sharp lance.
Հարաւ ի վերայ ամիրային, եւ ճկռովն հարկանէր զուսովն։ Ապլղարիպն պողովատիկ ճկռովն հարկանէր զերկաթի դուռն քաղաքին, եւ պատառեալ զերկաթն՝ եւ այլ դեհն անցուցանէր. (Ուռհ.։)
cry, shrill cry, shriek, screech, scream;
squalling, wailing, outcry;
աղիողորմ —, piteous cry;
— առնուլ, բառնալ, ղճչի հարկանիլ, to cry, to make a loud outcry, to shriek, to scream, to screech, to squall, to howl, to yelp, to whine;
— բարձեալ աղաղակել, to utter piercing screams.
Վայիւք եւ ճչօք, եւ զճակատ հարկանելով։ Ելանելով ի տեղի մարտին վայիւք եւ ճչօք. (Ղեւոնդ.։)
claw, talon, nail, pounce;
fang;
paw;
զ—սն ցցել, to stretch out the claws;
—ամբք խղել, to claw, to scratch;
cf. Մագիլ.
Եղջիւրս, եւ խայթոցս, եւ ճիրանս յինքեան բերեալ։ Քան զճիրանացն սրութիւն հզօրագոյն եւ հատու ի հնարս գտին մարդիկ զերկաթ. (Նիւս. կազմ.։)
Յօրինեցին զճիրանացն լինելութիւն (ի մարդիկ՝ փոխանակ մագլաց անասնոց). (Պղատ. տիմ.։)
wild, ferocious, savage, inhuman;
boorish, awkward.
Հրամանատար ճուաղաբարոյ ազգացն այնոցիկ ուտի գաւառի. (Յհ. կթ.։)
cf. Ճղճիմ.
Առն ճըղճասրտի չէ՛ բարւոք մեծութիւն. (Սիրաք. ՟Ժ՟Դ. 3։ (նոր թարգ. ոչ բարւոք դնէ, առն կարճամտի։))
cf. Ճղմճմճիմ.
Զպատիւս ինչ շահաւորս, կամ այլ ինչ ի նոյնպիսեաց գնել ճղմճըմճիցին, եւ զամենայն կորուսին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
to be very sordid or grasping, close-fisted.
Զպատիւս ինչ շահաւորս, կամ այլ ինչ ի նոյնպիսեաց գնել ճղմճըմճիցին, եւ զամենայն կորուսին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
worm, vermin, small worm;
insect, animalcule;
reptile.
Եւ ոչ եղէ խիստ ըստ համին, կամ կարծրագոյն՝ ճըճեաց մտին. (Յիսուս որդի.։)
to trample, to press, to squeeze, to crush, to bruise, to compress, to contuse;
to soften, to move, to affect;
to trample on, to grind down, to oppress, to crush, to vex, to molest;
— զպտուղս, to bruise fruits;
— զսիրտ, to grieve, to oppress;
— զսիրտ ի գորով, to affect, to melt, to move to pity;
ո՞չ իսկ սիրտք մեր ճմլէին ի մեզ, did not our hearts burn within us ?
συντρίβω, συνθλάω contero, affligo ἑκπλίσσω excutio, opprimo. cf. ՃՄԼԵՄ. որպէս Տալ ճմլիլ սրտի. մորմոքեցուցանել. գալարեցուցանել զաղիս. վրդովել. սիրտը ցաւցընել. կսկծցընել, էրել մրկել.
Զգթածիդ զսիրտ ճմլեցոյց։ Մորմոքեալ ճմլեցուցանեն զաղէտս կարեացն սրտին ըղձից. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Զ։)
to be trampled, squeezed, pressed, compressed;
— սրտի, to be moved, affected, to melt away, to be faint with longing.
pressing, squeezing;
contusion, bruise;
— սրտի, shrinking;
— պտղոց, bruising.
cf. Ճնշեցուցանեմ.
ἑκπιέζω, συντρίβω exprimo, opprimo, contero ταπεινόω humilio καταδαμάζω domo ὐποπιάζω suggillo, castigo. (լծ. սանձել. եւ ցնդել) Ճմլել՝ ըստ ամենայն առման. որպէս սեղմել ձեռամբ կամ ընդ ոտիւք. քամել. զսպել. նուաճել. նկուն առնել. ճգնել. նեղել. ճզմել, սխմել, նեղը ձգել.
Սովով ճնշին։ Ճնշին եւ աշխատին մեծաւ ջանիւք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ճ. ՟Ե.։)
cf. Ճնշումն.
