· Calfa
ԿՆՏՆՏՈՑ πλῆκτρον plectrum. որ եւ ԿՆՏՆԴՈՑ, ԿՆԴՆԴՈՑ, ԿՏՆԴՈՑ, ԿՏՆՏՈՑ. Գործի բախելոյ զթելս նուագարանաց՝ յայլ եւ այլ նիւթոց.
Քանզի քնար եւ տաւիղ ի ներքուստ՝ պղինձ հնչէ առ կնտնտոցն. (Բրս. մախ.։)
Որ յաղիսն կտնդոցին շարժումն որոշեալ երգեսցէ։ Որպես երաժշտական ոք զթուլացելովք աղեօք քնարին բախեալ զկտնտոցն (կամ զկտնգոցն)։ Որք զկտնդոց ածեն։ Գործարանք ձայնի բազումք, իսկ խօսիցն բերան, լեզուիցն եւ կոկորդիցն զկնանտւցի (կամ զկտնդոցի) օրինակ ունելով, եւ վերնատանն՝ հնչման. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
Իսկ հնչումն, յորում կըտընտոցն բան նորա բախելով. (Փիլ. լին. ՟Դ. 196։)
Բան մարգարէին իբրեւ կտնդոց բախէր զլեզու կիտոսին. (Անան. ի յովնան.։)
Իբրեւ կտնտոցաւ (կամ կնտնդոցաւ) հարկանէ բարի բանիւ եւ գործովք երդեալ աստուծոյ։ Քնար է հոգին, եւ կնտնտոց միտքն. (Վրդն. սղ.։)
Դաւթական կնտկնտոցաւն. իբր քնարաւ։
baldness, depilation;
chondrine.
· Calfa
ԿՆՏՈՒԹԻՒՆ կամ ԿՆԴՈՒԹԻՒՆ. φαλάκρωμα calvities. Կունտ կամ կունդ գոլն. ճաղատութիւն. ճեղութիւն. եւ Կեղ գլխոյ՝ որ թափէ զհերս.
Տարտամն մտօք, (եւ) որ զկնութիւնն ունիցի յանձն. է այլաբանութեամբ. որպէս երկչոտութիւն ըստ յն. δειλία.
ի կնտութեան (կամ ի կնդութեան) նորա կամ ի ճեղութեան։ Մի՛ գերծուցուն զգլուխս իւրեանց ի վերայ մեռելոյ ի կնտութիւն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 42. 43։ ՟Ի՟Ա. 5։)
Փոխանակ ոսկի զարդու գլխոյն՝ կնդութիւն։ Ամենայն գլուխ ի կնդութիւն. (Եւս. ՟Է. 18։ ՟Իէ. 31։ Ամովս. ՟Ը. 10։)
Ի կնդութեանն սփռել դէպ եղեալ բորոտութիւնն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Է ինչ՝ որ ժամանակաւոր, որպէս եւ կնդութիւն, եւ սպի ի վիրէ սեւեռեալ։ Ի կնտութենէ եւ յուշիմութենէ. (Անյաղթ պորփ.։)
the state of a godfather.
· Calfa
Պա՛րտ է հրաժարել ի կնքահայրութենէ այլազգեաց։ Մերձ կացեալ կնքահայրութեամբ. (Կանոն.։)
baptizing, confer-ing baptism;
the Institutor of the Sacrament, of Baptism.
· Calfa
βαπτιστής baptista եւ baptizator. տուօղ զկնիք սուրբ մկրտութեան. մկրտիչ.
Վկայեսցէ կնքատուն, եթէ ահաւասիկ գառն աստուծոյ։ Ո՞ տացէ քեզ յայնժամ մկրտութիւն. կնքատուն ոչ պատահիցէ, եւ մահ հասեալ է. (Սեբեր. ՟Թ. ՟Ժ։ եւ Կանոն.։)
ԿՆՔԱՏՈՒ. Որ ետն մեզ զխորհուրդ մկրտութեան մկրտութեամբ իւրով, նա ինքն քրիստոս.
Եկեալ կնքատուն առ յովհաննէս մկրտիլ ի նմանէ. (Ագաթ.։)
baptized.
· Calfa
σφραγίσθεις baptizatus, et confirmatus μεμνύμενος initiatus. Ունօղ զկնիք սուրբ մկրտութեան եւ դրոշմի. մկրտեալ. որ եւ ԿՆՔԱԶԳԵԱՑ.
Բռնաբար կնքաւոր մարդկանն յազածոյ միս տալ ուտել. (Եղիշ. ՟Գ։)
Կոչեցելոց սրբոց, այսինքն երախայից եւ կնքաւորաց։ Սուրբք էին կնքաւորքն վասն քաւութեանն՝ զոր առին մկրտութեամբն։ Սրբոցն, այսինքն հալածելոցն եւ կնքաւորացն որ էին յերուսաղէմ. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟բ. կոր.։)
Զոր օրինակ երախայի ումեք չէ պարտ ի ներքս կալ, նոյնպէս եւ կնքաւորացն աղտեղեաց. (Ոսկ. եփես. ՟Գ։ յորմէ եւ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։ Տօնակ.։)
Զիւր անունն, որպէս եւ քրիստոս, ի վերայ կնքաւորացն կոչէ. (Սարկ. հանգ.։)
Երախայիցն, եւ կնքաւորաց. (արշ. տպ. ի Կոչ. ընծ.։)
Եւ մի՛ կնքաւոր կացուցանել զայսահար. (Կանոն.։)
baptism;
spiritual affinity.
· Calfa
σφράγισμα baptismus, et confirmatio. Մկրտութիւն, հանդերձ դրոշմաւ. կնունք տալը կամ առնելը.
Մի՛ զուխտս կամ զընծայս աստուծոյ ... ի կնքաւորութիւն տղայոց կատարեսցուք. (Մանդ. ՟Զ։)
Իբրեւ վերստին երկրորդ կնքաւորութիւն (է կրօնաւորութիւն). (Մաշտ.։)
Եթէ յերախայութեան իցէ, եւ եթէ ի կնքաւորութեան. (Կանոն.։)
Եւ որպէս Առնչակցութիւն սանից կնքելոց ընդ տան կնքահօր, առ ի չխնամենալ մինչեւ ի թոռունս.
Կնքաւորութիւնն այս է. երկու մարդ կնքաւորք լինին. եւ լինի յերկու դեհն եղբայր, քոյր. եւ նոցա որդիք՝ թոռներն խնամիք լինին. (Երզն. խրատ.։)
seal, signet-ring.
· Calfa
σφραγιστήρ annulus signatorius, sigillum, signaculum. Կնիք. ըստ որում գործի կնքելոյ. մատանի. մէօհր
Կնքել իմով կնքացաւ. եւ էր մատանին ոսկի, եւ դրոշմն արեգակն. (Պտմ. աղեքս.։)
important, weighty;
distinguished, much respected, eminent
· Calfa
Իբր Ծանրակշիռ. մեծ ըստ կշռոյ մարդկան.
Ոչ եթէ կշռաւոր մեծամեծ արամբ ցուցանէ զփրկութիւն իւր. (Եփր. ել.։)
steel-yard;
cf. Նժար.
· Calfa
cf. ԿՇԻՌ. որպէս ζυγός եւ ὀλκή statera, bilanx, libra
ԿՇՌՈՐԴՔ. πλάστιγξ lanx. Թաթ կշռոց. նժարք.
Ո՞ կշռեաց զլերինս կշռով, եւ դաշտս կշռորդօք. (Ես. ՟Խ. 12։)
Կոնք մի արծաթի ի հարիւր եւ յերեսուն կշռորդէ. (Թուոց. ՟Է. ստէպ։)
Վեց դահեկանի կշռորդ զունկին ասացին. եւ զունկին երկու սատեր. (Նչ. եզեկ.։)
Տե՛ս զկշռորդս աստուածեղէն բանին. որ ետես զիս ասէ, ետես զհայր իմ. եւ ու՞ր իցէ որ ի վայր միտիցէ, կամ որի վեր ձգիցէ. (Սեբեր. ՟է։)
weighing-machine.
· Calfa
Նոյն ընդ Կշիռ, եւ կշռորդ.
Ընդվզեալք յետս կոյս զօրէն կշռոցաց հակատրելով. (Փիլ. լին. ՟Բ. 24։)
Իբր չիթ մի պուտան, իբր մէտ մի կշռեցի. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
weighing.
· Calfa
Կշռութիւն. չափ եւ հատուցումն.
Զի այն անկիւնն ի վեր կոյս ուղղեալ է իբրեւ կշռուած սահմանի. (Ագաթ.։)
Որպէս եւ այլ կշռուածք կարգեալ են անսխալ. (Ճ. ՟Գ.։)
weight, heaviness, weighing;
examination, judgment, consideration;
proportion, equality;
comparison;
Libration;
մէտ կշռութեան, equilibrium.
· Calfa
σταθμός, ὀλκή pondus եւ այլն. Կշռելն, եւ Կշիռ, չափ ծանրութեան. համեմատութիւն. քննութիւն. որոշողութիւն.
Զսեղանոց խնկոցն մաքուր ոսկւոյ զկշռութիւնն եցոյց նմա. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 18։)
Կշիռ բեռանցն՝ միոյ միոյ կշռութիւն յիսուն սիկղ ոսկւոյ. (՟Բ. Մնաց. ՟Գ. 9։)
Ըստ նմին համեմատութեան եւ կշռութեան. (Նիւս. կազմ.։)
Անհնարին կշռութիւնք եւ ընտրութիւնք բանիցն ասացելոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Մեծութիւն հասակի սահմանեալ չափաւոր կշռութեամբ։ Պատշաճագոյն չափով, եւ ուղղակի կշռութեամբ. (Պիտ.։)
Անդր քան զորքանութիւն կշռութեան։ Կշռութեան երկուց ընտրութեանց։ Ի կշռութիւն բարւոյն ընտրութեան յիմար երեւեալ։ Ի վեր քան զսահման կռշութեան մտաց։ Ըստ սահման կռշութեան կամաց քոց արտաքս վազեցի. (Նար.։)
adulterer.
· Calfa
Թուի գողացօղ զկոշտ կամ զկողս, այսինքն զկողմնակից այլոյ.
Զոր ծնաւ փրփրածինն կիւպրոս ընդ կշտագողին թրէիկացւոց խառնակելով. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Կշտամբանք.
· Calfa
Զվասն նոցա կշտամբութեան յարմարել բանս. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Կշտամբութեան չարի։ Կշտամբութեամբ մեծաւ. (Յհ. կթ.։)
Աստուստ սկսեալ զտանջողականն կշտամբութիւն։ Այսոքիկ են մեղաւորիս իմ կշտամբութիւնք, եւ այլն. (Նար.։)
satiety, fulness, surfeit, cloyment, repletion.
· Calfa
Յագուրդ. լիութիւն որովայնի.
Խոյս տալ ի կշտապնդութենէ հացի եւ ջրոյ. (Եւագր. ՟Ի՟Ա։)
butter;
cf. Կարագ.
· Calfa
(որպէս ի հյ. նոյնպէս եւ յն. արմատն է կով. βοῦς ). βούτυρον butyrum. Իւղ կաթին կովուց, եւս եւ խաչանց, որ թանձրացեալ գնտանայ հարմամբ ի ծփոցի. կարագ. Տե՛ս (Ծն. ՟Ժ՟Ը. 8։ Օր. ՟Լ՟Բ. 14։ Դտ. ՟Ե. 25։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 2ր։ Յոբ. ՟Ի. 17։ ՟Ի՟Թ. 6։)
Կոգի, որ է կարագ. (Վրդն. ծն.։)
Որպէս աբրահամ որթուն եւ կոգւովն նշանակէր. (Արշ.։)
architrave;
lateral construction;
wood-work, frame work, planks, joists;
back of a house.
