cf. Յարատեւակ.
Առաքինացեալ ոգին ունի իմն տրամադրութեան յարատեւ. (Փիլ. լին.։)
Իբրու նշանակք ինչ անջինջ գրոյ յարատեւականք եղեն առ իս. (Պղատ. տիմ.։)
persevering, steadfast, permanent, everlasting;
eternal, perpetual, endless.
Առաքինացեալ ոգին ունի իմն տրամադրութեան յարատեւ. (Փիլ. լին.։)
Իբրու նշանակք ինչ անջինջ գրոյ յարատեւականք եղեն առ իս. (Պղատ. տիմ.։)
perseverance, assiduity;
perpetuity, endless continuity, everlastingness.
Իսկ (Ոսկիփոր. սահմ. իմաստ.։)
example, model;
idea, design;
prototype;
paradigm.
Ըստ որոյ ի յարացուցիցն նիւթող սորա գործէր զսա. (Պղատ. տիմ.։)
Յորժամ հաւասարաւն զհաւասարն ցուցանեմք, յայնժամ յարացոյց կոչի։ Վասն զի դժուարիմանալիք են ասացեալքն, յարացուցիւ հաստատեսցուք զնոյնս. (Անյաղթ պորփ.։ եւ Սահմ. ՟Ա։)
cf. Յարափոփոխ.
Կիսապար դիմեալ ընդ հարաւ յարափոխ յեղեղուկ սահման. (Շիր.։)
instant, continually changing.
Կիսապար դիմեալ ընդ հարաւ յարափոխ յեղեղուկ սահման. (Շիր.։)
price, value;
valuation, estimation;
esteem, consideration, high value or opinion, credit, merit, repute, reputation, fame;
importance, weight;
— դրամոյ, standard, quality.
Ի յարգ, եւ ի յանսահման վարուց. իմա՛ ածակ. ի յարգի եւ յարտուղի վարուց։
respect, veneration, deference, reverence, consideration, esteem, regard;
honour;
compliments.
Յարգանս խառնեալ ընդ պատուհասն տեսանէ։ Կարծէր յարգանօքն զմիտսն գողանալ։ Չեն ինչ պէտք յարգանացդ, եւ ոչ կայթելոյդ եւ հնչիւնս հանելոյ. այլ զմին եւեթ կամիմ. եթէ առնէիք՝ զոր լսէիքն, այն էին ինձ յարգանք։ Ե՛ւս առաւել յարգանք են, եւ մեծամեծ դրուատիք եւ այլն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11. 12. 17։ ՟Գ. 11։)
Յարգանս իմն յաճախէ։ Այն գովութիւն եւ յարգանք են զնոցանէ։ Յարգանս իմն յաւելու քաղաքին. (Ոսկ. կող.։)
Ընդ երջանիկ պոռնկացն ի քէն ընկալելոցն յաւէտահրաշ յարգանօք։ Չունիմ զանձն իմ քեզ ընծայել յարգանօք բանից իբրեւ զնոսա։ Բանականութեանն յարգանօք կրկին ճոխացար. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Ծ՟Թ. եւ ՟Խ՟Զ։)
esteemed, valued, precious.
Մեծ են երկինք, եւ բարւոք եւ յարգաւոր է երկիր։ Ըստ ճշմարիտ եւ յարգաւոր իմաստութեան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ ՟Բ. 13։)
to respect, to pay respect to, to honour, to render honour, to revere, to think very highly of, to value highly;
to esteem, to value, to prize, to make much of, to account, to consider;
to exercise, to employ, to make use of, to turn to account;
— զհանճար, զտաղանդ, to employ or exercise one's talents.
Յարգէր զնոսա ժողովուրդն։ Պատուեաց զիմաստութիւն, եւ յարգեցաւ (այսինքն արգոյ եղեւ, յառաջեաց)։ Եւ ոչ յարգեցաւ (յն. վերագրեցաւ) թիւն ի գիրս բանից աւուրց թագաւորին Դաւթի. (Գծ. ՟Ե. 13։ Առակ. ՟Զ. 8։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 24։)
like straw.