Զանգայտ ամպոց զճնշումն։ Ի ճնշմանէն սաստիկ փայլեալ նիւթ կայծական. (Առ որս. ՟Է։ Երզն. ոտ. երկն.։)
Ի ճնշմանէ արեան ներկեալ լինէին մարմինքն։ Ճնշումն սրտի։ Ի ճնշմանէ շնչերակացն ողբ. (Նչ. եզեկ.։)
compression, straining, pressing, squeezing;
— մարմնոյ, mortification, maceration.
Զանգայտ ամպոց զճնշումն։ Ի ճնշմանէն սաստիկ փայլեալ նիւթ կայծական. (Առ որս. ՟Է։ Երզն. ոտ. երկն.։)
Ի ճնշմանէ արեան ներկեալ լինէին մարմինքն։ Ճնշումն սրտի։ Ի ճնշմանէ շնչերակացն ողբ. (Նչ. եզեկ.։)
exactly alike, the same;
painted from nature;
painting from life.
Ճշգրտիւ յար եւ նման գործօղ, եւ գործեալ, գործելով. անվրէպ. ճիշդ.
Ճշմարիտ եւ ճշգրտագործ զնախատիպ նորա յօրինեաց. (Ճ. ՟Ա.։)
to paint to life.
ՃՇԳՐՏԱԳՈՐԾԵԼ. Յար եւ նման գործել ճշգրտիւ. քաջ նկարել.
to verify, to prove the truth, to certify, to assure;
diligently or exactly to investigate;
to seek with accuracy, to inform oneself minutely;
cf. Ճշգրտեցուցանեմ.
ἑξακριβάζω, ἑξακριβεύω, ἑξακριβόω investigo, exacte vel accurate perscrutor, certifico, diligentius observo στοχάζω conjecto χαρακτηρίζω, ὀμοιόω exprimo, assimilo. Ճշգրիտ հետազօտել. ստուգել. զննել եւ իմանալ. հաւաստի առնել, կամ լինել. եւ Քաջ դիտել եւ նկարել զնմանութիւնն.
Որով յաւէտ ճշգրտի բանիս տեսութիւն. (Խոսր.։)
to resemble life itself, to depict faithfully, to cause to resemble;
ո՞ —եաց ղզաւակն յակոբայ, who can number the seed of Jacob ?
cf. ՃՇԳՐՏԵՄ. որպէս Ճշգրտիւ նմանեցուցանել. յար եւ նման առնել. ճշգրտագործել.
Նմանեցոյց զնա պատկեր մարդոյ, կամ անասնոյ վատթարի ճշգրտեցոյց (կամ ճշգրտիւ նմանեցոյց). (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 14։)
truth;
exactitude, punctuality;
correctness, precision;
likeness, naturalness.
ἁκρίβεια diligentia, accuratio ἁσφάλεια certitudo γνησιότης genuitas. Ճշգրիտն գոլ. անվրէպ ստուգութիւն. հաւաստիք. անվրիպութիւն. զգուշութիւն. փոյթ պնդութեան. եւ Յար եւ նմանն գոլ.
sold or selling with difficulty, stintedly, with much ado.
Զգուշանալ ի ճշդավաճառ ցորենոյ անտի. (Եւագր. ՟Խ՟Է։ յորմէ եւ Մաշկ.։)
to spare, to be saving, to economize, to be parsimonious, stingy;
to settle, to adjust;
cf. Ճշգրտեմ.
Ապա թէ ճշդէք ի վերայ մեր զտեսիլն սրբոյն սահակայ. իմա՛, ճգնիք ստուգել իսպառ, կամ խստիւ մեկնէք։
justly, exactly, strictly, precisely, punctually;
rigorously, austerely, scrupulously, sparingly, savingly, stingily, niggardly, scantily, frugally, meanly, miserably;
— գտակաւ, exactly, to a little, to a farthing, to the point, rightly, accurately, punctually, in all its details.
ՃՇԴԻՒ ՃՇԴՈՎ. (ի բառէս Ճիշդ) ἁκρίβως, ἁκριβή, δι’ ἁκριβείας , γνήσιως accurate, exacte, diligenter, per rigorem, rigorose. Ճշդութեամբ. շդելով՝ ըստ կերպի անաչառ քննութեան. ճշգրտիւ եւ խստիւ. անվրէպ խուզարկութեամբ. մանրամասն տեսութեամբ. հաւաստեաւ. եւ Զգուշաւոր.
cf. Ճշդիւ.
ՃՇԴԻՒ ՃՇԴՈՎ. (ի բառէս Ճիշդ) ἁκρίβως, ἁκριβή, δι’ ἁκριβείας , γνήσιως accurate, exacte, diligenter, per rigorem, rigorose. Ճշդութեամբ. շդելով՝ ըստ կերպի անաչառ քննութեան. ճշգրտիւ եւ խստիւ. անվրէպ խուզարկութեամբ. մանրամասն տեսութեամբ. հաւաստեաւ. եւ Զգուշաւոր.
exactness, punctuality, accuracy, precision, regularity;
rigour, austerity;
thrift, economy, parsimony, stinginess;
հատուցանել բազում ճշդութեամբ, to pay exactly, strictly, rigorously, to a farthing, with rigorous exactness.
