patriarchate, patriarch's residence or see.
patriarchate, patriarchship, patriarchy.
πατριαρχία patriarchatus. պատրիարգն գոլ, եւ իշխանութիւն պատրիարի. հայրապետութիւն.
patrician, noble.
Բառ յն. եւ լտ. բադրի՛գիոս, բադրի՛չիուս . πατρίκιος, εὑπατρίδης patricius. Մի յաւագանւոյ՝ իբրեւ հայր հայրենեաց՝ զկնի ծերակուտի. բդեաշխ. նախարար. պարետ. եպարքոս.
to raise around;
to sustain, to support, to take away, to suppress.
Պարաբառնան՝ ի նմանէ զհայրականն էութիւն եւ զանուն. (Լմբ. հանգ.։)
cf. Պարագլուխ;
dancing-master.
Զոյգ գաւազանին՝ հայոց պարապետին (հայրապետի կամ թագաւորի) կրկին նորոգին. (Գանձ.։)
cf. Պարագլուխ.
Ի բոլորն պարառաջ ճանաչիւր (աբրահամ որպէս քաղդեասցի աստեղագետ)։ Զմի ի նոցանէ կացուցանեն պետական եւ պարառաջ պայազանց։ Պարառաջ էր պարածանաց քում տողանի տէրութեան։ Պարառաջ բոլոր կրոնից անձնացելոց (սուրբ հայրն անտոն). (Մագ. ՟Է. ՟Ի՟Ը. ՟Ի՟Թ. ձ։)
cf. Տուգանք.
որք ի հարցուկս երթան, տուգան կալցին։ Տուգան մի՛ առցէ։ Տուգանին հայր եւ մայր աղջկանն մի՛ իշխեսցեն. (Կանոն.։)
plant, shrub, tree;
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.
ՆՆջեաց ընդ տնկոյն։ Զգետս նորա ած շուրջ զտնկովք իւրովք։ Հանդերձ բուսով տնկոյ նոր։ Տնկեաց տունկ առ ջրհորովն։ Ամենայն տունկ զոր ոչ տնկեաց հայր իմ երկնաւոր, խլեսցի։ տունկ տեառն ի փառս։ Տունկ անհաւատ, եւ սերմն անհաւատ։ Կանգնեցից նոցա տունկ խաղաղութեան։ Տունկք մրգաբերք.եւ այլն։
gift, donation;
collation;
tradition;
giving in, delivery, surrender;
— օրինաց, legislation, forming laws;
— եօթանասնից, the Septuagint.
Ոչ ասացին, թէ զանցանեն զօրինօքն մովսեսի, այլ թէ տըւչութեամբ ծերոցն։ Ընդէ՞ր անցանէք զպատուիրանաւն աստուծոյ վասն ձերոյ տըւչութեան։ յոյժ նախանձախնդիր էի հայրենի տըւչութեանց իմոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26. եւ Ոսկ. գաղ.։)
festive, festival;
holy, solemn, public;
— օր, feast-day, holiday;
— գիրք, cf. Տօնացոյց.
Ապա պայծառանայր տօն (ընդ դարձ անառակին), եւ սիրով ընդ միմեանս հայէին եղբարքն, եւ հայրն յաւելոյր զտօնականսն յաղագս որդւոյ առ միմեանս խանդաղատանացն. (Մեկն. ղկ.։)
Սողոմոն մաքենոցի հայրն արար զտօնականն. (Ոսկիփոր.) (որ կա՛մ է տօնացոյց հին, եւ կամ ճառական մատեան յաղագս տօնից)։ Ետու աւետարան, եւ տօնական։ Ի տօնական գրոց, ի գաւազանգրոց, ի հարանց վարուց, ի մարտիրողոք գրոց. Յիշատ.։ Որպէս եւ ի նշանակել մեր յընթացս գործոյս՝ Տօնակ. իբրու տօնական, իմա՛ զմատեանս՝ յորս աւանդին ճառօրէն Պատճառք տօնից սրբոց եւ տէրունականաց։ Յայս ամենայն նշանակութիւնս հայի ասելն.