· Calfa
, ի-ա հլ. «շէնքի պահանգ, կապ. բարաւորների վերնախարիսխը, վերևի շեմ-րը, շինուածքի դուրս կարկառուած մասը» ԱԳո. Եւս. քր. ա. 69. (բառիս իմաստը ման-րամասն բացատրում է Նչ. եզեկ։ Արդի և. կեղեցական լեզւով՝ «Խորանի մեծ կամարի մէջտեղն է, ուր լինում է օծուած մի խաչ». Քննասէր, Օրաց. ազգ. հիւանդ. 1906, էջ 154)։ Գրուած է նաև խոզակ. այսպէս՝ խո-զակ բաբանի Ուռհ. էջ 120, Սմբ. պտմ. էջ 70, խոզակ բերդի կամ բանտի՝ Ուռհ. էջ 338։
ՆՀԲ. հանում է կզակ բառից. իսկ Հիւնք. կոճակ-ից։ Պատահական նմա-նութիւն ունին թթր. [arabic word] kuze «տա-ղաւար, վրան», արևել. թրք. [arabic word] σuzenk «վրանի ներսի պատերը» (F. de Court. Dict. Turc-orient.)
ԳՒՌ (dialectal) ՆՀԲ (հտ. Ա, էջ 1108 գ) և ՋԲ իբ-ւև ռմկ. դնում են կոզնակ «յետին կողմն յինուածոյն». Քաջունի գիտէ կոզնակ «նեղ անցք վասն անասնոց». ինձ յայտնի է մի-այն կոզնակ Խտջ. «գոմի մէջ պատրաս-տուած յատուկ բաժին, ուր հաւառում են կաթնկեր ուլերին, գառներին և հորթերին»։
տե՛ս Խոզակ։
Յորմէ ռմկ. կոճակ։ ἕνδεσμος illigatio, contignatio ἅφοδος digresss եւ θεέ եբր. թէիմ. Պահանգ. կապ շինուածոց. եւ Վերնախարիսխ բարաւորաց որպէս կզակ դրանն. եւ Ի դուրս ելեալ կողմն շինուածոյ. որ եւ ասի ԹԵՒ. որպէս եւ ռմկ. կոզնակ ասի յետին կողմն շինուածոյն։ Տե՛ս (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 10. 18։ Եզեկ. խ. 6 = 36։)
Եւ զճակատս կոզակացն ի նմանութիւն լերանց յարդարէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Իսկ (Նչ. եզեկ.) այսէս ունի.
Փոխանակ կոզակին ոմանք ասացին, թէ չափեաց զթէէ. եւ զայն վերնասեմ թարգմանեցին, եւ այլք զմուտ դրանն։ Իսկ որ հայերէն թարգմանեցին, կոզակ ասացին զթէէ. եւ կոզակս թէպէտեւ ըստ յունաց (էնտեսմօս) բառին պահանգ լսի, բայց սովորութիւն է քարատաշ արուեստադիտաց, որ մերձ առ դրունս խորանին եւ տաճարին յայլ կարգի քարանցն ի դուրս ձգեն իբրեւ սիւնականի, եւ ի գլուխ դնեն զկոզակսն. ի վերայ որոյ սկսանի զկամարն, եւ հաւասար գտանի լայնութիւն կոզակին երկայնութեանն իւրոյ։
woman's veil.
· Calfa
, ի-ա հլ. «լաջակ» Գէ. ես. «քը-ղանցք» Յայսմ. նոյ. 29, ապր. 20, յունիս 3. որից կոզպատեալ «լաջակով գլուխը և երեսը ծածկած» Մարթին։
ՀՀԲ սխալմամբ գրում է կողպատ, ինչպէս ունի նաև Յայսմ. և մեկնում է ըստ այսմ «կողը պատող»։ ՆՀԲ իբր «կզակապատ»։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. կոսպանդ «հարսանիքի ժա-մանակ փեսայի վզին խաչաձև կապուած թաշկինակ, որ նշան է նորափեսայութեան. 2. լաջակ». նոյն բառն ունին նաև Ալշ. Նբ. Խ.-իսկ Խտջ. գօզբանդ «մի տեսակ կանա-5ի գլխակապ, որի ծայրը մեջքն ի վայր կախուած է»։
Իբր Կզակապատ. փագամ. կողպանտ, լաչակ. .... ըստ ոմանց նաեւ Քզանցք. քէչ.
Պարտակս զերեսօքն կապեն, եւ փագամս՝ որ է կոզպատ՝ ի բերան. (Գէ. ես.։)
Կանայք նոցա զարիւնն ի գոգս եւ ի կոզպատս ժողովէին։ Նոքա կողպատաւ եւ թեզանեօք արտաքս կրէին զհողն. (Հ. մարերի. ՟Ի՟Է. եւ Հ. տրէ. ՟Ի՟Ա.։)
to veil.
· Calfa
ԿՈԶՊԱՏԵԼ. Կոզպատաւ ծածկել, սքողել.
կին կողպատեալ գլխով մտցէ յեկեղեցին, եւ ոչ բացաւ գլխով. (Մարթին.։)
camlet, camelot, camels colt.
· Calfa
, ն հլ. (գրծ. -ռամբ, -ռամբք) «ուղտի ձագը» Մն. լբ. 15. Ճառընտ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։ Նոյնը գրուած է կոզեռն, գոզեռն (ուղ. հոլով) Վրդ. առ. էջ 20. կայ և կոզակ նոյն նշ։ Բառ. երեմ. էջ 165, որ հաստատւում է վրացական ձևով. ՀՀԲ և ՋԲ դնում են կոզռակ՝ որ գաւառական ձև է։
= Իբրև Հայաստանի ո՛չ բնիկ մի անա-սունի անուն՝ անշուշտ փոխառեալ է. մեր հարևան լեզուներից ո՛չ մէկի մէջ չկայ նման մի բառ. ունինք սակայն արաբ. [arabic word] ja-zur «ուղտ կամ ուղտի ձագ», յոգն. [arabic word] ǰuzur «ուդտեր»։ Այս բառը բնիկ սեմական է, որին ապացոյց են նոյն արմատիո ռևած բազմաթիւ ածանցները արաբերէնի մէջ. ինչ. [arabic word] ǰazīr. «ուղտի միս ծախող». [arabic word] maǰzar «ուղտ մորթելու տեղ», օ [arabic word] ǰuzara «մորթուած ուղտի չորս ոտքը և վի-զը, ուղտ մորթող մսագործին տրուած վարձ-քը»։ Սրանից է փոխառեալ նաև պրս. [arabic word] faōr կամ [arabic word] ǰadr «չորս տարեկան ուղտ»։ Բայց որովհետև արաբերէնից չէինք կարող փոխառութիւններ ունենալ Ե դարումն և ձևով էլ նման չէ արաբականին, ուստի իբրև աղբիւր պէտք է դնել մեզ հարևան մի ուրիշ սեմական լեզու։ Հաւանաբար, ինչ-պէս ուղտ, նոյնպէս և կոզռն փոխառութիւն է ասուրերէնից։ Չայնական փոփոխութեանց համար հմմտ. կղզի=արաբ. օ [arabic word] lazi-ra։-Աճ.
ՆՀԲ լծ. թրք. քէօչէք, քէօշէք «ուղտի ձագ»։ Հիւնք. կորիւն բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. գ'էօ՜զռակ «ուղտի ձագ». Ki-vola, Բառ. հայոց2, էջ 194 ունի կոզռնիկ ձևը՝ «կոզռն, ուղտի ձագ» նշանակութեամբ։ Ղարաբաղի գ'էօ զոնակ<*կոզռակ ձևը ցոյց է տալիս՝ որ կոզոն բառի մէջ ն ար-մատական չէ, այլ վերջաւորութիւն, ինչ. ձեռ-ն։ Միևնոյն ժամանակ կոզեռն, գոզեռն (վերջինը նախաձայն գ-ով՝ ճիշտ ինչպէս Ղրբ.) ձևերի գոյութիւնը՝ «կոզռն» նշանա-կութեամբ, ցոյց է տալիս որ կոզեռ «երա-խայ» բառն էլ նոյն է սրա հետ։ Երկուսի ընդհանուր գաղափարն է «ձագ». հմմա թրք. բալա «ձագ. 2. զաւակ, երախայ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კოზაკი կոզակի «ուղտի ձագ». փոխառութեան ապացոյց է -ակի վերջաւորութիւնը՝ որ հայերէն -ակ նուա-զականով միայն կարող է մեկնուիլ։
լծ. թ. քէօլէք, քէօզէք, այն է Ձագ ըղտու. παιδίον puerulus, pullus.
Ուղտս ծնեա՛լս (իմա՛ ծնօղս՝ ստնտուս) կոզռամբք հանդերձ. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 15։)
Ուղտքն հանդերձ կոզռամբքն կային. (Ճ. ՟Բ.։)
(Իսկ ԿՈԶԵՌՆ՝ է մականուն յովհաննու ուրումն վարդապետի ի ՟Ժ՟Ա դարու)։
handle;
cf. Կոթուն.
· Calfa
«գործիքի բռնելատեղ, մեղեխ 2, ծաղկի ցօղուն» Ոսկիփ. Բժշ. Բրս. մրկ. 106, Շնորհ. առ. Միխ. աս. էջ 322, որից շերե-փակոթ «մի տեսակ միջատ» Վանակ. հց.-այս բոլորը յետին և ռամիկ ձևեր են. բայց բառը անշուշտ հին է, որովհետև սրանից ունինք սունակոթ «տիգաբուն, նիզակի կոթ» Եզեկ. լթ. 9. երկայնակոթ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 114. խնդակոթ «մոլախինդ» Ոսկ. ես. 424. նոթուն «բոյսի ցօղուն, բուն, կոթ» Ոսկ. փիլիպ։-ՀՀԲ և ՋԲ ունին նաև կոթղ ձևը՝ «կոթ» նշանակութեամբ։-Սրանց պէտք է կցել նաև ՀՀԲ-ի յիշած կոթատ «կրճատ, կարճ» բառը, որ ԱԲ մեկնում է «պակասա-ւռո» և որ մէկ անգամ գտնում եմ գործա-ծուած Ոսկ. հռովմ. 295 «Ոչ զակնատն և ոչ զկոթատն և ոչ որ քոսոտն էր և կամ շըրթ-նատն»։
Հիւնք. կոթող բառից։ Bugge KZ 32. 84 կանթ բառի հետ ուտ. կոց հոմանի-շից փոխառեալ է համարում կասկա-ծով։ Մառ, Гpaм. др.-арм. էջ 29 կանթ բառից կազմուած։ Scheftelo-witz BВ 28, 307 սանս. gada «լախտ», ալբան. g'ede «ճիւղ» բառերին ցեղա-կից։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կոթ, Հճ. գոթ, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. կօթ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. գօթ, Մշ. կոտ, Ագլ. Մկ. Ոզմ. Տփ. կութ, Տիգ. գութ, Մրղ. կումթ, Զթ. գիւթ, Սեբ. գէօթ, Հմշ. գէօ՝թ, Ասլ. գէ՝օթ, գէ՝օ*, Սվեդ. դիւք (շրջեա՞լ)։-Նոր բառեր են կոթել, լողկոթ, կոթառ, կոթաւոր. կոթահան, կոթոց, կոթռուճ, կոթթափ, ան-կոթ, կոթնուկ ևն։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კოვა կոտա «կոթ» (կոթուն և մեղեխ նշանակութեամբ), թրք. գւռ. Ակն, oγgot «լողկոթ, լողքարը քաշելու գործիք», թերևս նաև ուտ. կոց «կոթ»։
Բառ ռմկ. որպէս Մեղեխ. սափ. cf. ԿՈԹՈՒՆ.