Մեծամեծ ճշդութիւնք սրտի. (Դտ. ՟Ե. 15։)
Զարմացել եմ ճշմարտիւ վասն ճշդութեան (կամ ճշտութեան) առակացս. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
to speak or tell the truth, to verify, to confirm.
Ճշմարտութեամբ խօսել. ճշգրտիւ ճառել.
cf. Ճշմարիտ.
ՃՇՄԱՐՏԱԳՈՅՆ, գոյնս. մ. Ճշմարտութեամբ. եւ Ճշդիւ. ճշգրտիւ.
cf. Ճշմարտեմ.
Նոյնպէս նշանքն՝ որ եղեն ի ձեռն առաքելոցն, ճշմարտացուցին զվերանալ տեառն մերոյ, զոր առաքեալքն քարոզէին տիեզերաց. (Մեկն. ղկ.։)
probing the truth;
well examined, sure, certain.
Քննօղ եւ հասու ճշմարտութեան. ուր իցէ հաւաստի քննութիւն եւ տեղեկութիւն.
cf. Ճշմարտեցուցանեմ.
Առաքինութիւնքն ճշմարտիցին. (Խոսր.։)
Ճշմարտել զբանն, կամ զանօրէնութիւնն բանին։ Զնոյն եւ ինքն տէրն ճշմարտէ՝ ասելով։ Որով ունիմք փշմարտել զբանս նոցա։ Արտասուքն զդառնութիւն սրտին ճշմարտէ։ Զստուերն ի լոյս ճշմարտելով. (Աթ. ՟Թ։ Յհ. իմ. երեւ.։ Անան. եկեղ.։ Իգն.։ Նար. լ։ Շար.։)
eloquent, fluent.
Պղնձագործ եւ երկաթագործ ի խնամենալն արուեստիւ ճոխաբանէին. (Մխ. առակ.։)
to speak imperiously, authoritatively, presumptuously;
to abound in discourse, to amplify, to enlarge upon;
to talk high, to boast, to brag.
Պղնձագործ եւ երկաթագործ ի խնամենալն արուեստիւ ճոխաբանէին. (Մխ. առակ.։)
cf. Ճոխագոյն.
to enrich, to make wealthy, to endow, to gift, to adorn;
— զոք պարգեւօք, to load with kindness, to heap up benefits, presents, honours upon one, to overwhelm with gifts.
Ճոխացուցանել զպատիւ մեծատան. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
power, authority, influence, sway, empire;
pride, haughtiness;
riches, opulence;
abundance, diffusion;
ճոխութեամբ, nobly, magnificently, authoritatively, imperiously, arrogantly, haughtily, ostentatiously, pompously;
քո —դ, Your Lordship.
κράτος, δυναστία, αὑθεντία , αὑθάδεια, πλοῦτος potentia, auctoritas, opulentia. Մեծութիւն. հարստութիւն ընչից եւ իշխանութեան. պատիւ. փառք. ինքնիշխանութիւն. աւագութիւն. գոռոզութիւն.
emphatic, declamatory;
—ս խօսիլ, cf. Ճոռոմաբանեմ.
Պճնել զբանս, եւ ճոռոմ արուեստիւ խօսել. (Երզն. մտթ.։)
mounted;
horseman, rider;
horse-soldier, trooper;
versifier;
—ք, cavalry, horse.
Ծաղր առնէ զերիվարաւ նորա, եւ զհեծելով նորա։ Երիվար մի մեծաշուք հեծելով հանդերձ։ Հանդերձ երիւք ոմամբք հեծելովք։ Կառք փարաւոնի, եւ հեծեալք նորա։ Զընտիրս հեծելոց, եւ զսպառազէնս։ Երկուս հեծեալս ձիոյ։ Քառասուն հազար հեծելոց։ Ի քաղաքս հեծելոցն.եւ այլն։
riding;
horsemanship, equitation;
հանդերձ հեծելութեան, riding habit;
կրկէս հեծելութեան, manege;
raceground, course;
hippodrome;
մարզիչ եւ մարզարան հեծելութեան, riding-master, riding-school.
Հեծելութամբդ քո փրկեցեր զտիեզերս. այսինքն բազմելով ի խաչ. (Շար. ստէպ։)
heavy sighs, groaning, complaint.
Եթէ սրտի մտօք դարձցին հեծեծանօք, արժան լիցին օրինաց. (Կանոն.։)
cf. Հեծեծեմ.
