cf. Մարդանամ.
ՆԵՐՄԱՐԴԱՆԱԼ. ἑνανθρωπέω, ἑνανθρωπίζω humanam naturam induo, incarnor, incarnatus. Իսկապէս մարդանալն քրիստոսի. մարդ եղանիլ բանին. մարմնանալ. (որ ի յետնոց ասի եւ Ներմարդնանալ)
cf. Ներմարմնութիւն.
Արժանացաք հասանել ... առ սարսափելին՝ ներմարդկութեամբ ազատ խառնութեամբ միաւորիլ. (Ոսկ. յհ. յիշատ.։)
cf. Ներշրջանական.
զայն՝ որ մինչ ի բանսն է խրատ հանճարոյ, զոր ի ներշրջականաց խրատուց ոմանք ստանան. (Փիլ. լին. ՟Դ. 203։)
encyclopedical.
Թեւակոխումն է ներշրջանական հանճարոյ խրատուն՝ բազումուսմնութիւն սիրեցեալ։ Ներշրջանական խրատն բազում ինչ գեղապարիցէ։ Ազգս ծնանի զերկոտասան՝ ներշրջանացն պարօղ. քանզի ներշրջանական թիւ (է) երկոտասաներեակն աւուրց եւ տարեաց շրջագայութեանց. (Փիլ. լին. ՟Գ. 19. 21. 59։)
encyclopedia.
Ներշրջանակք՝ սպասաւորականքն են առաքինութեան. վասն զի առաքինութիւն վայր ունի զոգի. իսկ ներշրջանակք կարօտեալ լինի մարմնական գործեացն։ Ի ձեռն ներշրջանակացն գեղապարէ։ Զառաջին մրցանակն դնէ առաքինութեանց, իսկ զերկրորդն ներշրջանակացն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 19. 20։)
cf. Ներումն.
Ո՛վ համբերութիւն մարմնոց մարտիրոսացն. ով ներութիւն անդամոց նահատակաց. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
instruction, erudition, discipline.
Զի ուսցի զճարտասանական եւ զփիլիսոփայական ներվարժմունս արտաքին իմաստասիրացն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Նեարդ.
Որք յայգւոյ անպաղացեալք, եւ ի ներտից արտակացեալ։ Զներտս տրամիքս խոկաս կակղացուցանել։ Անփշաբեր, եւ այյլոց յոքնատեսիլ ներտից եւ արմատոց հերքեալ. (Մագ. ՟Բ. ՟Է. ՟Կ՟Բ։)
under-coat, under-waistcoat;
shirt-front;
— կանանց, chemisette, habit-shirt, under-petticoat.
Զներքնակ պատմուճանսն ի վեր քարշելով, եթէ որովայնն ուռոյց է՝ հարցափորձեն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
interior, internal, innermost.
Քան զպետրոս ներքսագոյն էանց։ Գնալ ի բաց հրամայիմք, եւ ելանել աստի. եւ դու ի ներքսագոյննլ ընթանաս։ Մի՛ մտցէ յամենայն ժամ ի սրբութիւնն ներքսագոյն վարագուրին (այսինքն քան զվարագոյրն)։ Տեսիլն ներքսագոյն վարագուրին էր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։ եւ Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)
introduction.
εἱσαγωγή inductio. Ի ներքս ածելն, իլն. մուծանելն, իլն. մուտք. կոչումն.
stay, staff, prop;
sustainer, support, upholder, buttress;
—ս արկանել, to prop, to stay, to support;
— ամրութեան լինել ումեք, to be a support of, to uphold, to sustain, to protect;
— կալ հաւատոց, to support religion, to be a supporter of religion;
cf. Յենարան.
Օգնական հոգւոյն ախտից զառաքինութեան զօրավիգն արմատս հաստատութեան նեցուկ տուեալ։ Արք բարիք՝ սիւնք են ժողովրդոց, ամենեցուն նեցուկ լինելով՝ զօրէն տան՝ մեծաց քաղաքաց եւ քաղաքավարութեան. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 21։)
cf. Նզով.
Լոյտք եւ նզովանք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to anathematize, to excommunicate;
to curse, to condemn;
to execrate, to imprecate.
Ընդէ՞ր նզովէ նախ զօձն, երկրորդ զկինն, երրորդ զայրն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 47։)
fresh horse, relay, led-horse;
prancer;
courser.
Բազում նժոյգս զարքունական ձիոյ։ Զոր հեծուցեալ իլ վերայ իւրոյ նժուգի՝ ապրեցուցանէր։ Մատուցանէր նժոյգս սրավարս։ Ետ տանել ընդառաջ նորա նժոյգս մեծազարդս եւ երեւելիս. (Բուզ. ՟Դ. 12։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Գ. 9։)
the dart or the head of a lance.