Ի կաւոյն եւ յաղիւսոյն աղատիմք, եւ ոչ որքան յարդատեսակ խորհրդով ի յոլովից ըմբռնեալք. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
to fit up, to arrange, to adjust, to put in order;
to fine, to refine;
to form, to fashion, to dispose;
to adorn, to embellish;
to ameliorate, to improve, to better the condition;
to make, to do;
to tune, to put in tune, to accord;
— զսեղան, զճաշ, to get ready, to prepare, to get dinner ready;
— զանկողին, to make the bed;
— զսենեակ, to do the room;
— զեղնգունս, to pare one's nails;
— զճրագ, to snuf the candle;
— զհերս, to adjust, dress or deck one's hair;
— զելս իրացն, to organize, to regulate, to put in order;
ճակատ առ ճակատ —եալ, drawn out in battle-array;
սեղան կազմ եւ —եալ, table ready covered, a well spread table.
Զառ ի ներքոյ արեգական յաւէտ իմաստութեամբ՝ յարդարեալ հնազանդեցոյց. (Պիտ.։)
Սովորութիւն է գրոց, յորժամ ա՛յլ ինչ կամիցի յարդարել, այլ իմն նշանակել. (Կիւրղ. ծն.։)
Յարդարիմք ի սուրբ հոգւոյն, յորժամ ի մեղաց տգեղութենէ որոշէ զմեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
putting or setting in order, fitting up, preparing;
adorning;
orderer, regulator;
refiner;
— ճրագի, snuffers.
ՅԱՐԴԱՐԻՉ գ. Բազմակալ. մկրատ՝ որ յարդարէ զծայր պատրուգի ճրագին. քթառիչ. մում մագասը, մաշա. ըստ եբր. մախէթա, մէլքախայիմ. forceps, forcipes. այլ ըստ յն. ἑπαρυστήρ, ἑπαρυστρίς haustrum. որ է գործի հանելոյ կամ հեղլոյ.
adherence, conjunction, connexion.
Եւ ոչ յարելութեան կարգ ինչ է իմանալ։ Եթէ ոք միայն մերձաւորութիւն յարելութեան ասիցէ պատուով, նզովեալ լիցի. (Պրպմ. ՟Խ՟Ե։)
cf. Յարեցուցանեմ.
Որ յարեն տուն ի տուն։ Յարեցի զձեզ առ իս։ Յարեսջի՛ք ի ձեզ զամենայն օրինակիրս օրինաց։ Զկնի Տեառն Աստուծոյ ձերոյ երթիջիք, եւ ի նա յարեսջիք։ Ի գէտս մի՛ յարիցիք։ Յիւրաքանչիւր ժառանգութիւն յարեսցին։ Սահմանք Մանասէի յասեր յարեսցին (կամ յա՛ր իցեն)։ Աղէ դուք եկա՛յք յարեցարո՛ւք ամենեքեան։ Յարեա՛ց յաղջկունս իմ. եւ յարեցաւ հռութ յաղջըկունսն Բոոսայ քաղել հասկ։ Յարեա՛ց ի կառսդ։ Բորոտութիւնն Նեեմանայ յարեսցի ի քեզ։ Ի միմեանս ոչ յարիցին (կամ ո՛չ յարիցեն), զոր օրինակ ոչ խառնի երկաթ ընդ խեցի. եւ այլն։
dwelling under the same roof, in the same house, cohabiting.
Ոգիք մարդկան՝ իմացական բնութիւն ... յարկակից մարմնոյ. (Եղիշ. հոգ.։)
cf. Յարկեմ.
Որ զերկինսդ այսպէս յարկեաց, եւ զերկիր հաստատուն հիմնեցոյց. (Լմբ. զքր.։)
cf. Արձակեմ.
ՅԱՐՁԱԿԵՄ ՅԱՐՁԱԿԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑπαφίημι (ի վերայ թողուլ). immitto, instigo συντείνω, ἁνατείνω, διατείνω promoveo, extendo, intendo եւ այլն. Տալ յարձակիլ կամ դիմել. թողացուցանել. արձակել. յարաձգել. ի վեր կամ յառաջ ձգել. զեղուլ.
Ի վերայ միմեանց յարձակիցէ զտարափսն։ Զհեղեղս մեղացն յարձակեցի ի վերայ մտացս. (Ոսկ. անոմ. ՟Ե։ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Արձակեմ.
ՅԱՐՁԱԿԵՄ ՅԱՐՁԱԿԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑπαφίημι (ի վերայ թողուլ). immitto, instigo συντείνω, ἁνατείνω, διατείνω promoveo, extendo, intendo եւ այլն. Տալ յարձակիլ կամ դիմել. թողացուցանել. արձակել. յարաձգել. ի վեր կամ յառաջ ձգել. զեղուլ.