Նոճին ասէ. վա՛յ մեզ ե՛ղբարք, զի կոթն ի մեզանէ են՝ որ կոտորեն զմեզ. (Ոսկիփոր.։)
Օժտէր ձըրի դանկի կոթեր. ընտրած։ Զքիթն եւ զկոթն ընտրե՛. (Բժշկարան.։)
obelisk.
· Calfa
(սեռ. -ի) «տնկած քար իբր նշան, յիշատակ կամ արձան» ՍԳր. որից կոթո-ղել «կոթող կանգնեցնել» Եզեկ. ժզ. 3. Ա-գաթ. քարկորող Գէ. ես. (<Ղևտ. իզ. 1). իսկ Եւս. քր. ա. 69 աշտարակաքարկութ (յն. «ամբարտակ քարեղէն»), թերևս ուղղելի աշտարակաքարկոթող կամ աշտարակս քար-կոթողս։ Նոր բառ է կոթողական «շատ մեծ» (ինչ. կոթողական երկ)։
ՆՀԲ լծ. թրք. քիւթիւկ «կոճղ», վրաց. գոդո՛ լի «աշտարակ»։ Հիւնք. կաթողի-կէ բառից։
ՓՈԽ (borrowing) ՖՈԽ.-Վրաց. ვოდოლი գոդոլի «աշտա-րակ, սիւն», օր. გოდოლი ბაბილოვნისა գո-դոլի Բաբիլովնիսա «Բաբելոնի աշտարա-կը». გოφლობა գոդլոբա «բարձրանալ»։
βάσις basis (որ եւ խարիսխ). σκοπός scopus σκόπελος scopulus (դիտակ, նշանակ). σημαία (նշանակ) եւ այլն. (լծ. թ. քիւթիւկ ). որ եւ ՔԱՐԿՈԹՈՂ. Քար կանգնեալ որպէս զկոճղ հաստարմատ. արձան. վէմ. սիւն. նշան. նշաւակ. բուրգն. շիրիմ. յիշատակ. (վր. գոդո՛լի, է աշտանակ).
Ի ստուարակարկատ կոթողս կարծր արձանաց. (Նար. յիշ.։)
Զյուսահատութեանն կոթող տապալեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զտապանին աւանդեաց զչափս՝ առ սեակաւ սակաւ քաղե զօրէն կոթողի. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5։)
Քաղելով, ըստ կոթողի ձեւի ասէ հաւաքելով զծայրն. (Վրդն. ծն.։)
Մի՛ կանգնիցէք ձեզ արձան, եւ մի՛ քար՝ կոթող դնիցէք յերկրի ձերում. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 1. (այսպէս է յն. այլ ոմանք ընթեռնուն ի հյ. քարկոթող։))
Իբրեւ զկոթող կանգնեալ ի վերայ բլրոց. (Ես. լ. 17։)
Կոթողս կոթողէիր յամենայն հրապարակս։ Քակեսցեն զկոթողս քո. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 31. 39.)
ուր գրէ Նչ.
Զկոթողս, որ է նշան արձանաց։
Դարձոյց զաչս իւր ի գերեզման առնն աստուծոյ, եւ ասէ. Զի՞նչ է կոթողն այն, զոր ես տեսանեմ. (՟Դ. Թագ. 17։)
to set up, to erect an -.
· Calfa
Կոթող կանգնել, տնկել.
Կոթողս կոթողէիր (յն. (առնէիր) յամենայն հրապարակս քո. Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 3։)
Աշտարակ իմն բարձր անհնարին կոթողեցին ի դաշտն սենտար. (Ագաթ.։)
stalk, stem;
pedicle.
· Calfa
ռմկ. կոթ, կոթիկ. Յօղուն կամ բունն բուսոց. սափ.
Յառաջ իսկ կոթունն է, եւ ապա ցորեան. եւ յետոյ զկոթունն ի բաց ընտրեմք ի ցորենոյն. եւ թէ չէր կոթունն, եւ ոչ ցորեանն լինէր. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Որպէս սեխից եւ նորին նմանեաց ընդկոթունսն առեալ զջուրն. (Վահր. երրդ.։)
trampling or stamping upon;
trampled upon, trodden underfoot;
— ճանապարհ, beaten or frequented track, public road;
տալ ի —, to give to be trampled on, to cause to tread on;
երկինք չեւ էին —, no one had as yet entered heaven.
· Calfa
«կոխելը, կոխոտելը» Նխ. գ. մկ. Վրդն. ել. Վստկ. «կոխեալ, կոխոտուած» Ոսկ. եբր. «վարժ, ընտել» Ոսկ. եփես. 910, Բ. տիմ. 205. «խորահմուտ, ներկուռ» Նա-նայ. յռջ. որից կոխել «ոտքը վրան դնել. 2. ոտքի տակ առնել ճնշել. 3. հնձանի մէջ հմռել. 4. քանդել, աւրել, ընկճել, նուաճել» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 10. կոխան ՍԳր. Եզն. Մծբ. Ագաթ. կոխումն ՍԳր. անկոխ ՍԳր. Ոսկ. ես. ոտնակոխ Յայսմ. խառնակոխ Գ. մակ. բ. 8. Ոսկ. մ. բ. 19. երկրակոխ Ագաթ. թևա-կոխել Գծ. ժզ. 7. «մտածել, խորհիլ» Ոսկ ես. 286. Մծբ. բազմակոխ Ճառընտ. ընդու-նայնակոխել Բրս. ծն. կոխոտել (նոր բառ)։
Հիւնք. կախել բայից։ Bugge KZ 32, 85 ասում է թէ գործ չունի լտ. calx calcare «կոխոտել» բայի հետ, այլ փոխառեալ է կովկասեան լեզուներից. հմմտ. թուշ. քոկ «ոտք», օսս. կախ «ոտք», որ սակայն ավար. կոան, կիւ-րին. կւաճ, հիւր. կվալ է լինում։ Karst, Յուշարձան 401, 405 սումեր. gug'i «կոխել»։ Մառ ЗВО 1925, 800 իմեր. կոխունջի «лаnти, տրեևւ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. Սլմ. Վն. կոխել, Ալշ. Մշ. կօ-խել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. կօխէլ, Շմ Տփ. կօխիլ. Հճ. Սչ. գօխել, Ննխ. Պլ. Ռ Սեբ. Տիգ. գօխէլ, Խրբ. գօխիլ, Մկ. Ոզմ. կուխիլ, Հմշ. գօխուշ, Մրղ. կուէխէլ, Ասլ. գէօխէ՝լ, Զթ. Սվեդ. գէխիլ, Ագլ. կա՛հիլ։ Նոր բառեր են կոխկոտել, կոխվռտել, կո-խըրճել, կոխկռտկել, կոխրտել, կոխկտել. կոխչոտել, կոխճանճ, կոխուածք, կոխոցք, կոխուն, կոխցու, կոխք, մեռելկոխ, կարմը-րակոխ, կանաչակոխ, սևակոխ, սպիտա-կակոխ ևն։
Արմատ Կոխելոյ, իբր Կոխումն. ասի եւ Կոխան.
Չտալ զսուրբ տեղին ի կոխ անօրինին. (նխ. ՟Գ. Մակ.։)
Կեղէին զկեանս նոցա ի կոխ կաւոյ. (Վրդն. ել.։ Որպէս եւ Վստկ.)
Կոխ ասի հնձանակոխութիւնն, կամ հնձանահարութիւն։
ԿՈԽ. ա. որպէս Կոխեալ, կոխոտեալ. որ եւ ԿՈԽԱՆ ասի. կոխւած. անցուդարձ եղած.
Անկուռ (այսինքն անկոխ) է առաքինութեանն ճանապարհ, եւ կու՛ռ եւ կո՛խ է չարութեանն. (Փիլ. այլաբ.։)
Ընդ կուռ եւ ընդ կոխ ճանապարհ հպասարակաց բնութեանս հետեւիցին. (Սկեւռ. աղ.։)
Երկինք չեւ էին կոխ. այսինքն չեւ էր ուրուք մտեալ յերկինս. (Ոսկ. եբր.։)
Եւ Ներկուռ. քաջընթաց, կամ լի եւ ճոխ հմտութեամբ. կռած կոխած, լեցուն.
Որ ոչ գիտուն մտօք, եւ ոչ բանաւորական արհեստիւ կոխ. (Նանայ. յռջբ։)
husks of grapes, refuse from the wine-press.
· Calfa
Իբրու Կոխելն եւ ճմլեալն Խաղաղոյ.
Կրօնաւոր՝ որ փախիցէ ի մարդկանէ, նման է հասուն խաղողոյ. Իսկ. որ ընդ մարդիկ խառնեալ իցէ, է նա իբրեւ զկոխածն վայթեալ ի յաղբիս. (Վրք. հց. ՟Գ։)
cf. Կոխ.
s. adj. — առնել, դնել, to tread, to tread upon, to trample or tread under foot;
— լինել, կալ, to be trodden, trampled under foot;
— տալ, cf. Տալ ի կոխ.
· Calfa
πάτημα, καταπάτημα conculcatio եւ այլն. Նոյն ընդ Կոխ. գ. եւ ա. Կոխումն, եւ Կոխեալ.
ԿՈԽԱՆ ԱՌՆԵԼ, ն. ԿՈԽԱՆ ԼԻՆԵԼ. կ. καταπατέω, -έομαι conculco, -or. Կոխել, կոխոտել, առ ոտն հարկանել. եւ Կոխիլ, կոխոտիլ, ոտքի տակ առնել, ինկնալ.
Յարօտ գառին, եւ ի կոխան եզին. (Ես. ՟Է. 25։)
Խաշինք իմ զկոխան ոտից ձերոց ճարակէին. (Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 19։)
Խաչն իմ արածի զկոխանս ոտից ձերոց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Եղիցի կոխան իբրեւ զկաւ ի ճանապարհի. (Միք. ՟Է. 10։)
Եղեն իբրեւ զխոտ վայրի ... եւ կոխան առաջի հասելոց. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 26։)
Եդից զերուսաղէմ իբրեւ զքար մի կոխան ամենայն հեթանոսաց. (Զաք. ՟Ժ՟Բ. 3։)
Սրբութիւնն կայր կոխան յորդւոցն այլազգեաց. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 45։)
Ժառանգութիւն ասէ ո՛չ իբր զսեպհական եւ զսիրելի, այլ որպէս զկոխան եւ զատելի. (Լմբ. սղ. ՟Բ։)
Մի՛ ճանապարհ՝ ոտից լիցիս, դու, եւ կոխան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Կոխան առնել զքաղաքս, կամ զերեսս երկրի, զգեստս, զազգս. (Ես. ՟Ժ. 6։ Յուդթ. ՟Բ. 6։ Եզեկ. ՟Լ՟Բ. 2. ՟Ա. Մակ. ՟Դ. 6։)
Կոխան լինել աղի, սերմանեաց, երուսողէմի, սրբութեանց եւ այլն. (Մտթ. ՟Ե. 13։ Ղկ. ՟Ը. 5։ ՟Ի՟Ա. 24։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ. 45։ Ես. ՟Ի՟Ե. 10։ ՟Ի՟Ը. 3։)
Արար զգլուխն որպէս զոտս կոխան ամենից. (Ճ. ՟Ա.։)
Զհրամանս հոգւոյն աստուծոյ կոխան արարէք. (Մանդ. ՟Ե։)
Կոխան արկեալ ընդ ոտիւք մերովք՝ անկեալ դնի մեռեալ. (Եզնիկ.։)
ԿՈԽԱՆ ՏԱԼ. Տալ կոխել. տալ ի կոխումն.
