passionate, impassioned, amorous, smitten with love or desire.
Մոլեալ ի տռփիս, տռփաւոր. ցանկասէր.
cf. Տռփանք.
ἕρως desiderium, cupiditas, amor. Տռփանք. ցանկութիւն. տենչ սաստիկ. եւ Սէր հոգեւոր կամ մարմնաւոր իրաց.
Երանի որ առ տէր այնպիսի ստացաւ տռփութիւն, որպէս ունի տռփողն չարեաց առ տռփելին իւր. (Կլիմաք.։)
Ի սիրտ նորա բորբոքէր հուր տռփութեանն ... Անկաւ խորհուրդ չար ի սիրտ կնոջ իմոյ՝ տռփութեան քո. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
cf. Տռփանք.
cf. ՏՌՓՈՒԹԻՒՆ. որպէս Սէր եւ ցանկութիւն մարմնաւոր.
Ոչ էր կեանք նորա այլ ինչ, բայց տռփումն եւ գիութիւն։ Զտռփումն ցանկութեան ախտին նահանջեալ։ Տռփմամբ կերակուր կամեցաւ առնել. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ի։ Մագ. ՟Ձ՟Բ։ Մխ. առակ.։)
ՏՌՓՈՒՄՆ. որպէս Սէր հոգեւոր. ἕρως amor.
Իմ տռփումն խաչեցաւ. (այսինքն սէր իմ, իբր սիրելին անձին իմոյ) (Ածազգ. ՟Է։)
to dispose.
Անբանիցն արիւն ողջակիզացն յեղջերսն (սեղանոյ) տրամադրիւր, ասէ Շ. իմա՛, տպաւորէր, այսինքն օծմամբ դրոշմեալ լինէր։
Զիղձս բաղձանաց վերին երանութեանն յոգի նորա տրամադրէր։ Տրամադրէ (գրով) յիւրում տրամաբանական մատենին. (Ճ. ՟Ա.։)
dispositio;
class of verbs.
Զոր նոցա էր հաճելի՝ ոչ ուսայ. եւ զոր ես գիտեմ՝ հեռի է ի նոցա տրամադրութենէ. (Ոսկիփոր.։)
equal division.
Իմաստասէրս քառորդ տեսակի որակութեանս առնէ տրամատութիւն։ Արարեալ զտրամատութիւնս առ ի տեսակս որակութեան։ Տրամատութիւն առնէ ներհակացն՝ երկակի տրամատելով. (Անյաղթ ստորոգ.։)
money-changer;
table-companion, messmate.
Եւ թէոդոտոս միւս եւս. եւ էր սա տրապէզիտ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 27։)
Տրապիզիան ոք զիս աստլ ոչ ճանաչէ։ Պա՛րտ էր քեզ ասէ տալ զարծաթդ իմ ցտրապիզիասն. (Ոսկ. մտթ.։)
Յառաջագահ անդր զնստելն առձեռնէր քան զամենայն մեծանձանց. եւ զի՛նչ թագաւորական էր սպտս, զամենայն նմա հրամայեաց տալ. ընդ որ տրապիզիտքն ամենայն սոսկացան. (Կաղանկտ.։)
hem.
Կար. կարուած. զօդ եւ եզր. ժապաւէն. տէրզ, թիրիզ.
tribune.
Ոլիմպիոս, որ էր տրիբուն իշխանութեան նորա։ Ի զինուորութեանն ի տրիբունէն կոչեցայ մերկեռիոս. (ՃՃ.։)
reward, recompense, retribution, requital.
Զի՞նչ տրիտուր հատուսցուք։ Առաջի ընծայէր տրիտուր նմա զպարգեւսն։ Տալ տան զպարտապանութիւն տրիտուր . (Խոսր. Յհ. կթ.։ Մաշկ.։)
to divide, to sort.
(լծ. հյ. ցրուել. մանաւանդ յն. տիէրէ՛օ ). διαιρέω divido, distribuo, distinguo. Տրամատել. բաժանել. բաշխել եւ որոշել. զատուցանել. մեկնել. ի բաց քեցել. զանազանել. բաժնել, զատել.
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
Տրորեսցի՛ ձեռն, զի համարձակութիւն ընկալցի առ տէրն համբառնալ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Դալար գաւազանօք ծեծէին, մինչ զի մարմինն ամենայն տրորէր, եւ յարենէն շաղախէր. (Մաղաք. աբեղ.։)
Տրորեսցին վէրք իւրեանց. (Մծբ. ՟Է։)
corruption, putrefaction, rottenness;
festering.