Տէր զաքարիայն ի յաթոռ հայրապետութեան իւրոյ ի կղզիս աղթամար ... ետ գծագրել յիշատակ հոգւոյ գիրք՝ որ կոչի Տօնական. վասն զի կայ ի նմա տօնք տէրունկանք, առաքլոց սրբոց, եւ մարգարէից, հայրապետաց եւ վարդապետաց, զօրավարաց եւ կուսանաց. (Յիշատ. արծր. յետ թուականի հյ. ՟Լ՟Ծ՟Բ։)
book or treatise on feast-days.
Սամուէլ կամրջաձորոյ հայրն արար զտօնապատճառն իմա՛ զառանձին գործ ինչ նորա՝ որ վասն խնդրոց ի վերայ գլխաւոր տօնից։
my master, my lord;
master, doctor.
Րաբունից րաբունն հայր վկայելով։ Րաբունդ երկնաւոր։ Րաբուն վերնոց իմանալեաց. (Շ. տաղ.։ Ժմ.։ Շար.։)
chief master or doctor, pontiff;
our Lord & Master jesus Christ.
Պետ վարդապետաց. մեծ րաբուն. հայրապետ. առաջնորդ.
residence of a bishop or patriarch.
Վարդապետարան. եպիսկոպոսարան. հայրապետանոց.
cf. Ցայնքան.
Որ ցայն վայր միաշուրթն համալեզուք էին։ Որ ցայն վայր կացեալ մնացեալ էր հայրենի օրինօք ... Ցայն վայր չորք միայն էին։ Ցայն վայր ամենեքեան էին ի կռապաշտութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յհ. կթ.։ Շ. բարձր.։)
tribe, caste, race, branch;
—ից —ից, various, diverse.
Երեցունց ցեղիցն մետասան գոլով ցաբրահամ եւ ցնինոս եւ ցմերն արամ։ Որոշեաց Աստուած զերկուս ցեղսն ի միմեանց, զցեղն Սեթայ, եւ զազգն կայենի։ Նախաստեղծն՝ որ հայր էր մարդկան ցեղի. (Խոր. ՟Ա. 4։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։ Լմբ. իմ.։)
sublime, majestic, imposing, high, elevated, superior, grand, noble, generous;
divine, godlike, supernatural, celestial, heavenly;
the Supreme Being;
— կերպարան, imposing aspect;
— ինձ արտաշէս պարթեւ քան զմակեդոնացին աղեքսանդր, Artaxerxes the Parthian seems to me to be superior to Alexander the Macedonian.
Վեհից թագաւորն այսօր առ հայր մտանէ. (Տաղ անդրէի.։)
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
Զպատճառն առ հայր վերաբերիցէ։ Առ բանն աստուած զայսոսիկ վերաբերէ։ Յաստուած վերաբերելն (պղատոնի) զամենայն՝ արժանի գովելոյ։ Առ աստուած վերաբերէ (ադամ) զպատճառն մեղանացն. (Առ որս. ՟Բ։ Յհ. իմ. երեւ.։ Նիւս. բն. ՟Խ՟Բ։ Արծր. ՟Ա. 1։)
higher, superior, more elevated;
—, ի —, գոյնս, above;
firstly, before, antecedently.
Յաշտ արարեալ վերագունին՝ անկասկած լինիցի։ Ուստի որմըզդ վերագոյն է քան զհայրն. (Եզնիկ.։)
to write upon, to inscribe;
to attribute, to refer to;
to write above, before.
Ոչ սոսկ հաղորդ, այլ եւ տէր նորա եւ հայր վերագրի նորուն, զորոյ զգործն գործէ. (Բրս. հց.։)
overseer, inspector;
bishop.
ἑπίσκοπος episcopus, inspector. Է թարգմանութիւն յն. ձայնիս էբի՛սգօբօս. Եպիսկոպոս. Վերադէտ. վերատեսուչ. տեսուչ. այցելու. դիտապետ. հայրապետ. դէտ.
to put in the highest seat, to place above all.