Եւ զսատանայ կոխան տայր հաւատացելոց իւրոց. (Ագաթ.։)
Եբարձ քրիստոս զզօրութիւն նորա, եւ տկարացոյց, եւ կոխոն ետ հաւատացելոց իւրոց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։)
to tread under foot, to trample on;
to rack, to grind;
to press, to crush, to squeeze;
to trample upon, to grind down, to ride roughshod over, to set at nought;
to invade, to make an invasion;
առ ոտն —, to trample under foot, to stamp upon;
— մարդկան զմիմեանս, to crowd or crush one another;
— զբանակս, to surprise, to make oneself master of, to take possession of the enemy's camp;
— զտուն ուրուք, to make a descent on, to invade;
յիշխանութեան —, to attain to dignity or honour, to be invested with power.
· Calfa
πατέω, καταπατέω calco, conculco. Դնել զոտս ի գետին. գնալ ի վերայ. հետս առնել. Ընդ ոտիւք առնուլ. ճմլել. լեսուլ. հնձան հարկանել. եւ Առ ոտն կոխել կամ հարկանել. արհամարհել. Ճնշալ. նուաճել. յաղթահարել.
Կոխել զշաւիղ կամ զշաւիղս, զգաւիթս, զհող երկրի, զքաղաքն սուրբ, զսրբուն. զեսամս տանն. կամ զկաւ, եւ որպէս զմարդիկ, մարդկան զմիմեանս, զազգս, զվիշապ, զօձս, զբանակս, զկեանս, կամ զկալ կամենասայլիւք. գինիի հնձանս, զհնձան գինւոյ, զայգիս, զհունձս եւ զկութս. եւ այլն։
Կոխեցից զանհնազանդութիւն. (Պիտ.։)
կոխել զշնչասիրութիւն, կամ զախտս. զչարիս, կամ զերկիւղ եւ զփառս. (Ոսկ. յհ.։)
Կոխել զպատուիրանն, կամ զօրէնս. (Պրպմ. լ։ Շ. ՟բ. յհ. ՟Թ։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Եւ ոչ նաւ կարէ կոխել զնա. այսինքն անցանել ըն ովկիանոսն. (Վրդն. ծն.։)
Բազում անգամ ի միտս ձեր քննեալ կոխիջիք՝ մանր մանր ծամելով. այսինքն որոճեսջի՛ք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
trampling;
— ջրհան, force-pump.
· Calfa
Որ կոխէ (ըստ ամենայն առման).
Մեք օրինացն կոխիչք եւ անօրէնք. այսինքն ոտնահարուք. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Կոխան;
լինել ի —, to be trodden under foot;
տալ ի —, to give to be trampled on.
· Calfa
πάτημα (լծ. թ. պասմա ). καταπάτημα conculcatio. որ եւ ԿՈԽ, ԿՈԽԱՆ. Կոխելն եւ կոխիլն (ըստ ամենայն նչ)
Տալ, կամ առնել կամ լինել ի կոխումն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 7։ Ես. ՟Ի՟Բ. 18։ եւ ՟Ե. 5։ ՟Ժ՟Դ. 25։ Եզեկ. ՟Լ՟Զ. 4։)
Կորիցէ ջուր նորա ի կոխումն եւ ի կաւ։ Օր խռովութեան եւ կորստեան եւ կոխման. (Ես. ՟Ծ՟Է. 20։ ՟Ի՟Բ. 5։)
որպէս զմարգարիտ ի խոզից կոխումն. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Ի կոխումն գռեհաց տուեալ զհրամանն արքունի։ Յարագել ի կոխումն եւ ի կործանումն եւ յընկճումն եւ ի կորուստ ժողովրդեան տեառն. (Յհ. կթ.։)
Ի կոխմանէ մատանց ի լարս քնարին տպաւորի ելուստ ձայնին. (Երզն. քեր.։)
lamentation, complaint, mourning, weeping, tears;
blow;
undulation;
— առնել՝ առնուլ՝ դնել, to wear mourning, to complain, to lament, to deplore;
— դառնութեան առնուլ ի վերայ ուրուք, to make great lamentation;
to chant mournful hymns, to sing dirges over;
— ջերմացուցանել, to cause to weep with exceeding bitterness;
ի — մրրկաց ծփիլ, to rise or toss about in waves, to be agitated, billowy.
· Calfa
, ո հլ. «կուրծքը ծեծելով լաց լինել ու բղաւելը» ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. յհ. բ. 16. «ալե կոծութիւն» Նար. որից կոծել «ծեծել, զար-նել» ՍԳր. Ոսկ. եբր. ե. Վեցօր. կոծիլ «լալ, ողբալ» ՍԳր. «ալեկոծուիլ, ծփիլ» Վեցօր. կոծալ «ողբալ, լաց լինել» Ոսկ. յհ. ա. 39. բ. 38. կոծական «ողբական» Ոսկ. լհ. բ. 38. կոծանք «ալիքների բաղխումը» Ոսկ. ե-փես. կոծօնք? «ողբ» Եւս. պտմ. 118 (ըստ սրբագրութեան Վարդանեանի՝ ՀԱ 1914, 325), կոծադիր «մեռել ողբացող» Կանրն էջ 69. կոծապար «լալկան՝ գանձ ասող կա-նանց խումբ» Պիտ. կոծատեղի «լացի վայր» Մանդ. քարկոծել ՍԳր. քարկոծանք Եփր. ել Կիւրղ. ել. ալեկոծ Ոսկ. մ. ա. 24, Վեզօր. ալեկոծութիւն Մանդ. Պիտ. ձեռակոծ Ոսկ. ես. նաւակոծիլ Ա. տիմ. ա. 20. պատուհա-սակոծ ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Ագաթ. թքակոծ Լաստ. ծովակոծութիւն Ոսկ. մ. ա. 5. լու-սակոծիլ Փիլ. նխ. երասանակակոծել Փիլ. Պիտ. համբաւակոծ Կոչ. 312. հանա-պազակոծ Գէ. ես։ Բառիս առաջին և նախնական իմաստն է «զարնել, ծեծել». որից՝ անցնելով «կուրծք ծեծել» նշանակու-թիւնից՝ յառաջացել է «ողբալ, լալ» նշանա-կութիւնը։ Նշանակութեանց այսպիսի զար-գացման համար հմմտ. լիթ. plaku, plakti «զարնել, պատժել» և հսլ. plakati «լալ»։
ՆՀԲ լծ. ծեծ, գոչ, ճիչ, կանչ։ Schei-telowitz BВ 28, 296 հբգ. hecken «խը-փել, զարնել» բառի հետ՝ իբր բնիև հայ։ (Pokorny 1, 382 keg-, kek-առ-մատի տակ՝ մերժում է այս համեմա-տութիւնը, ըստ որում հյ. կ չէ՛ հնխ. q)։ Հիւնք. կծել բայից։ Մառ ИАН 1917 330 ավար. 'odi և վրաց. kodebay «լաց»։
ԳՒՌ (dialectal) Սովորաբար պահուած լացուկոծ բարդի մէջ՝ Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կոծ, Ալշ. կոձ, Ախց. Երև. Կր. Տփ. կօծ, Ննխ. Պլ. գօձ, Մրղ. կուիծ, Ասլ. գէօ՝ձ, գէօ՝զ, Զթ. գիւձ.-կայ և Սեբ. քարգօձէլ, Պլ. քարգօրձէլ, Ատն (թրքախօս հայոց բարբառով) քարգօձէլ էթ-մtք «քարկոծել».-ր յաւելման համար հմմտ-յետին հայերէնի մէջ ալէկործումն «ալեկո-ծութիւն» Օգոստ. բաջ. 12։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კოკოცება կոկոցեբա «ող-բալ, կոծել». ծագում է *կոկոծ կրկնակա-նից և պահում է միայն հայերէնի երրորդ նշանակութիւնը։-Չուբինով 622 ևս համա-րում է հայերէնից փոխառեալ։
κοπετός planctus, quo pectus manu funditur. (լծ. ծեծ, եւ գոչ, ճիչ, կանչ) Ողբ եւ սուգ՝ բախմամբ կրծոց, ծեծելով կամ տատանելով զգլուխ, եւ ճչելով. աշխար. Ծեծկըւիլը, ողբ, լաց.
Ի կոծ մրրկաց ծփիմ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Կոծեցան զնա կոծ մեծ։ Կո՛ծ առէք ի վերայ տանն։ Կոծ դառնութեան առցեն։ Կո՛ծ եդին, լացին զնա։ Կոծեա՛ կոծ ողորմ։ Արասցէ կոծ իբրեւ զվիշապաց։ Յամենայն հրապարակս կոծ։ Ի կոծ նոցա մի՛ երթիցես։ Աղաղակաւ կոծով ի վերայ նոցա չէին լցեալ ճչալով։ Իբրեւ զկոծ նռնենեաց կոտորելոց.եւ այլն։
Դարձցի սուգն յուախութիւն, եւ կոծն ի խնդրութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Ի սուգ տրտմութեան ի գլուխ կոծոյն նստեալ լայր։ Ի կոծ մտանել, եւ ողբալ գոչմամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Ո՛չ ի կոծս մտանել, ո՛չ ուսովք մերկանալ։ Նոքա լալոյ եւ ողբալոյ արժանի են եւ աշխարհաց եւ կոծելոյ մեծի. (Մանդ. ՟Է։)
Կոծ կսկծելի։ Զկոծ սաստկութեան վշտաց. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Թ։)
Շրջին կոծով. (Շ. յիշ. առակ.։)
ԿՈԾ. Իբր Կոծանք. Ալեկոծութիւն, հողմակոծութիւն. բախումն. ծուփք.
lamenting, weeping.
· Calfa
Որ կոծ դնէ անձամբ, կամ տայ կոծ առնուլ, որպէս տէր մեռելոյն. եւ Կոծողական.
Կոծադիրքն, եւ կոծօղքն. (Կանոն.։)
Զկոծադի ոճիրս ի վերայ մեռելոց. (Յհ. կթ.։)
deplorable;
weeping, plaintive.
· Calfa
Ողբական. ողբալի, եւ Ողբացօղ. Կծօղ.
Ի կոծոկան այս կենցաղս. (Ճ. ՟Գ.։)
Սգալով եւ ցտելով, եւ պարս յարդարելով կործանս կանանց. յն. ողբացօղ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
cf. Կոծիմ.
· Calfa
Տառապեալ լինել, եւ միշտ կոծալ։ Ողբալով, կոծալով, սգալով. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։ ՟Բ. 38։)
fluctuation, heaving, swelling of the sea.
· Calfa
Բախումն ալեաց կամ յալեաց. Ծփումն.
Իբրեւ ի ցամաքի յապահովութեան նստեցի յալեաց կոծանաց. (Ոսկ. եփես.։)
Զբոսնս կոչեալ՝ է կոծանք, եւ փորձանք, եւ ցնորք. (Վրդն. երգ.։)
chorus of hired mourners.
· Calfa
Թար կոծողաց. լալկաններ.
Կալեյց սուգ անմխիթար՝ յարուցիչ կոծապարոյս (այսինքն կոծապարուս այսորիկ), յարդարեցից զեղարմարս. (Պիտ.։)
the twenty fourth letter of the alphabet and the sixth of the vowels;
six hundred, six hundredth.
· Calfa
Ո՜ ստութեանդ։ Ո՜ հրաշից՝ ըսքանչելին, մեռեալ ըստոյգ՝ եւ կենդանին. (Մագ. ՟Ա. եւ Մագ. ոտ. խչ.։)
Ո՜ սիրոյն առաքելոյ՝ որ առ ժողովուրդն իւր էր։ Ո՜ գթոյն նորա, որ առ հեթանոսս օտարս էր. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Ո՜ ո՞. ո՛. Որպէս կոչական, կամ բացագանչական եւ աղերսական. ὧ! o! Ո՞վ. ոհ. քեզ կամ ձե՛զ ասեմ. աղաչե՛մ. օ՛, հէ՛յ.