Զոտս նորա ունէր այտումն ... եւ զգոգ նորա տրորումն, ի ծնանել զորդունս. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
humble, lowly, unworthy, inferior, least, vile, abject, despicable.
Եղբարց միանձանց յղունիկանոսէ ողորմելոյ ի տրպէ ի տէր խնդալ. (ՃՃ.։)
much afflicted, sad, melancholy, oppressed with grief;
unpleasant, afflicting, grievous.
Փարատեցո՛ տէր եւ յինէն՝ զորդէկորոյս սուգ տրտմագին։ Ամպ տրտմագին նեղութեանց. (Յիսուս որդի.։ Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Տրտմալից.
Գիշեր տրտմալից էր, է խաւար խոր, եւ աղջամուղջ հոգւոց։ Թէպէտեւ տեսակն նորա տրտմալից է, սակայն արդիւնքն նոցա ուրախարարք են. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
full of affliction, doleful, sorrowful, sad, unhappy.
Գիշեր տրտմալից էր, է խաւար խոր, եւ աղջամուղջ հոգւոց։ Թէպէտեւ տեսակն նորա տրտմալից է, սակայն արդիւնքն նոցա ուրախարարք են. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
saddening, painful, vexatious, provoking.
Վախճան ունին տրտմականքս։ Զի դիւրընկալ արասցէ զտրտմականսն։ Ոչ ասաց՝ թէ վասն տրտմականի էր իրն. (Ոսկ. յհ.։)
to compassionate, to be afflicted for another, to share another's grief or care.
Վարքն յովհաննու ողբումն էր, որ կոչէր ի սուգն, եւ նոքա ոչ եղեն տրտմակից. (Մեկն. ղկ.։)
bundle, bunch;
— խոտոյ, truss, bottle;
— փայտի, faggot, bundle of wood;
— մագնիտական, pencil of magnetic rays;
առնել տրցակ or տրցակեմ, to truss, to tie in a bundle, to bottle, to bind up in faggots.
Ի ժամանակի հնձոցն երթեալ տեսին, զի մարգարիտ էր բուսեալ, եւ քեղեցին տրցակ մի, արարեալ եդին յարկս թագաւորին. (Ոսկիփոր.։)
to be vigilant or watchful, to be awake, to watch.
Ի տապանի տքնեցաւ։ Տքնեցայ, եւ եղէ ես որպէս ճնճղուկ միայն ի տանիս։ Եթէ ոչ տէր պահէ զքաղաք, ընդունայն տքնին պահապանք նորա։ Տքնիցի առ դրունս իմ հանապազ։ նոքա տքնին վասն ոգւոց ձերոց։ Աղօթս առնել յամենայն ժամանակի հոգւով. եւ ի նոյնս տքնեսջիք ամենայն ժուժկալութեամբ. եւ այլն։
sleeplessness, wakefulness, vigil, vigilance, watch.
Զտքնութիւն աչաց։ Զայս տքնութեան շնորհս խնդրելով դաւիթ՝ ասէր, զարթո՛ զաչս իմ. (Վրք. հց. ՟Բ։ Լմբ. իմ.։)
very hot, burning;
— ժամ or — ժամանակ, hot hours of the day;
ի — ժամու աւուրն, in the heat of the day;
— ժամու or ի — ժամու, during the heat.
Եւ այնպէս էր տեղին տօթագին առաւել քան զհնոցն բաբելոնի. (Վրք. պօղայ ի Ճ. ՟Բ. (որ ի Ճ. ՟Ա. գրի տօթագոյն. եւ Վրք. հց. տօթն տեղւոյն)։)
to burn with heat.
Եւ ոչ տապովն վնասեալ տօթացուցանէր հանգոյն նմին. (Լմբ. իմ.։)
festive, festival;
holy, solemn, public;
— օր, feast-day, holiday;
— գիրք, cf. Տօնացոյց.
Սողոմոն մաքենոցի հայրն արար զտօնականն. (Ոսկիփոր.) (որ կա՛մ է տօնացոյց հին, եւ կամ ճառական մատեան յաղագս տօնից)։ Ետու աւետարան, եւ տօնական։ Ի տօնական գրոց, ի գաւազանգրոց, ի հարանց վարուց, ի մարտիրողոք գրոց. Յիշատ.։ Որպէս եւ ի նշանակել մեր յընթացս գործոյս՝ Տօնակ. իբրու տօնական, իմա՛ զմատեանս՝ յորս աւանդին ճառօրէն Պատճառք տօնից սրբոց եւ տէրունականաց։ Յայս ամենայն նշանակութիւնս հայի ասելն.