Հեծէր ի հեծութիւն դառնացելոյ սրտի. (Ճ. ՟Ա.։)
Հեծեալ կոծին ջոկք անհաւատից. (Շար.։)
groaning, lamentation, complaint, woes.
Ի խորոց սրտին մռնչէ յոգւոց հանութեամբ. եւ ո՛ւր ուրեմն հեծութեամբ սկիզբն արարեալ՝ յայտնէ զամենայն. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Տրտմութեամբ եւ հեծութեամբ եւ յոգւոց հանելով միշտ ի վշտի մաշեն զանձինս իւրեանց. (Խոսր.։)
Ձայն հառաչանաց հեծութեան սրտի. (Նար. ՟Ա։)
cf. Հեղգանամ.
Ընդէ՞ր հեղգայք։ Ե՛կ է՛ջ առ իս, եւ մի՛ հեղգար։ Հեղգասցի առնել զզատիկն։ Ինձ քա՛ւ լիցի հեղգալ առ ի չառնելոյ աղօթս վասն ձեր. Հեղգացեալք յայնպիսի փրկութենէ. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 1։ ՟Խ՟Ե. 9։ Թուոց. ՟Թ. 13։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 23։ Եբր. ՟Բ. 3։)
Ընդէ՞ր բնաւ յետին ժամանակօքս եկն այցելութիւն առնել փրկութեանս մերոյ՝ հեղգացեալ զառաջին ժամանակօքն։ Զմերոյ փրկութեան, զոր չէ պարտ հեղգալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7. 17։)
heavy-hearted;
— ի հաւատալ, slow of heart, slow to believe.
βραδύς τῇ καρδίᾳ tardus corde. Հեղգ սրտիւ. դանդաղ ոգւով. ծանրասիրտ. թոյլ. անհոգ.
Հեղգասիրտ, զի եւ ո՛չ ընդ մարգարէիցն կամեցան հայել բանս, եւ անտի ուսանել. (Իգն.։)
idleness, laziness, supineness, slowness, tardiness, listlessness, negligence, lukewarmness, indifference.
Զի իցէ չափ ինչ հաստատուն առ միմեանս՝ հեղգութեան եւ արագութեան. (Պղատ. տիմ.։)
punishing with a deluge.
Սաստիչ կամ պատժօղ սաստիկ հեղեղաւ.
Հեղեղասաստ ծովապատիժ բարկութեամբ ողողեալ սղբեաց. (Ագաթ.։)
torrent, ravine.
Ցամաքեցաւ հեղեղատն։ Առ ամենայն աղբերբք ջուրց, եւ առ հեղեղատօք։ Էջ բնակեցաւ առ հեղեղատաւ։ Խիճք հեղեղատի։ Քարինս ողորկս ի հեղեղատէն։ Իբրեւ զհեղեղատ յորդեալ։ Եղիցին հեղեղատք յողողանել։ Յուղխաջուր հեղեղատաց.եւ այլն։
cf. Հեղեղեմ.
Մտցէ դիմեալ, եւ հեղեղատասցէ։ Որ հեղեղատիցեն. եւ հեղեղատեսցին յերեսաց նորա. (Դան. ՟Ժ՟Ա։ 10. 22։)
cf. Առաջնորդ;
cf. Գտակ;
cf. Մատենագիր.
ἠγεμών, ἠγούμενος . (որ եւ Հիգեմոն) dux, rector, princeps . (գտանի գրեալ եւ Հեղիւնակ, Հեղանակ) Յետինք վարեն որպէս լտ. աւգթօռ, աւթօռ. այլ առ նախնիս վարի որէս յն. իղէմօն, իղո՛ւմէնօս. լտ. տո՛ւքս. այսինքն Առաջնորդ. առաջնորդօղ. վարիչ. գլուխ. հաւակ. սկզբնահայր.
Խոյ՝ հօտից հեղինակ. (Փիլ. լիւս.։)
cf. Հեղձումն.
Գարշութիւն մարդկան, ուստի մահ. յաղագս որոյ հե՛ղձ արար, վասն որոյ անձրեւ բոցակէզ. (Տօնակ.։) (Կամ ընթերցի՛ր, հեղեղ հեղձարար, այսինքն հեղձուցիչ։)
choked;
strangled;
drowned;
— լինել, to be -;
— առնել, to choke, to stifle, to suffocate, to drown.
Չոգար խեղդեցար. սատանայ ստիպեաց հեղձամահ արագ լինել քեզ. (Զքր. կթ.։)
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
Խեղդ ընդ անձինն հեղձամղձուկ պաշտին բանիւն. (Վեցօր. ՟Թ։)