Վերակարգեն այնուհետեւ զհռչակաւորն նիկողայոս յաթոռ հայրապետութեան. (Ճ. ՟Գ.։)
superintendent, overseer, intendant, inspector, director;
prefect, governor;
protector, defender, guardian.
Իբր հայր վերակացու համարեալ էր։ Զմերոյ լուսաւորութեանցն լուաւոր վերակացուէ ճառելով (զտրդատայ)։ Զօրագլուխ եւ վերակացու կենաց մերոց. (Եղիշ. ՟Բ։ Խոր. ՟Բ. 89։ Յհ. իմ. երեւ.։)
superintendence, management, inspection, intendance, direction;
prefecture, government;
protection, assistance.
Զի ելից զհօր վերակացութիւն (յովսէփ առ յիսուս), արժանացոյց զնա բանն՝ ծնօղ եւ հայր անուանել. (Իգն.։)
to invoke, to implore, to call on;
to recall, to call back;
to surname, to call.
Անմայրն յերկինս՝ անհայր ծնաւ յերկրի, զի մեք վերակոչեսցուք հայր զբոլորից զպատճառն։ Զոր դուք նազովրեցի անուանէք, մարգարէն տէր իւր վերակոչէ։ Քահանայք՝ վերակոչին ծնօղ, դայեակ. (Զքր. կթ.։ Երզն. մտթ.։ Շ. ընդհանր.։)
to uplift, to stretch;
to carry up, to elevate, to raise.
Միջնորդեալ վերաձգեաց զմեզ առ հայր։ Զենովք վերաձգեաց յերկինս։ Ամենայն մարդիկ իղձք առնելով, զձեռսն յերկինս վերաձգեն. (Զքր. կթ.։ Տօնակ.։ Արիստ.)
to give a helping hand.
Իբր հայր գորովագութ խոնարհեալ ի յանկեալ, եւ վերաձեռնել սկսցի. (Երզն. մտթ.։)
defender;
— լինել հայրենեաց, to fight for one's country, in defence of one's native land.
raised on high, lifted up, ascending;
ascensive;
bearing, carrying in the arms, raising from the earth.
Աբրամ թարգման հայր վերամբարձ. ցուցանէ զաստեղագիականն։ Հայր վերամբարձ առ վերաբարձ բանի եւ ուսմնական։ Առ վերամբարձսն ամբառնայ ելեալ թեթեւացեալ։ Վերհամբարձիցն ցանկացեալ տեսլեան՝ արփիաճեմ լինելով. (Փիլ.։)
bearing, carrying or leading on high.
Նա է սանդուղք վերամբարձահանք, զի ելցուք նովաւ առ հայր նորա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to revere, to honour, to respect.
Զգրիգորիս սուրբ հայրապետն եկա՛յք վերապատուեսցուք։ Վերապատուեն զքահանայապետն սուրբ։ Վերապատուեմք զքոյին աստուածամայր զհանգստեան տօնս։ Զոր ի հռովմայ գահիցն վերապատուեցեր. (Շար.։)
to transport, to convey, to bear or carry on high, to transform.
Անքնին դատաստանն աստուծոյ եւ նահասանելի խորքն ի նոյն ամ վերափոխէր զերանելի հայրապետն սուր. (Ժող. հռոմկլ.։)
to remain back, to be behind;
to abandon, to leave off, to desist, to renounce;
to fail, to want, to be short of;
to die.
Յառաջանայր հայրապետն քաջալերելով, եւ մարտակիցքն ոչ վերջանային ի հանդիսաւոր մարտին գործակցութենէ. (Պիտ.։)
feudatory, farmer;
successor.
Զսուրբ մանուկն զյուսիկ զհայրապետն՝ զաթոռակալն եւ զվիճակակալն վիճակին թադէոսի. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
to dispute, to argue, to contest, to squabble, to wrangle, to discuss, to debate, to brawl, to quarrel, to attack, to fight.
Յորժամ վասն հօր վիճիցին, սկսանին ասել, մի աստուած հայր։ Ոչ հաւանեցաւ հրամանաց մերոց, այլ եւ վիճեցաւ, զանձն իւր անուանեալ քրիստոնեայ. (Սեբեր. ՟Դ։ Ճ. ՟Գ.։)
to desire, to wish, to long for, to want;
—է տեսանել զքեզ, he desires to see you.