Ո՜ տէր փրկե՛ա զանձն իմ։ Ո՜ տէր փրկեա՛, ո՜ տէր առաջնորդեա՛։ Ո՜ արք, ո՞չ ապաքէն զօրացեալ են մարդիկ։ Ո՜ քաղա՛ք արեանց։ Ո՜ հովիւք, որ կորուսին եւ ցրեցին զխարշինս։ Ո՜ հովիւք իսրայէլի, միթէ հովիւք զանձի՞նս արածեն.եւ այլն։
ո՜. Զարմացական եւ աւաղական եւ այլն, երբեմն զոյգ ընդ ուղղական անուն. իբր Ո՛վ ո՞րպիսի. բա՛բէ. աւա՛ղ. հէ՛յ.
Ո՜ մարդասիրութիւն բարերարին եւ տեառն։ Ո՜ նոր շնորհք եւ պարգեւք։ Ո՜ պարկեշտութիւն, ո՜ աստուած սիրութիւն։ Ո՜ զարմանալի իրս. (Սեբեր. ՟Գ. ՟Դ։ Իսիւք.։ Նար. երգ.։)
Կինս՝ զոր ետուր ինձ, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի, եւ կերայ. ո՜ պատճառ, որ իրաւունս ոչ ունի. ո՜ պատասխանի, որ ոչ արդարացուցանէ զմեղանչականն. ո՜ բարբառ դատապարտութեան, որ ոչ փրկէ զդատապարտեալն. (Ոսկ. ծն.։)
Ո՜ մեծի անպատում սքանչելեաց շնորհացս. (Կոչ. ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Անիծեա՛լ լիցի երկիր ի գործս քո. հող էիր. եւ ի հող դարձցիս. ո՛ անիծիցս այսոցիկ, որ երեւելեացս դողումն հարկանէ։ Ո՜ բարբառոյն, զոր անբաւ յաւիտեանքս շարժել ոչ կարեն։ Ո՜ բանին, յորմէ թագաւորք եւ մեծամեծք եւ տնանկք սարսեն եւ դողան. (Ոսկ. ծն.։)
Ո՜. Առանց յարակից բառի՝ արձակաբար. իբր Տեսէ՛ք ահա, կամ աւա՛ղ. ո՛հ. պա՛գ պա՛գ.
Ո՜, մինչեւ ցմահ ճգնէին եղբարքս այս պահել զլռութիւն։ Ո՜, միայնակեացն այն յիմարեալ է, եւ արածէ զխոզս. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Ժ՟Զ։)
Ո՜ (կամ ո՜հ), կարի է առասպելս, այլեւ առասպելաց առասպել. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Ո՛ ո՛. մջ. Կրկնականն վերնոյն. ὥ ὥ! o o!
Ո՛ ո՛, փախերո՛ւք յերեսաց հիւսիւսոյ. (Զաք. ՟Բ. 6։)
Նոյնպէս ըստ յն. եւ (Թուոց. ՟Ի՟Դ. 23.)
Ո՛ ո՛, ո՞ ոք կեցցէ, յորժամ դնիցէ զայն աստուած». այլ ի մեզ կամ թարգմանիչք, եւ կամ գրիչք ի բաց թողեալ են զմիջարկութիւնն։
Ո՞ հարազատաբար, եւ կամ ո՞ հենգնութեամբ քարսզեաց զքրիստոս. (Եփր. աւետար.։)
Ո՞ պատմեաց քեզ։ Զո՞ խնդրէք։ Ո՛ գիտէ՝ ողորմեսցի տէր։ Ո՞ իցէ ի ձէնջ մարդ։ Հարցանիցէք, թէ ո՞է ի նմա արժանի։ Ցուցից ձեզ՝ ո՛ւմ նման է։ Ցուցից ձէպ՝ յումմէ՛ երկնչիցիք.եւ այլն։
Քացախ էարբ, լեղի եկեր. (ո՞. որ զջուրն ի գինին փոխեաց. Առ որս. ՟Գ։)
Ո՞յք եմք՝ աստուծոյ օրէնս դնելով. (Բրս. ապաշխ.։)
Օր հալածանաց յայտնեսցէ, ո՞ (է) որ համբերիցէ. (Պիտառ.։)
Ո՞ լիւղայր ի խորս կայծականցն, եթէ ոչ հրեղէնն. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Ո՞ւմ ի կապելոցն եղեւ այսպիսի յայտնութիւն։ Բնաւ ո՞յր իսկ ածեալ է զձեզ այսր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յո՞ւմ անձին ( այս ինքն յո՞յր, կամ յորո՛ւմ անձին) այնչափ շնորհ եւ աջողակ խորհրդականութիւն բնակեալ (որպէս ի Վահան). (Փարպ.։)
Յաղագս ո՞յց ( այսինքն որո՞ց իրաց) նշանակեցից, եւ վասն որո՞ց խոստովանեցայց. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Ո՞ ՈՔ. Նոյն ընդ վ. գ.ա. որ եւ Ո՛վ Ոք. յոքն. Ո՛յք Ոմանք.
Ո՞ ոք երանելի քան զյուդա կայր, այլ եղեւ մատնիչ. ո՞ ոք եղուկ քան զպօղոս, այլ եղեւ առաքեալ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Ո՛ ոք եւ երթայր առ նոսա, ուսուցանէին կամակար. (Եղիշ. ՟Բ։)
(Գիտել, թէ) ո՞յք ոմանք յառաջ քան զիս իցեն տիրեալ աշխարհիս հայոց. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Ո՞ ոք ի մարդկանէ. (՟Ա. Կոր. ՟Բ. 11։)
Ցո՞ ոք ի ձէնջ հայր խնդրիցէ որդի իւր ձուկն. (Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 11։)
Զի եթէ աստուածն իւր սուտ գտաւ, առ ո՞ ոք ի մահկանացուաց աստի դա արդար գտցի. (Եղիշ. ՟Է։)
Ոչ կարաց գիտել, թէ ո՞ ոք են. (Զենոբ.։)
Ո՞ւմ իմիք նման իցէ աստուած, զի կարիցէ ոք նմա պատկեր յօրինել. որ միայն իւր նման է, եւ ոչ այլ իմիք. (Գէ. ես.։)
Ո՛ ԵՒ ՊԷՏ. կամ Ո՛ ԵՒ ՊԷՏ ՈՔ. Ո՛ ոք եւ իցէ. ո՛ ոք եւ դիպեսցի. տե՛ս եւ ումպէտ.
Ո՛չ զո՛ եւ պէտ թարգմանս յուզել եւ նստուցանել, զի ի բաց բարձցեն ի գրենոյն՝ զո՛ր բան կամիցին, եւ յաւելցեն՝ զոր ախորժեսցեն. (Ղեւոնդ.)
Զնոսա (զարտաքին զոհս) ո՛ եւ պէտ իսկ ոք կարէ մատուցանել, եւ զսոսա (զներքինս) սակաւք. որչափ քան զոչխար լաւ է մարդ, նոյնչափ քան զնա այս պատարագ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։)
Ուստի՞ գաս, կամ յո՞ երթաս։ Ո՞յր ես, եւ յո՞ երթաս։ Եւ ես արդ յո՞ երթայց։ Յո՞ երթայց ես յոգւոյ քումմէ, եւ կամ յերեսաց քոց ես յո՞ փախեայց։ Յո՞ տէր։ Ո՛չ գիտեմք, յո՛վ երթաս, եւ այլն։ Յո՞ չոգաւ։ Յո՞ տանիցիք. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Գ։)
Յո՞ եհան զմեզ Քրիստոս, եւ յո՛ իջուցաք մեք զանձինս. (Ոսկ. եբր.։)
Արդ յո՞ դէմ եդեալ փախիցուք. (Ագաթ. (մի ձ. ի յո՛ դիմեալ փախիցուք)։)
զմեր վատթարութիւնս յո՞ տարայց. (այսինքն ո՞ւր եդից զառ մեզ եղեալ թշնամանս) (Բուզ. ՟Դ. 11։)
Յերեսաց քոց ես յո՞վ փախեայց. (Աթ. ՟Ա։)
Գնասցեն յո՛վ եւ կամեսցին։ Ցրուեցան, յո՛վ եւ կարաց աճապարել փախչել այր իւրաքանչիւր։ Ցրուեցան՝ յո՛վ եւ աճապարեաց ոք. (Արծր. ՟Ա. 9. 13։ ՟Գ. 16։)
Աստի կազմին եւ ՅՈ՛ՒԿԱՄ, ՅՈ՛ՒՊԷՏ, զորս տեսցես։
Գիր ձայնաւոր, իւրեւ անուան ակոչեալ, Ո՛, ո՛յ, ո՞ւո, որպէս ի բնէ երկբարբառ, իբրու լտ. s, եւ յն. ο , միացեալ։ Սո՛ւղ է որպէս օ՛ յունաց, որ կոչի օ՛ միքրօն (այո ինքն փոքրիկ). իսկ ո՛վ ՝ լինի երկար, որպէս ω , օ մէկա (այս ինքն մեծ ω ) յունաց։ Վասն այնորիկ ըստ կանոնի նախնեաց հասարակօրէն ο յն. ի մեզ փոխի ո կամ աւ. իսկ ω , փոխի ի ով, եւ դուն ուրեք աւ, իմա՛ հնչմամբս օ։
Ո. Ի հայկական բառս լծորդ գտանի երբեմն ընդ այլ ձայնաւորս, մանաւանդ ըստ գաւառական սովորութեան այլեւայլ գրչաց. զոր օրինակ, սիրօղ, սիրօղք, որ եւ սիրաւղ, սիրաւղք, կամ սիրող, սիրողք. մորուք, մօրուք կամ մաւրուք կամ մուրուք. քօղ, քող. մոլոր, մոլար. ոռոգանել, առոգանել. խոհարար, խահարար. փողփողեալ, փաղփաղեալ, կամ փայլփայլեալ, եւ այլն։
Ո. ՟ո. որպէս թիւ, է Վեցհարիւր։
Ի խորհուրդ տառիս ասի.
Ոյն՝ ուսուցանէ աբրահամաւ, թէ հաւատոյ տան հիմն եդաւ։ Ոյն, Ո՛վ դու ասէ մանուկդ ի բոյս, նըման ա՛ռ քեզ զեղիսէոս, եւ այլն. (Շ. այբուբ.։)
Ո, կամ ՈՅ, ի, իւ. Անուն նախակարգեալ գրոյ.
Ցուցանէ չորս գիրս, թոյ, եջ, ոյ. դա (յն. θ, ε, ο, δ ). (Սոկր. ՟Գ. 19։)
Քառիւք ձայնաւորօք, ոիւ, հիւնիւ, եչիւ, այբիւ։ Փաղառութեամբ՝ եչիւ, այբիւ. եւ վարատմամբ՝ ոիւ, հիւնիւ. (Մագ. խչ.։)
Ո դնէ. ո եդ. ո քաւէ. ո առնէ, ո արար». եւ այլն. իմա՛ ըստ յն. դնօղն, քաւօղն, արարօղն։
Ոյց, զոյս, յոյց, յոյս, ընդ ոյս. (Պիտ. ստէպ. այս ինքն որոց, զորս, յորոց, յորս, ընդ որս։)
Ոյց պատկանաւոր դնէին անուանք, գուշակումն ունէին զընդ նոքօք բնութեանն. (Բրս. ծն.։)
Ո՞ կամ Ո՛. Իբր Ո՞վ, եւ Ո՞ր. Հարցական անուն, կամ անորիշ հարցական, ըստ նախագրեալ հոլովման, ո՞յր, ո՞յք. ո՞յց, եւ այլն. ո՞վ քի՞մ, ո՞րը ... τίς;
τί;
quis? quae? quid?