Ի վերայ միմեանց յարձակիցէ զտարափսն։ Զհեղեղս մեղացն յարձակեցի ի վերայ մտացս. (Ոսկ. անոմ. ՟Ե։ Լմբ. պտրգ.։)
assault, attack;
aggression, invasion;
առնուլ —կմամբ, to storm, to carry by storm;
յինքն ընդունել զ— ուրուք, to sustain an assault, to resist an attack.
ὀορμή, ὄρμημα impetus. Դիմեցումն. սաստիկ խաղացումն. ուժգին բերումն. թափ.
Ոմն, եւ յարձակմունք իւր. ոմն, եւ դիմեցմունք իւր. (Նար. ՟Զ։)
befitting, suitable, fit, proper, congruous, decorous;
commodious, easy;
competent, sufficient;
capable, clever, apt, fit, qualified;
cf. Յարմարապէս.
Ըստ ինքեանց թանձրամտութեանց եւ տկարութեանցն՝ եւ զպատճառսն յարմար իմն կարկատեն, որոտումն ասեն լինել. (Նանայ.։)
connexion, coherence.
ἀρμολόγησις, ἀρμολογία coaptatio, sermonis conjunctio, compaginatio sententiae . Յարմարումն՝ հիւսուած՝ յերիւրումն՝ բարեդէպ շաղկապումն եւ կազմութիւն բանի. բովանդակութիւն, եւ համեմատութիւն իմաստից ի բանս. բացադրութիւն.
syntax;
orthography.
Մի՛ յոյժ ստուգաբանել զբանիցն յարմարագրութիւնն, այլ ի պատշաճութիւն իմաստիցն հայել։ Ատամանց գովութիւն՝ կարծրութիւն, եւ յարմարագրութիւն. (Նիւս. երգ.։)
symmetry, proportion.
Մի՛ յոյժ ստուգաբանել զբանիցն յարմարագրութիւնն, այլ ի պատշաճութիւն իմաստիցն հայել։ Ատամանց գովութիւն՝ կարծրութիւն, եւ յարմարագրութիւն. (Նիւս. երգ.։)
cf. Յարմար.
Յարմարականք քեզ։ Յարմարական իմաստնոյն խրատու. (Նար. ՟Ղ՟Գ։ Տօնակ.։)
Յարմարականն բաղազանս ունելով բերմունս՝ այսոցիկ, որ ի մեզ են հոգւոյ շրջագայութիւնք. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Յարմարութիւն.
Զիմաստութիւն նորա ցուցանեն պայծառութիւնք արարածոցս, յարմարանք, եւ կարգաւորութիւն. (Իսիւք.։)
Երաժշտականն ձայն պիտանացու է առ մեր լսելիսս, եւ ի սակս յարմարանաց է տուեալ. (Պղատ. տիմ.։)
suitably, well, fitly, properly, decently.
Յարմարապէս աստուածութեանն որովայնի սպաս տանին. (իմա՛ հեգնաբար) (Ածաբ. ծն.։)
cf. Յարմար.
Որ ինչ ինձ է յարմարաւոր։ Վեհագոյն մեծութեան խորհրդոյ յարմարաւոր դիմակերպութիւն. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Ղ՟Գ։)
to adapt, to make proper or fit, to qualify, to proportion, to accommodate, to arrange, to adjust;
to tune, to accord, to put in tune.
cf. Յարմարումն.
Եւ իմս օրինակութիւն ոչ է այլայլեալ յարմարութենէ. (Նար. հ։)
Անդամոցն առ միմեանս յարմարութիւն։ Որպէս գլուխ առանց անձին յարմարութեան ոչ կարէ կրել կենդանութիւն. (Բրս. հց.։ Շ. ընդհանր.։)
cf. Յարմարումն.
Եւ իմս օրինակութիւն ոչ է այլայլեալ յարմարութենէ. (Նար. հ։)
Անդամոցն առ միմեանս յարմարութիւն։ Որպէս գլուխ առանց անձին յարմարութեան ոչ կարէ կրել կենդանութիւն. (Բրս. հց.։ Շ. ընդհանր.։)
fitness, suitableness, adaptability, conformity, analogy, congruity, concordance;
proportion, symmetry;
attitude, adaptation, application;
aptitude, disposition, capacity, ability, sufficiency;
accord, harmony, concord.
Եւ իմս օրինակութիւն ոչ է այլայլեալ յարմարութենէ. (Նար. հ։)
Անդամոցն առ միմեանս յարմարութիւն։ Որպէս գլուխ առանց անձին յարմարութեան ոչ կարէ կրել կենդանութիւն. (Բրս. հց.։ Շ. ընդհանր.։)
resurrection;
act of rising;
elation, puffing up, pride, haughtiness;
օր յարութեան, sunday.