Փափաքեալ մերոց հայրենեաց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
cf. Յուզեմ.
Միթէ ի դէ՞պ իցէ պահանջել զհայր վասն որդւոյ. ի լս. դնի, փնդռել։
trituration, pulverization.
Յուրբաթու խաչեցաւ ի փշրումն մահու։ Տաց զոսկրդ քո ի փշրումն։ Ի փշրումն պատկերին. (Եղիշ. հայրմեր։ Ճ. ՟Ժ.։ Վրդն. դան.։)
to transfer.
Վերափոխէր զերանելի հայրապետն սրբոյն՝ փոխադասեալ յանվախճան խաղաղութիւն. (Ժող. հռոմկլ.։)
reciprocally, mutually, alternatively, vice-versa.
Ո՛չ ուրեք ասաց փոխադարձաբար, թէ որ հաւատար ի հայր, ոչ ի հայր հաւատայ, այլ յիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
to recompense, to reward;
to return like for like.
Երկրաւորօքս փոխադարձեն երկնայնոյն՝ զօրհնութիւն եւ զխաղաղութիւն առաքելով։ Առ հայր փոխադարձէ, զոր որդւոյ գոչեցին ծերքն եւ տղայքն. (Երզն. մտթ.։ Տօնակ.։)
to transpose, to transfer, to transport, to displace;
to remove;
to copy;
to translate;
to depart from this world, to die.
Զիսրայէլ հայրականաւ մարդասիրութեամբ ի ձեռն խրատու ի լաւագոյնն փոխադրելով. (Դիոն. երկն.։)
to convert reciprocally, to the contrary.
Զոր հայր ունի՝ որդւոյ է, եւ զոր որդի՝ հօր. եւ աստանօր փոխայեղյեղէ, եւ այնու զհաւասարութիւն ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 35։)
instead of, in place of;
in exchange or in return for, as a reward for;
— նորա, in his place;
— ընդ, instead of;
— զի, whereas;
for as much as, since, because;
անձն քո — անձին նորա, your life shall be surety for his;
ասել —ուրուք, to say in a person's name.
substitute;
lieutenant;
vicar;
successor;
exchange, barter, compensation;
—աւ, by turns, alternatively, reciprocally, mutually;
— արքայի, vice-roy;
— բդեշխի, vice-consul;
proconsul;
— հանդերձից, change of clothes, changes of raiment;
արարի — քո զեգիպտոս, have given Egypt as your ransom.
to substitute, to fill or take the place of, to succeed to;
— զկեանս, to die.
Զսա լիւսիմաքոս փոխանորդէ։ Որդի զհայր փոխանորդեալ։ Որք յետ նորա ի նորին սերմանէ փոխանորդեցին զթագաւորութիւն. (Եւս. քը։ Շ. վիպ.։ Յհ. կթ.։)
to transmit, to hand down;
to be converted, turned, changed or transformed;
cf. Փոխանագիր.
Սակայն պահել հայրն իմ ջանաց, զազգս եւ զերկիր յիս փոխանցեաց. (Հեթում ոտ.։)
large box or trunk;
Noah's ark;
coffin, bier;
tomb, sarcophagus, sepulchre, urn.
Զմարմին երանեալ հայրապետին փոխեցին ի հանգիստ՝ եդեալ ի տապանի։ Եւ յետ մահուն կենդանութիւն՝ ետուն ոսկերքն (եղիսէի) ի տապանին։ Բացեալ զտապանն ամենօրհնեալ, եւ զբաղձալին իւր ոչ գտեալ. (Ղեւոնդ.։ Յիսուս որդի.։ Շար.։)
ten-stringed;
decachord, lyre, harp.
Այսօր դաւիթ հայրն քո յօրինեսցէ զլարս տասնաղւոյն իւրոյ. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
to start from, to remove, to expatriate oneself.
Սա յորժամ տարբաժանիւր ի հայրենեացն. (Նար. խչ.։)