Տէր զաքարիայն ի յաթոռ հայրապետութեան իւրոյ ի կղզիս աղթամար ... ետ գծագրել յիշատակ հոգւոյ գիրք՝ որ կոչի Տօնական. վասն զի կայ ի նմա տօնք տէրունկանք, առաքլոց սրբոց, եւ մարգարէից, հայրապետաց եւ վարդապետաց, զօրավարաց եւ կուսանաց. (Յիշատ. արծր. յետ թուականի հյ. ՟Լ՟Ծ՟Բ։)
church-calendar, table of lessons for the day;
lectionary, service-book.
Յիշատակարան տօնից տէրունականաց եւ սրբոց աստուծոյ. զոր ես գրիգորիոս յաւելի ... ընտրեալ ի տօնամակաց յոքունց զսակաւս ... եւ մեք աշխատեալ զայսպիսի համառօտահաւաք տօնամակս գրեցաք ի պայծառութիւն եկեղեցւոյ, զոր ընթերցցի ի նմա՝ ժամու սոսկալի պատարագի։ Ծանուցանեմ ձեզ վասն սուրբ կտակիս՝ տօնամակի եկեկղեցւոյ սրբոյ. (Գր. վկ. եւ Կիր. վարդապետ. յիշ. հին ճշ.։)
chief of a feast or solemnity;
chairman of a banquet, host, inviter.
πανηγυράρχης festivitatis princeps, convivator. Հանդիսադիր տօնի կամ խրախութեան. վերակացու տօնախմբութեան. եւ Կոչնատէր.
love of festivals.
Տօնասէրն գոլ. սէր տօնից եւ տօնախմբութեանց.
calendar of feasts or high days, ordo, directory, rubric.
Աւետարանացոյց, եւ տօնացոյց, եւ կարգաւորութիւն, եւ հրահանգ տէրունական տօնից. (Տօնաց.։)
my master, my lord;
master, doctor.
Համառօտեալն ձայնիս Րաբունի. այսինքն Պետ իմ. վարդապետ իմ. տէր իմ, եւ աստուած իմ. րապպի, եա՛ րէպպի.
masterly, doctoral.
Րաբունական իմաստից հանճար՝ նուազեալ պակասին յանբարեսէր բարուց. (Տաղ.։)
to teach, to instruct, to give precepts.
Վարդապետել. ուսուցանել րաբունաբար. պատուէր տալ տրաբար.
rabbi, master, doctor, instructor;
—նեաց պետ, chief-rabbi.
ՐԱԲՈՒՆԻ ῤαββουνί rabboni διδάσκαλος magister, doctor. գրի եւ ՐԱԲԲՈՒՆԻ. (եբր. րապունի կամ ռապպօնի ). Ռաբբի իմ. վարդապետ իմ. պետ եւ տէր. տե՛ս եւ ՐԱԲՈՒՆ.
Րաբունւոյդ բարւոյ։ Րաբունւոյն ի քեզ բնակեալ։ Րաբունեացն պետ, եւ ձիր իմաստից՝ տէր յիսուս քրիստոս. (Ժմ.։ Մագ. խլ։ Նար. գանձ խաչի.։ Րաբունին էից ի քէն ծնանի. Գանձ.։)
in haste, hastily.
Րահիրաբ հասի՛ք, հրաւէր՝ ողջո՛յն տուք սիրելւոյն. (Նար. տաղ.։)
cf. Երամ.
Րամից համայնից ստեղծօղ եւ տէրն։ Րամից հրեղինաց։ Րամիիւքս՝ որ ընտրեալ։ Րամիցն անսրբոց։ Պիղատոսեան րամիցն։ Րամս տարից բնութեամբ գերամբարձ. (Գանձ.։)
cf. Երամեմ.
Րամեալ մարդկան ազգ ժողովին։ Րամեալքս զքեզ տէր աղաչեմք։ Րամեալ զօրացն պարսկական՝ մարտիւ ընդ զօրըս հայաստան։ Րամեալ բոլորդ քո մարմին (այսինքն բոլոր բովանդակ). (Շար.)
second;
instant, moment;
the world, the universe;
Europe.