Յարութիւն մեռելոց։ Յետ յարութեան իմոյ։ Յետ յարութեան նորա եւ այլն. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 14։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 12։ Մտթ. ՟Ի՟Է. 53. եւ այլն։)
Այնոցիկ՝ որ յերկնին են՝ ամենեցուն է յարութիւն եւ միասնութիւն եւ կապ ինքն երկին, որպէս յօրինեալ ի մարմնի անդամք ամենայն յարմարեալ են եւ բնաւորեալ։ Որ հաստատուն բնութեամբ ընդ միմեանս խառնեալ են, յարութեան պատճառք, շնչաւորաց նախ առաջին կերակուր է (օդն)։ Յեղյեղուկ բնութիւն ունելով, զյարութիւնն ոչ յինքեանց ունելով։ Այն որ ի տեւ յարութեանն մանաւանդ երթայ։ Երկնայնոյ հաւասարեաց բնութեան Հռեբեկայ, որոյ անուն թարգմանեալ է յարութիւն. վասն զի ոչ նուազութիւն եւ ոչ յերկարութիւնս եւս ընդունի։ Բանականի բաժին տուեալ է կոյսն յարութիւն եւ ի մշտնջենաւորութիւն հռեբեկա, եւ այլն. (Փիլ. ստէպ։)
cf. Յաւակնայեղց.
Մեռանի անդ անզգուշաբար ի յաւակնայեղց դիմացուածոյն. (Արծր. ՟Ա. 11։)
audacious, rash, inconsiderate;
audaciously.
Մեռանի անդ անզգուշաբար ի յաւակնայեղց դիմացուածոյն. (Արծր. ՟Ա. 11։)
to augment, to be multiplied, to grow, to increase, to be enlarged;
to adhere to, to go over to, to add, to join, to incorporate;
մեռաւ եւ յաւելաւ յազգ իւր, he died and was gathered to his fathers;
cf. Հայր.
Յաւելաւ հայր իմ (ի յառաջադիմութիւն), եւ եհան դեւ յեղբօրէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
more;
at most;
much more, a great deal, better;
rather, more worth while, so much the better, still more;
— զի, above all, principally, especially;
cf. Յաւէժ;
— կամ նուազ, more or less.
Ե՛ւս յաւէտ մերձեցաւ ի վերայ իմ արքայութիւնն Աստուծոյ։ Որ քան զամենայն դժնեայս յաւէտ վրիպեցայ։ Ի զգուշանալն առաւել՝ յաւէտ վնասեցայ. (Նար.։)
Եւ զայն ոչ միայն քաջութեամբն՝ քան եթէ յաւէտ իմաստութեամբ յարդարեալ հնազանդեցոյց։ Իմաստնագոյնք ցուցան քան զամենեսեան, եւ յաւէտ բարգաւաճեալք։ Եղծանելի՛ է ո՛չ զյոյժ հաւաստին, եւ ոչ զյաւէտ կարելին. (Պիտ.։)
Ծաղու արժանի է բանիս կազմութիւն, յաւէտ զի՝ հառաչանաց։ Ոչ գոյացեալն հաւասար է ոչնչի, յաւէտ զի՝ բոլորովիմբ ոչինչ։ Որոց ի դէպ էր, յաւէտ զի՝ հարկաւոր. (Կիւրղ. գանձ.։ եւ Պրպմ.։)
Առ ստացօղն՝ միշտ նենգաւորս, եւ առ բանսարկուն յաւէտ հաւատարիմս։ Ոչ նոր ինչ գտեր յիս, այլ նոյն եմ յաւէտ նովին պատահմամբ յանցաւորութեան. (Նար. ՟Ի. ՟Ի՟Ա։ (յորս փակի եւ իմաստ ձայնիս ըստ ՟Ա. նշ)։)
cf. Մշտախաղաց.
Ոգի մշտաշարժ եւ յաւէտախաղաց։ Յաւէտախաղաց աղբիւրք, կամ շնորհք, կամ իմաստութիւն. (Փիլ.։)
Յաւէտախաղաց շնորհիւ ցոլացեալ յիմանալի ճառագայթից հոգեւորաց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Յաւէտախաղաց բարութեանց մատակարար։ Որպէս ի յաւէտախաղաց իմն աղբերէ։ Զյաւէտախաղաց արգասիս։ Հոսելով յաւետախաղացս վտակս. (Պիտ.։)
Հետեւիմ յաւէտախաղաց հրճուասիրութեամբ. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
cf. Յաւէժանամ.