ՅՈ՞ ՅՈ՞Վ. մ. ποῦ;
ubi, ut quo? quorsum?. Հոլովականն հարցականիս Ո՞, ո՞վ. իբր Ո՞ւր. այսինքն դէպ ի ո՞ւր. յո՛ր կողմն կամ տեղի.
Որպէս Որ, յարաբերական դերանուն կարճեալ, եւ հոլովեալ, ոյր, ում, յումմէ, յում, ոյք, ոյց. Այն՝ որ. ան՝ որ. օ՛ քի, օլ. որպէս յն. ὄς, ἤ, ὄ qui, quae, quod. կամ որպէս յօդ՝ ն. ὀ, ἤ, τό . իտ. il, la, lo.
to warehouse, to store up, to house, to cellar;
to treasure up;
to lay or put by, to preserve.
· Calfa
Շտեմարանել զսերմանեալն։ Բովանդակն դադարմամբ շտեմարանեսցի։ Շտեմարանեցաք ինչ, եւ զայն եւս այլոց թողաք։ Շտեմարան կոչեաց զարքայութիւնն, ուր շտեմարանելոց է զարդարս. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար. երգ.։)
Աւանդեցաք կանանց շտեմարանել իսկ, եւ իշխել ոստայնանկութեան. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Շտեմարանել յիմումս որդւոջ զբարին. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զխոր իմաստս տեսութեանս՝ նոցա շտեմարանեցին. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Ոչ բաւական գոլ ըստ մեկնութեանն բացայայտել՝ կարողաց շտեմարանեցի. (Տօնակ.։)
Յուսով քո շտեմարանեսցէ զիս յարկն այն անձկութեան (գերեզմանն)։ Մի՛ շտեմարանեսցես զատելիսն քո՝ որ են ոխութիւնք եւ ցասմունք, ընդ սիրելիսն քո՝ որ են գթութիւնք եւ ողորմութիւն. (Նար. ՟Կ՟Ե. ՟Հ՟Դ։)
Իբրեւ հարցեալ եղեւ, թէ ո՛վ ես, լռեաց զբնութիւնն, եւ շտեմարանեաց զպատուողականս, եւ քարոզեաց մեզ զչարչարանսն. (Աթ. համբ. յորմէ եւ Վահր. հմբ.։)
Որ ինչ վասն այսպիսեացս բանք իցեն, իւրում տեղւոյ եւ ժամանակի շտեմարանեսցին. (Սարկ. հանգ.։)
ταμιεύω repono, recondo ἁποτίθημι depono διαταμιεύω in penu custodio. Ամփոփել իբրեւ ի շտեմարան. ամբարել. մթերել. ժողովել. պահել. գանձել. թաքուցանել.
Ի մատաղ հասակն մերձ ի փթիթս մուրուաց կուսութեամբ՝ շտեմարանեալ ի ծրարս շնորհաց աստուծոյ. (Վրդն. պտմ.։)
Հարսն քրիստոսի անարատ, գեղեցկութիւն շտեմարանեալ. (Ածաբ. կիպր.։)
Շտեմարանել յինքեան զբանն եւ զլռութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
առանց շտեմարանելոյ զբարկութիւնսն յանկարծակի վարելով՝ նման իսկ է ակամայութեան. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
running halter.
· Calfa
ՇՐԹՆԱՇՂԹԱՅ կամ ՇՐԹՆԱՇՂԹԱՅԱՇԱՐ. Հիւսեալ շարիւք շղթայից շրթանէ ի շուրթն, կամ առ ի դնել որպէս սանձ ի բերան.
lipless.
· Calfa
Ոյր հատեալ կամ թերատ իցեն շրթունք. պռկունքը կտրած կամ պակասաւոր.
Ոտնատ կամ ձեռնատ, պնչատ կամ շրթնատ։ Ի լեզուատ, յատամնատ, եւ ի շրթնատ մարդկանէ. (Կանոն՞ Վրդն. ծն.։)
speaking periphrastically.
· Calfa
Որ յեղաշրջէ զբանս. խուսափօղ ի բանից կամ բանիւ.
orbicular, spherical, round;
—ք, whirling or turning round.
· Calfa
Խառնարանս շրջաբեր գոլով եւ ի վեր ամբարձեալ, նշանակ եղիցի սփռեցելոյն համանգամայն՝ եւ յամենեսեան շրջեցելոցն նախախնամութեան. (Դիոն. թղթ.։)
Վերին բանագիտութեան արուեստն ի մասն մի ստացեալ լինի յաշխարհիս՝ յերկին, եւ ի շրջաբերս, եւ ի պարս աստեղացն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 43։)
περιφερής orbicularis, rotundus. Շուրջ բերեալն. բոլորակ.
ՇՐՋԱԲԵՐՔ περιφερές, περιφέρεια circulus. որպէս Շրջաբերութիւն. շրջան.
adj. s. encyclical, circular;
periodical;
vagabond.
· Calfa
Հինգերորդ եւ շրջաբերական բնութիւնն, յորմէ առաջինքն ասեն կատարել զերկին։ Ի հինգերորդին զգալւոյ եւ շրջաբերականի էութեանն, որում հասաւ երկին. (Փիլ.։)
Արիստոտելէս եւ զհինգերորդ մուծանէ մարմին՝ զեթերայինն եւ զշրջաբերական. եւ շրջաբերական ասէ զհինգերորդն մարմին, զի շուրջանակի յինքն բերեալ լինի. (Նիւս. բն.։)
Ետեղափոխ շարժութեան, ոչ զուղղականն, ոչ զշրջաբերականն, ո՛չ զոր յերկոցունցն. (Դիոն. ածայ.։)
Է եւ ետեղակալ շարժութիւն՝ կա՛մ ըստ ուղիղ գնացից, կամ ըստ շրջաբերականին, որպէս անիւ շարժի. եւ կամ ըստ որում խառն յուղղէ եւ ի շրջաբերականէն. որպէս գնդաձեւ (այսինքն գալարածոյ) գնացք, որպէս օձիցն գնացք են. (Մաքս. ի դիոն.։)
Նեստոր շրջաբերական թղթովն աղանդէր զտիեզերս. (Կանոն.։)
Երկոքին կայսերք շրջաբերական թղթով իւրեանց սահմանեցին. (Խոսրովիկ.։)
Շրջաբերական թղթովք նզովեալ զամենայն հերձուածս։ Ձեռնամուխ եղեւ զընդ նովաւ հնազանդեալս ի բաց կորզել շրջաբերական թղթովք. (Կանոն.։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Դ. 2։)
ՇՐՋԱԲԵՐԱԿԱՆ. Թափառական, վայրայարծու, աշխարհաշրջիկ.
Ել գնաց՝ կեալ շրջաբերական յեղափոխմամբ (ընդ աշխարհս) Արծր. (՟Գ. 13։)
ՇՐՋԱԲԵՐԱԿԱՆ. ἑγκυκλικός, -λος, -λιος encyclicus, -ca, circularis. Որպէս Թուղթ՝ հրովարտակ կամ կոնդակ շուրջ յածեալ կամ յածելի ընդ ամենայն կողմանս. ուղղեալ առ ամենեսին. ընդհանրական.
κυκλοφορικός, κυκλικός orbicularis, circularis. Պարբերական. պարառիկ. շրջանաւոր. հոլովական՞
to turn round, to rotate, to move circularly;
to revolve, to walk over, to take a round.
· Calfa
Շարժելով երկնի որպէս ի ճախարակի՝ շրջաբերեալ բոլոր. (Արիստ. աշխ.։)
յանիւ տարածեալ զնա, եւ անուին ետ շարժել հանապազ. եւ է նա միշտ շրջաբերելով՝ եւ ստորաբերելով. (Նոննոս.։)
Հաստատութիւն երկնին խորանաձեւ շրջաբերեալ՝ զոյգ ծովու եւ ցամաքի. (Արշ.։)
κυκλοφέρομαι circumferor, circumagor. Շուրջ բերիլ. շրջանակիլ. պարաբերիլ. պատիլ. պտըտիլ. ժուռ՝ հիռ՝ ման գալ.
living in the neighbourhood, neighboring, adjacent, circumjacent;
s. geog. —ք, perioecii, perioecians.
· Calfa
Սկիզբն զօրանալոյ ազգին քաղըրթն եղեւ, որ էր իշխան սակաւ իսմայէլականաց շրջաբնակաց. (Պտմ. վր.։)
Շրջաբնակ իշխանքն ասորւոց ոտնահար եղեն նոցա. (Լմբ. միք.։)
περίοικος, -οι accola, vicinus, circumhabitatores. Շուրջ բնակեալն. մերձաւոր բնակութեամբ. սահմանակից. դրացի.
periodical, circular.
· Calfa
Երկուց լուսաւորացն ի նոկցունց անդրէն ի նոյնս շրջագայականին հասման։ Զժամանակի եւ որոց ի ժամանակի են զշրջագայականսն զօրութիւնս (կամ շարժութիւնս) որոշեն. (Դիոն. ածայ.։)
Շրջագայականն ձեւ սկսեալ յինքենէ՝ յինքն բովանդակի. տե՛ս զեռակի շարժութիւնն, զշրջագայականն, եւ զգնտատեսակն (զգալարածոյն), զուղիղն. (Մաքս. ի դիոն.։)
περιοδικός, κυκλικός periodicus, circularis, orbicularis. Որպէս շրջագայ՝ ա. պարբերական. շրջանական. եւ Մանեկաձեւ. բոլորշի.
to take a turn, a walk, to roam;
to wander over, to stroll, to prowl, to turn round, to revolve;
to go round, to circulate.
· Calfa
Մեղուքն թռուցանել շրջագային զզանազան եւ զգունակ գունակ ծաղկօք. (Ճ. ՟Ե.։)
Բայց մեսրոպայ շրջագայեալ, զամենեսին լուսաւորեալ. (Շ. վիպ.։)
Արժանի հաւատարմութեան առն ժամանակագրութիւնս շրջագային յոյժ գեղեցկախաղաղ. (Ասող. ՟Ա. 2։)
Պարունակաց այսպէս բերեցելոց՝ (առ յեսուաւ), ոչ ընդ նոսա շրջագայէին պարունակեալքն. (Դիոն. թղթ.։)
Են ոմանք (յաստեղաց), որ ի կողմանս հիւսիսոյ միայն շրջագային ... իսկ այս սքանչելի աստեղս երեւումն շարժէր, եւ երբեմն դադարէր, եւ առ շեղ շրջագայէր. (Զքր. կթ. ծն.)
περιπατέω ambulo, pervagor. իտ. girare. περιάγομαι , συμπεριάγομαι circumferor. Շուրջ գալ. շրջիլ՝ իբր շրջանս իմն առնելով. զգնալ. եւ շրջաբերիլ, պարբերիլ. շուրջ գալ զիւիք, շրջան կամ հիռ առնուլ. պտըտիլ, չորս դին քալել, ժուռ գալ, ման առնուլ.
roaming, wandering.
· Calfa
Շրջագնացք տանէ ի տուն, եւ գաւառ ի գաւառ շոգմոգութեամբ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
circumscriptive.
· Calfa
Ոչ ժամանակ, ոչ տեղի, եւ ոչ այլ ինչ շրջագրական անուն. (Նիւս. երգ.։)
Սոքօք ներածիլ ի բոլոր շրջագրականս. (Երզն. քեր.։)
Են բազում սկզբունք քաղաքականք շրջագրական արուեստիւ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
περιγραπτικός, περιγραφικός circumscriptivus եւ այլն. Պհարագրօղ. բովանդակիչ. եւ Ներշրջանական. եւ Կանոնափակ.
to circumscribe.