Զչափ ժամանակացն անհամար րոպէիւք ժամուցն համարեցան. քանզի պէսպէս մասունս կոտորեցին զէրպէսն, այսինքն զթօթափել ական։ Րոպէ, այսինքն ական թօթափել։ Ժամս վայրկենաց եւ րոպէից. եւ այլն. (Վեցօր. -Զ։ եւ Շիր. ։)
Րոպէից կազմիչ հոգին Աստուած։ Րոպէից տէրն օծանի։ Րոպէից բանաւորաց։ Րոպէից քառից կողմանց. (Տաղ.։ Գանձ.։)
to assemble, to reunite;
to beseech, to beg;
to drive away.
Րոտեցէ՛ք սիրով՝ եւ խոնարհ հոգւով, նա է աշակերտ իմ բանին՝ որ զայս (սէր) ունելով. (Գանձ.։)
erythroxylum.
Եւ ոմանք ի տերեւոց ցաբւոյ, եւ ի կորզոյ հունից աղացեալ թրէին, արարեալ բլիթս. եւ այն էր նոցա կերակուր. (Մագ. ՟Ի՟Զ.) (ռմկ. ցաքի ասի թուփ ինչ փշուտ)։
to become or grow low, to go down, to subside, to fall, to diminish, to lower, to be humbled;
to calm, to stoop, to be appeased;
to go down, to subside.
Եւ ոչ կամեցաւ տէր ցածնուլ։ Ցածի՛ր ի չարեաց ժողովրդեան քո։ Եւ ցածեաւ տէր ի չարեացն՝ զոր ասաց առնել ժողովրդեանն իւրում. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Դ. 4։ Ել. ՟Լ՟Բ. 12. 14։)
Ցածիր ի բարկութենէդ։ Պարտեալ եռանդեանն չարութիւնն՝ անդէն եւ անդ դադարեալ ցածնուն։ Չէր պարտ բարկանալ, այլ երկնչել եւ ցածնուլ։ Ի ցասմանէն ցածնուցուն։ Ոչ երբէք ցածնութիւնն ի չարեացն. (Ճ. ՟Ա.։ Փարպ.։ Շ. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։ Սարգ.։)
lowness;
modesty, moderation, sobriety, decency;
humiliation;
humility;
vileness, meanness, baseness;
ցածութեամբ, with a lowly air, meekly, modestly;
meanly, basely.
Հեզութեամբ եւ ցածութեամբ։ Աղբիւր ամենայն չարութեան՝ հպարտութիւն է, նոյնպէս եւ խոնարհութիւն՝ սկիզբն ամենայն ցածութեան։ Ցածութեամբ հանդերձից։ Հանճարով իմաստութեամբ եւ ցածութեամբ։ Ցածութեամբ զարդարեալ էր գծուծ հանդերձիւ. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ.։ Եւս. պտմ. ՟Թ. 8. եւ 11։ Ճ. ՟Ա.։) ցածութիւն. Հանդարտութիւն, լռութիւն.
calm, quiet, tranquillity.
Անտի ելանէր նոցա ոդ խաղաղութեան, եւ լինէր նոցա ցածումն եւ դադարումն հանգստեան. (Եփր. օրին.։)
humble, meek, modest, moderate, sober, good;
low, lower;
— վայրք, lowlands;
— խորհուրդ, wise or prudent counsel.
Ծերոց զգաստս լինել, պարկեշտս, ցածունս։ Զգաստացուսցեն զմանկամարդսն՝ այրասէրս լինել, որդեսէրս, ցածունս, սուրբս. (Տիտ. ՟Բ. 2. եւ 4։)
dry, arid;
terra firma, continent, mainland;
— կղզի, peninsula;
— երկիր, dry land;
հաց —, dry bread;
— փայտ, dry wood;
— աչօք, with tearless or dry eyes;
զ— ծարաւոյն շիջուցանել, to quench or allay thirst;
յածիլ ընդ ծով եւ ընդ —, to scour sea & land;
անցանել ընդ —, to pass dry-footed, dry-shod;
ելանել or իջանել ի —, to land, to go ashore or ou shore;
հասանել ի —, to reach the shore;
— երթալ, անցանել, to travel by land.