Աստուած՝ ոչ յաւէտանալով ասել՝ չէ՛ արժան։ Իւրաքանչիւր ոք իմաստնոյն տի՝ գովելի՛ է, եւ զանազանեալ յաւէտանայ։ Նշանակաւ զուգութեանն, որով իրքն յաւէտանան. քանզի առաւելութեամբ եւ անզուգութեամբ յարձակմունք պատերազմին՝ լուծանք են էիցն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)
cf. Յաւէժ;
— քաջք, immortal heroes.
Դիմեալ գայ ի վերայ քո Բէլ յաւերժիւք քաջօք, եւ սկայիւք մրցողօք. (Խոր. ՟Ա. 10։)
cf. Յաւէժ.
Զի ժողովուրդ քո լեալ՝ ուրախասցուք ի քեզ յաւերժապէս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
eternity;
perpetuity;
age;
life;
world;
—, —ս, always, perpetually, eternally;
—ենից, ի —ենից, ab eterno, from all eternity, since the world is world;
ի —ենից ոք ոչ լուաւ, such a thing was never heard of since the world began;
—ս —ենից, for ever and ever, to all ages, ever world without end, everlastingly, eternally;
հանդերձեալ —, future life;
— աշխարհի, duration of the world.
ՅԱՒԻՏԵԱՆ, կամ ՅԱՒԻՏԵԱՆՍ. մ. իմա՛, Ի յաւիտեան, ցյաւիտեան, մինչեւ ցյաւիտեան. որ եւ Մինչեւ յաւիտեան ասի. εἱς τὰς αἱῶνας in secula δι’ αἱῶνος per seculum ἔως τοῦ αἱῶνος usque in saeculum. ... ստէպ ի սուրբ գիրս, եւ յամենայն մատեանս։
reprehensive, reproachful.
ἑντρεπτικός reprehensivus, pudore afficiens. (Յունական ոճ)։ Որ ինչ տայ ամօթով զերեսս դարձուցանել, կամ գումարիլ յինքեան. որպէս Յանդիմանական. պատկառեցուցիչ.
unexpected, unforeseen;
—, —ում or —ում ժամու, unexpectedly, unawares;
suddenly, all at once;
—ում պահու ի վերայ հասանել, to surprise, to take by surprise.
Յեղակարծում ժամու։ Յեղակարծումն իբրեւ զորոգայթ իմն ի վերայ հասանէր. (Յհ. կթ.։)
ՅԵՂԱԿԱՐԾ. իբր Կարծեօք իմն. գուշակելով մտօք.
as inconstant as another.
Ո՛չ մարդոյ յեղակցի է հաշիւ իմ. (Վանակ. յոբ.։)
to change, to alter, to vary, to diversify;
to remodel;
to convert;
to repeat, to reiterate, to say again;
to trill, to warble, to sing harmoniously.
τρέπω verto, converto. Յեղուլ. յեղափոխել. դարձուցանել. այլազգ իմն կացուցանել.
to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset, to turn over, to change, to convert, to transmute.
Որք յեղաշրջին յընթացից՝ յաշխարհ. (Կլիմաք.։)
Յայլ էութեան տարազ յեղաշրջել։ Ի ծերութիւն յեղաշրջելոցն։ Յեղաշրջեաց զտունս իմ ի պատիւ կռոցն. (Լմբ. համբ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. ովս.։)
subject to change, variable, mutable, fickle, inconstant;
— արկածք, vicissitude, ups and downs;
— պատերազմունք, chronic warfare.
Յեղափոխ յեղականացս (կամ յեղանակացս) յարմարել։ Յեղափոխ եղանակ ժամանակաց։ Այլոց խժականաց յեղափոխ պատերազմաւ ի դիմի հարեալ. (Յհ. կթ.։)
change, mutation, conversion, transformation, transmutation;
revolution;
vicissitude;
alternation.
Զժամանակաց եւ զդարուց աշխարհիս հայոց բազմադիմի յեղափոխութիւնս. (Փարպ.։)
Հայեցարո՛ւք եւ յիմ յեղափոխութիւնս (ասէ արեգակն), զի ի ձմերայնի ցրտանամ, եւ այլն. (Շիր.։)
cf. Յեղում.