· Calfa
περιγράφω, χωριγράφω circumscribo, delineo, noto locum. Ծրագրել շուրջանակի. տեղադրել.
circumvolving, moving around.
· Calfa
Երգեցողս արուեստաւորս, կաքաւողս շրջադարձ ի խայտալն. (Վրդն. երգ.։)
Հարկաւորի բազում առնել շրջադարձս յերկաքանչիւրսն (յաջ եւ յահեակ) (Բրս. պհ.։)
περιστρεφόμενος circumvertens se περιστροφή circumversatio. Որ պտոյտքի զիւրեւ. եւ Շրջան.
in the neighbourhood, neighbouring, adjacent;
—ք, the environs, the country roundabout, neighbourhood.
· Calfa
Անապատ զշրջակայն իւր առնէր։ Յարբուցմունս բուրաստանաց, եւ բովանդակ շրջակային յարբուցումն. (Խոր. ՟Ա. 13. եւ 15։)
Զանազանեցաւ զընթագրութենէ դրութիւն շրջակայիւքն։ Եթէ առգիցես սմին գրութեանս դէմս կամ պատճառս, որք են շրջակայք, առնես ընթադրութիւն. (Պիտ.։)
περιΐστας, περίστας circumstans περικείμενος circumjacens. Որ ոք կամ որ ինչ շուրջ կայ. մօտակայ.
turning, changing, shifting;
change.
· Calfa
Պարուկաւն ... շրջակաւն ասին նոքա ասացեալք. (Երզն. քեր. որ կոչի անդ եւ Շուրջառ։)
Շրջագայուն. շրջագայական. փոփոխական. եւ Փոփոխիչ. խռովիչ.
Զի չեմ կայուն՝ եւ միշտ ի նոյն, այլ՝ շրջական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Զի մեր բարկութիւն՝ մտացն շրջականք են. (Ոսկ. ես.։)
Փոփոխութիւն. փոխադրութիւն. այլայլութիւն.
Յեկեղեցի բազում փոփոխմունք եւ շրջականք են. անօթ խեցեղէն էր պօղոս, այլ եղեւ ոսկեղէն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
circumspect, cautious, discreet, considerate, prudent;
— լինել, to look around, to observe, to explore, to spy out.
· Calfa
ՇՐՋԱՀԱՅԵԱՑ ԼԻՆԵԼ. որ եւ ի յետնոց ասի ՇՐՋԱՀԱՅԻԼ. Շուրջ հայել. քաջ դիտել. յածել զաչս կամ զմիտս.
Գէտս կացուցեալ, միշտ զակն ի սահմանս երկրին կառուցեալ՝ այսր եւ անդր շրջահայեաց լինելով արթնաբար տեսութեամբ. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
furnished with a circle or frame;
round, circular.
· Calfa
Որ ինչ կարէ շրջանակիլ. եւ Շրջապատօղ. գօտիաւոր.
Ընդէ՞ր շրջանակեայ ծնօտք շուրջ զսեղանովն. (վասն զի) մարմնական ամենեցուն էութիւնն յեղյեղումն եւ փոփխութիւն ընդունի. (Փիլ. ել. ՟Բ. 70։)
to turn round;
to revolve, to move in a circle;
to frame, to border.
· Calfa
Յայսկոյս յայնկոյս բազիմապատիկ շրջանակեալ (յն. տարբերեալ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Յորժամ անիւ շրջանակիցի ... անիւն ստէպ շրջելովն. (Եզնիկ.։)
Որ շրջանակես զժամանակս ամաց հոլովման աւուրց յայլ նմանութիւն բարեպատեհ տեսողութեան։ Յաղօթարանն վայրի ընդ պատազմունս այսր կենցաղոյս շրջանակեցայ։ ոչ արեգակն փոխաբերեալ՝ ուր շրջանակի, առանց տարրական օդոյ. (Նար. կգ. ՟Ի. ՟Ծ՟Դ։)
Ի լուսաւորաց միջի շրջանակելտով զետեղիլ. (Լմբ. անառակ.։)
Շրջանակեա՛ զնոսա յինքեանս. (Վրդն. սղ.։)
Սուրն սրովբէական պահպանութեան շրջանակեալ. (Կիւրղ. խչ.։)
Տեսանիցեմք գեղարդունս շողացեալ, կմբեթեայս վահանացն շրջանակեալս. (Ոսկ. եբր. ՟Զ։)
ἁνακυκλόω revolvo եւ այլն. Շրջել. հոլովել. բոլորել. շրջշրջել. յեղանակել. կր. շրջաբերիլ. յածիլ. դարձընել, պտըտցընել. կր. պտըտիլ.
s. adj. encyclic, circular.
· Calfa
Որպէս նամակ կամ թուղթ շրջաբերական.
Ի շրջանամակ հաւատանամակ թղթոցն. (Ոսկիփոր.։)
lifeguardsman.
· Calfa
Շուրջ պահօղ. թիկնապահ.
Ոչ էր նորա բազմութիւն ընդոծնաց, ոչ զինուորաց շրջապահից հաւաքումն. (Ճ. ՟Գ.։)
surrounding, ambient;
turn, round, circumference, compass, outline, circuit, fence, wall, enclosure;
periphery, circumference.
· Calfa
Շուրջ պատօղ եզր՝ որպէս զպարիսպ.
Պարիսպ կամ պարիսպք շրջապատ. (Վեցօր. ՟Է։ Շար.։ Երզն. լուս.։)
Եւ էր գետն խուրիան շրջապատ (զքաղաքաւ). (Ուռհ.։)
Շուրջ պատելով.
Սուրբն գրիգորիոս աղօթիւք շրջապատ պարսպեաց զքեզ ո՛վ աստուածաբնակ լեառն. (Երզն. լուս.։)
to surround, to compass, to encircle;
to envelop;
շրջապատիմ.
· Calfa
Զանծանօթ երկրէ ասէ՝ շրջապատեալ զբնակութիւն մարդկըային բնութեանս։ Ի ծովուն՝ որ շրջապատեն զերկիր. (Խոր. աշխարհ.։ Շիր.։)
Շրջապատեցին զինուորքն զեկեղեցին բազում սպառազինութեամբ։ Շրջապատէին զտաճարն աստուծոյ լինուք բազմօք։ Հասին ի վերայ, եւ շրջապատեցին զքաղաքն։ Շրջապատեալ հուրն զհրէայսն՝ կիզեաց արս եօթն. (Հ. կիլիկ.։ Ճ. ՟Բ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Բ։ Խոր. առ արծր.։)
Ապականութիւնն շրջապատեալ՝ մեռոյց աստուծոյ. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Ահա շրջապատեալ պահեն զմեզ չարք, որոց ոչ գոյ թիւ. (Ղեւոնդ.։)
Մի՛ ապարանս մեծս շրջապատեսցես. (Ոսկիփոր.։)
Շուրջ պատիլ պաշարիլ. եւ Ամրանալ.
Պարիսպ ամուր ապաստանի ամենայն առաքինութեամբք շրջապատեալ է. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Ղազարոս յայսպիսի ի վէրս շրջապատեալ. (Բրս. հց.։)
Շրջապատեցան ի տրտմութեան հոգս. (Ոսկ. ամբակ.։)
Ամենեւին յորս մեղադրեմբ ընկերին՝ ի նոյն շրջապատեալ թաւալիմք մեք. (Կլիմաք.։)
ՇՐՋԱՊԱՏԵԼ. չ. եւ իլ. ձ. Շրջիլ պատելով. եւ Շրջանակիլ. եւ Պատիլ. բոլորիլ.
Քաջագօտւոյ առն շրջապատեալ ճանապարհաւ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Զամենայն երկիրն եւիլատայ շրջապատէ փիսոն. (Շիր.։)
Զօրութեամբն քրիստոսի շրջապատեցաւ խաչն ինքնին, եւ դարկձաւ յարեւելս. ((ռմկ. պտըտիլ) Տէր Իսրայէլ.։)
Փառք նորա զքեւ շրջապատեսցեն։ Ծագեաց լոյս երկնային, եւ, շրջապատէր զմարմնով նորա։ Ընդ շրջապատեալ առագաստն ի կոշոյ եւ ի կտաւէ. (Զքր. կթ.։ Ճ. ՟Բ.։ Խոր. ՟Բ. 43։)
Ետես գունդս դիւաց սեաւս, զի շրջապատեցան զնովաւ իբրեւ զհնդիկս. (Վրք. հց. ՟Ղ։)
περιβάλλω, κυκλόω, τυχίζω, συνέχω circumdo, munio եւ contineo. Շուրջ պատել. պարփակել. պարունակել. պաշարել. պարսպել. ամրացուցանել. չորս դին պատել.
to take a turn;
to turn round, to whirl;
to be surrounded, enclosed.
· Calfa
Շուրջ պատել՝ պարուրել՝ պաշարել.
fortification, enclosure.
· Calfa
Շուրջ ածեալ պարիսպ.
Պատուար շրջապարիսպ ըստ դաւթայ. (Նար. կուս.։)
(Տաճարքն՝ սուրբն սոփի եւ իռինէ) այժմ են ընդ միով շրջապարսպաւ. (Սոկր. ՟Բ. 16։)
enclosed all round;
surrounded, invested;
enclosure, fence, close.
· Calfa
Շուրջ փակօղ, եւ փակեալ. շրջապատ.
Եւ էր ի քաղաքին եղէգն՝ կանգնոց երեսուն շրջափակ չափաւորութիւն ունելով. յորոց եւ քաղաքին ամենայն ձեղունքն յարկեալ են. (Պտմ. աղեքս.։)
Եղեն ի պարիսպ շրջափակ եկեղեցւոյ. (Գէ. ես.։)
Կացուսցես շրջափակ զպար զօրուդ երկնայնոյ. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Հասանէին ի շրջափակ տեղի տղմուտ դաշտին. (Փարպ.։)
Եւ զմնացեալ սակաւսն ի մէջ արարեալ՝ շրջափակ տուեալ՝ կամէին զամենեսին սատակել. (Արծր. ՟Բ. 3։)
to shut up all round, to hem round or in, to enclose, to encircle, to surround, to beset.
· Calfa
Պհարառեալ շրջափակեն զգունդն երկրական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Շրջափակեալ յամենայն կողմանց ծովածիր էր տեղին։ Զի էր զնոսա շրջափակեալ եւ պաշարեալ անիծից. (Փարպ.։)
Որ բոցեղէն սրովբէիւք շրջափակեալ պահիւր. (Շար.։)
Անդ ետեղագրեաց զքաղաքն, զորով շրջափակեալ խոր փոսիւ անդնդալիր հաստատեաց զհիմունս պատուարին. (Խոր. ՟Գ. 59։)
περικλείω circumclaudo, circumcludo. Շուրջ փակել. պարփակել. շրջապատել.
to shine on all round, to cover or surround with light.
· Calfa
Բարեբանեալն աստուածածին զերրորդութեանն ընդ տիեզերս շրջափայլէ հրաշապայծառ ճառագայթ։ Պայծառ լուսով շրջափայլեալ ի տան թորգոմայ։ Աւետարանին ճառագայթ լուսով շրջափայլեալ յընդհանուրս. (Խոր. վրդվռ. եւ Խոր. հռիփս.։)
Արդարութեան արեգակն պայծառ լուսով շրջափայլեալ զմեօք. (Ճ. ՟Գ.։)
Սուրբ առաքեալքն ընդհանուր շրջափայլեցին ի ներքոյ երկնից. (Տօնակ.։)
ՇՐՋԱՓԱՅԼԵՄ ՇՐՋԱՓԱՅԼԻՄ. περιλάμπω circumsplendeo. Շուրջանակի ծագել. փայլել, փայլիլ.
cf. Խենեշանամ.