Հաց ցամաք եւ սակաւ ճաշակէր. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Ժողովեսցին ջուրքդ, եւ երեւեսցի ցամաքն։ Եւ երեւեցաւ ցամաքն։ Եւ կոչեաց Աստուած զցամաքն երկիր։ Ամենայն որ ինչ էր ի վերայ ցամաքի՝ մեռաւ։ Առցես դու ի ջրոյ գետոյն, եւ հեղցես ի ցամաքի, եւ եղիցի, արիւն ի ցամաքին։ Մտցեն ի մէջ ծովուն ընդ ցամաք։ Եւ արար զծովն ցամաք։ Գնացին ընդ ցամաք ի մէջ ծովուն։ Շարժեցից զծով եւ զցամաք։ Յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք։ Ի ցամաքն ելանիցեն (յն. յերկիր)։ Հանեալ ի ցամաք (յն. ի ծովեզր)։ Ցամաքաւ անց իսրայէլ ընդ յորդանան։ Ինքն զցամաքաւն (յն. հետի կամ ոտիւք) երթալոց էր. եւ այլն։
without turning a hair, safe & sound.
Որ ընդ ծովն ցամաքաթեւ առաջնորդէր։ Եւ զնոր իսրայէլ ցամաքաթեւ անցուցէր ընդ նոյն։ Յեսու անցեալ զամաքաթեւ ընդ յորդանան տապանակաւն Աստուծոյ. (Ճ. ՟Գ.։ Սկեւռ. աղ.։ Տօնակ.։)
to dry, to des-sicate;
to dry up, to parch, to render arid;
to drain, to dry up, to exhaust.
Եթէ արգելցէ զջուրս, ցամաքեցուցանէ զերկիր։ Ցամաքեցոյց տէր զծովն կարմիր յերեսաց ձերոց։ Ցամաքեցոյց տէր զյորդանան գետ առաջի որդւոցն իսրայէլի։ Ցամաքեցուցանել զխաղս. կամ զաղբիւրս. զերակս. զոսկերս. զփայտ դալար. զամենայն պտուղս. Կափոյց զխուփն ի վերայ գբին, եւ ցամաքեցուցանէր ի վերայ նորա արաբովթ. եւ այլն։
drying, withering, dessicative.
Բնութիւն արմատոյն այնորիկ ցամաքեցուցիչ զօրութիւն ունի։ Արեգակն առանց օդոյ խառնուածոյն այրիչ եւ ցամաքեցուցիչ է։ Հուր ջծոյ ցամաքեցուցիչ։ Այրս ցամաքեցուցիչ հողմոյս ասէր հարսնն, թէ արի՛ հիւսիս, եւ ե՛կ ի հարաւ. (Վեցօր. ՟Թ։ Եզնիկ.։ Բրսղ. մրկ.։ Լմբ. սղ.։)
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
Մինչեւ ցամաքել ջրոյն յերկրէ։ Ցամաքեցաւ երկիր, կամ հեղեղատ. բանջար, խոտ, արմատ, դդմենի։ Ցամաքեսցի ամենայն մարմին, եւ ամենայն շունչ։ Ցամաքեսցին ձկունք նոցա ի ջուրցն պակասութենէ։ Ոսկերք ցամաքեալք։ Ստինս ցամաքեալս։ Ցամաքեսցի սէր բազմաց։ Այրն ցամաքեալ դնէր (իբր անշունչ)։ Լեզունք նոցա ի ծարաւոյ ցամաքէին. եւ այլն։
Իսկ ՑԱՄԱՔԵԱԼ ԳՕՏԻ՝ է Այրեցած գօտի. էրած մրկած՝ չորցած կողմերը.
night;
— or զցայգ, nightly, by night, during the night;
զ— եւ զցերեկ, night & day, day & night;
by night & by day.
Ցայգ ցաւագին՝ երկուց վտանգից, մինն լալոյ, եւ միւսն մահու։ Զգիշերոյն աղօթքն եւ ցայգոյ (մօտ յայգանալ) ի ձիթաստանեաց լերինն առանձինն մատուցանէր. (Նար. լ։ Կորիւն.։)
Եւ այս ցայգ գործեցաւ, ի դէպ էր՝ թէ ոմանք ննջէին. (Ոսկ. մտթ.։)
Զցերեկ այրեալ լինէի ի տօթոյ, եւ զցայգ ի ցրտոյ։ Չուեսցեն զցերեկ կամ զցայգ։ Ի գնալն զցայգ եւ զցերեկ։ Արք մտեալ են այսր զցայդս։ Որ եկին ի տուն քո զցայգ։ Իջցուք զհետ այլազգեացն զցայգս։ Զցայգ պահ արկցուք զմեօք շուրջ։ Եւ զցայգ եղիցին իբրեւ զգողս։ Պաշտէր զցայգ եւ զցերեկ.եւ այլն։
nocturn (religious service in the night).
Ցայգապաշտտմամբ մաղթանս առ Աստուած մատուցանէր. (անդ։)