· Calfa
Ցոփանալ ամբարհաւաճութեամբ. խենեշանալ յանձնապաստանութեամբ. սնոպարծիլ. փքանալ. յոխորտալ. խրոխտալ.
Եւ եթէ ուիցիմք բան եւ շնորհք վարդապետութեան, մի՛ շփասցուք այնուիկ։ Տե՛ս զմեծանձնութիւնն. զի յոլով մասն ամբոխին զարմացեալս ընդ իւր ունելով՝ ո՛չ շփանայ, այլ հեզութեամբ ընդ խիստսն բարբառի։ Ոչինչ էր մեծ (այսինքն դիւրին էր) շփանալ ի վերայ առն, որ իջեվանեալ էր առ մշակի (խաղախորդի). (Ոսկ. գծ.։)
Մեծքն շփանան, եւ փոքունքն նախանձին. (անդ։)
to rub, to scour;
to impute, to ascribe, to attribute, to accuse of, to charge with;
— ընդ ափ, to rub out in the hand.
· Calfa
Կորզէին հասկ, շփէին ընդ ափ, եւ ուտէին. (Ղկ. ՟Զ. 11։)
Ի քարանցն հանելոյ ի ջրոյ, զոր ընդ միմեանս շփիցեն, եւ հանիցեն հուր։ Ի փայլատականցն՝ որ ի շփելոյ ընդ միմեանս հողմոյն եւ ամպոց՝ արձակին։ Յորժամ փայտ ընդ փայտի շփի, հուր ծնանի։ Աղիւ, կամ խորգով շփել զկողսն, զվէրսն, զմարմին. (եւ այլն. Եզնիկ.։ Վեցօր. ՟Գ։ ՃՃ.։ Հ.։ Տէր Իսրայէլ. եւ այլն։)
Առնեմ ինչ, շփելով եւ կամ այրելով ինչ. եւ կրեմ անցս, սափրեալ եւ կամ շփեալ յայլոց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Բերան ի բերան համբուրեաց՝ շփելով ընդ նմա. (Բրսղ. մրկ.։)
Ընդ շաւիղս կորստեան նոցա շփեցան շաւիղք իմ. (Յոբ. ՟Լ. 13։)
Շփիցի ընդ այնոցիկ՝ որ տղմովն իցեն շաղախեալք։ Աղտեղացուցանել զմաքրութիւն, շփելով ընդ ախտս աշխարհիս։ Ոչ շփեցաւ ի նմա տեսակ ինչ ախտից։ Ոչ կարէ շփել զպատուական ակամբք. (Մանդ. ՟Ի։ Լմբ. սղ.։ Ի գիրս խոսր.։ Գէ. ես.։ Սկեւռ. աղ.։)
Զի՞ շփէք զինեւ զանպատշաճ կարծիսդ։ Զգործսն ինչ չկարէք խոտել՝ որ պտուղն են, եւ զվճիռ բամբասանացն զծառովն շփէք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4. 17.)
յորմէ եւ (Երզն. մտթ.։)
Շփել փխրել ի մէնջ եւ թօթափել ջանասցուք. յն. ի բաց քերել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
ψώχω, τρίβω, ἁποτρίβω եւ այլն. comminuo, tero, frico, excutio եւ այլն. եւ adhaereo, tango, tingo. Ափովք ճնշել. շօշափելով ճմլել՝ լեսուլ՝ մաշել՝ մանրել՝, տրորել՝ քերել. եւ Շօշափելով շաղել, շաղախել, մրոտել. քսել, քսքսել, ճզմել, աճռել, եւ մուր քսել, պլըշտըկել.
to rub hard or often, to bruise, to clash.
· Calfa
ՇՓՇՓԵԼ. որ գրի եւ ՇԱՓՇՓԵԼ. Շփելով շփել. ստէպ շփել. շօշափել ընդհթարմամբ.
Զի թէ քար ընդ քար՝ յոր շըփշփի, հուր հարկանի, ո՛րչափ եւս առաւել յորժամ ոգի ընդխառնիցի. (Ոսկ. եբր.։)
honouring, paying honour;
—ք, courtiers, attendants.
· Calfa
Պատուագիր. մեծարօղ.
Մեծամեծք աւագանւոյն՝ շքադիրք, որ եկեալ էին պատիւ առնել նմա, եւ երթալ ընդ նմա յարքունիսն. (Ագաթ.։)
to lord, to act the great man, to pique or plume oneself, to glory, to vaunt in.
· Calfa
Շուք յանձին ցուցանել փառաց. պանծանալ. շփանալ. յն. փառաւորիլ.
Մի՛ շքար ի ժամանակի նեղութեան քո. (Սիր. ՟Ժ. 29։)
to hinder, to stop, to prevent.
· Calfa
Չքայլեցուցանել. ոտնակապել. արգելուլ.
Յեսու կոյս գոլով՝ ոտնակապեաց զարեգակն, եւ շքայլեաց զլուսինն, թ զյորդանան յետս դարձոյց. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
glorious, magnificent, rich, sumptuous, pompous, splendid, superb, majestic;
honourable, august, illustrious, respectful, sublime;
elegant, fair, handsome, genteel, agreeable.
· Calfa
Գեղեցիկ հայելով, շքեղ տեսանելով, հեզ բարոյիւք։ Զհոյակապ ընդ ամենայն տիեզերս զշքեղ տաճարն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 12։ եւ ՟Բ. 23։)
Վատսն շքեղ երեսաց ինչ եւ կաշառուց զիրաւըունսն արդարոյ գողանայցէ. (Մանդ. ՟Բ։)
Շքեղ եւ երեւելի քան զամենեսեան երեւէր ամենայն բազմութեանն. (Եղիշ. ՟Է։)
Զքեզ եւ որք ընդ քեզ են՝ արեաց տէրն շքեղ առնէ. (Փարպ.։)
Շքեղ սեւութիւն (ձիոյ). (Պիտ.։)
Փոխանակ զարդուցն շքեղից տաճարին. (Լմբ. ատ.։)
Շքեղով մտին յերուսաղէմ, իմա՛ շքեղութեամբ. կամ ընթերցի՛ր ըստ տպ. շքով։
αἱδήμων, αἱδέσιμος verecundus, et venerandus, venerabilis, honestus. եւ ըստ հյ. elegans, egregius, splendidus եւ այլն. Ունակ կամ արժանի շքոյ եւ պատուոյ. մեծաշուք. փառաւոր. փառացի. յարգի. հոյակապ. նազելի. պատկառելի.
honourably, magnificently, splendidly, pompously, superbly, richly, nobly, majestically.
· Calfa
Զառաջիկայ զօգտաբեր շքեղաբար հրահանգս մանկանցն հոգացեալ լնուին. (Փարպ.։)
Ծանուցեալ՝ թագաւորացն, շըքեղաբար զարդիւ կազմեալ. (Մագ. ոտ. խչ.։)
of great beauty.
· Calfa
Շքեղ կամ պայծառ գեղկով. երեւելի գեղեցկութեամբ.
Շքեղագեղ երուսաղէմ. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
highly ornamented, richly adorned, magnificently dressed, splendid, magnificent, superb.
· Calfa
Շքեղ զարդուք.
Ծիրանէկիր շքեղազարդ թագաւոր։ Շքեղազարդ կոյս։ Շքեղազարդ պսակ. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։ Լմբ. վերափոխ. եւ Լմբ. ատեն.։)
Շքեղազարդ պայծառութեամբ զարդարեցան ամենեքեան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Շինեցին եկեղեցի, եւ շքեղազարդ պայծառացուցին զնա մեծագոյն սպասուք. (Ճ. ՟Բ.։)
to adorn richly, to decorate, to embellish.
· Calfa
ՇՔԵՂԱԶԱՐԴԵԼ. Շքեղաբար զարդարել. շքեղացուցանել. փառաւորել.
Թագ արքունական շքեղազարդեալ զգլուխն զքրիստոս. (Թէոդոր. խչ.։)
Իբրեւ զփեսայ շքեղազարդեալ՝ էր տեսանել զճեմեալն յառագաստ իւր քրիստոս. (Լմբ. ատ.։)
to be brazen-faced, to lose every sense of shame, to behave shamelessly, impudently.
· Calfa
Ցնդիլ ըստ նմանութեան խոնաւութեան. եւ Անամօթիլ. անմատնալ. (լծ. եւ ռմկ. շըլըխտի ըլլալ.)
Զարդասէր աղջկանց լկտեաց շքթելոց. (Թզթ. բարուք. (յն. լոկ, զարդասէր։))
Յուլիցն, ծուլացելոցն, անմտացն, շքթելոցն. (Ագաթ։)
Շքթելոցն եւ խլացելոցն. (Ճ. Ե։)
to feel, to touch, to handle;
to graze.
· Calfa
Գուցէ շօշափիցէ զիս հայր իմ։ Մօտ եկ, եւ շօշափեցից զիս հայր իմ։ Մօտ եկ, եւ շօշափեցից զքեզ որդեակ. եւ շօշափեաց զնա։ Շօշափեցէք զիս, եւ տեսէք։ Ձեռք մեր շօշափեցին ի վերայ բանին կենաց. եւ այլն։
Նմանեալք կուրաց, զի տեսանել նոցա շօշափելն է. (Մխ. դտ։)
Նմանութեամբ ասի.
Շօշափել զանօրէնութիւն երկրին. այսինքն զննել, կամ այց առնել պատժելով. (Զաք. Գ. 9։)
Յետ շօշափելոյ վիրօք զամենայն մարմինս նորա (այս ինքն փորձելոյ կամ հարկանելոյ)։ Պարտ է մեզ շօշափել զզօրութիւն այսորիկ՝ որ ի կարգիս կայ. այսինքն հետազօտել. (Իսիւք։)
ἄπτομαι, ἄπτω tango. որք թարգմանի ի մեզ, Մերձենալշ մատչելշ եւ այլն. ոսկ ուր ի մեզ դնի շօշափել, յն. լտ. ասի ψηλαφάω palpo, exploro, tracto, contrecto, pulsando tango. Ափով ըմբռնել. զննել. մատամբ հպիլ՝ մատչել՝ մերձենալ առ իմն. ձեռքով՝ մատով դպլիլ, տնտշել, բռնել, տօգունմագ, տէնէմէք, եօգլամագ, եափըշմագ, թութմագ, երիշմէք.
cf. Սօսափիւն.
· Calfa
Իբր Սօսափիւն. սօսաւիւն. շչիւն. շռնչիւն. շշըլտոր, ֆըսըլտոց.
(Բաղաձայնք) շօշափիւն միայն առնեն ի բերանն, եւ առանց ձայնաւորաց խառնմանն ոչ կարեն արտայայտել զձայնն. (Մագ. եւ Երզն. քեր։)
to help, to assist, to succour, to relieve;
to second, to favour, to supply, to serve, to contribute.
· Calfa
Նպաստ մատուցանել կամ լինել. նպաստաւորել. օգնել. օգտել. սատարել. հայթհայթել.
Որք նպաստեալ իմում տկար խորհրդոյս՝ աղաչեմ, սատարեցէ՛ք. (Փարպ.։)
Ընդդէմ պատկառանք անհամարձակելիք քոյին դիմացդ նպաստեցիր. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
prefixed, appointed, fixed.
· Calfa
Որպէս կէտ նպատակի եդեալ. ժամադրեալ. որոշեալ.
Ի լրմանն նպատակեալ սահմանեալ պահոցն՝ դարձեալ ի փայտն մերձենալ. (Զքր. կթ.։)