Տէգն նիզակի (որպէս թէ նիզէք դիքէնի ). երկաթն նիզակի, որպէս սլաք փշատեսիլ. եւ Նիզակն հանդերձ տիգաւ իւրով.
cf. Նիրհեցուցանեմ.
ՆԻՐՀԵՄ եւ ՆԻՐՀԻՄ, եցայ. ձ. νυστάζω dormito καθυπνόω obdormio, -isco. Նիրհ առնուլ. թմբրիլ ի քուն. ննջել. մրափել, բարեւտել.
to spin.
Որոց նիւթելն հոգ է՝ ո՛չ անկանեն. եւ որք անկանենն՝ ոչ նիւթագործեն. (Փիլ. լիւս.։)
to be formed, to be composed of matter, to exist, to be.
Ի նիւթոյ կազմիլ, նիւթիլ.
to spin, to twist;
to weave, to plait;
to prepare, to form, to project, to design;
to cause, to produce, to excite;
to contrive, to machinate, to plot;
— զնենգութիւն, to weave plots or snares, to conspire, to plot, to lay snares;
դաւ —, to frame or plot a treacherous design, to hatch treason;
կործանումն —, to ruin, to cause the ruin of;
չարիս — ումեք, to meditate evil against a person, the ruin of;
— խորհուրդս չարութեան, to meditate gloomy, foul or heinous thoughts;
— անձին չարիս or զկորուստ, to contrive one's own ruin;
— նիւթ, to accumulate;
— զգործն, to undertake, to execute, to put into execution;
լրբենի սէր նորա մահ նիւթեաց նմա, his infamous passion cost him his life.
Նիւթեցին ի վերայ նորա պատճառս նենգութեան։ Բասիլիդէս նիւթեաց պիղծ աղանդին իւրոյ պատմութիւնս խոտորնակս։ (Անյայտ գիրք) նիւթեցան յոմանց ի հերձուածող մարդկանէ. (Եւս. պտմ.։)
ՆԻՒԹԵԼ. παρασκευάζω, κατασκευάζω, συγκατασκευάζω praeparo, molior, nitor, probro, conscisco συρράπτω , ἁναπλάττω, σύστημι consuo, struo, comminiscor եւ այլն. Հայթայթել, որպէս թէ հիւթելով հիւթել. նօթճել. կազմել. պատրաստել. մեքենայել. հնարիլ. ջանալ. ճարտարել. յարմարել. յերիւրել. կարկատել. կցկցել. խոխոտել. պատճառել. առթել.
hearth-cake or griddle-cake;
loaf.
Փութա եւ արա՛ երիս չափս նկանի. (Փիլ. իմաստն.։)
roll, manchet;
քանի՞ —աց ունիք, how many loaves have you?.
Փութա եւ արա՛ երիս չափս նկանի. (Փիլ. իմաստն.։)
to see, to look at, to regard, to observe, to examine, to consider, to contemplate, to reflect, to ponder on;
to show or pay regard to.
Բժիշկք զերակսն պնդեն, ստոյգ նկատեն զթնդմունսն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
description;
picture, painting;
representation, likeness, portrait;
delineation, design, plan, model, form;
style;
text;
cf. Նկարագիծ;
painted;
described;
պատկերակերպ —, portrait, likeness;
— բնութեան, the picture of nature;
ըստ —գրին, literally;
մեկնել ըստ —գրին, to explain literally.
Նիւթքն եւ նկարագիրն (դահեկանի) յարգուն իցէ. (ռմկ. սիփկէ. Փիլ. քհ. ՟Ը։)
Եւ զայս տհեսանելով յանշունչս եւ ի մարդս՝ զգեղեցկութեան նկարագրաց զգործս. (Փիլ. նխ. ՟բ. (յն. մի բառ, գեղեցկագրաց).)
representative;
descriptive;
picturesque;
characteristic;
literal;
— իմաստիւք, literally.
Պատկերաց եւ դրօշելոց, եւ այլոց ձեռաստեղծից, որոց ստեղծական եւ նկարագրական արարչութիւն՝ բազում ինչ վնասակար կենաց մարդկան լցեալ աշխարհ։ Ի ձեռն տեսաւորութեանն հեշտ ցանկութիւնքն լինին բազմապատիկք, նկարագրականք, արուեստականք արարածք. իբր կենդանագրական, գծագրական. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ.։)
painted, adorned with paintings;
— տախտակ, picture, painting.
Սխրացեալ ընդ սքանչելատեսիկն տեսիլ՝ ի նկարապաճոյճ ի տախտակսն յօրինէին. (Ագաթ.։)
to paint;
to represent, to figure, to form;
to depict, to describe, to write;
— ի միտս, to imagine, to fancy, to picture to oneself;
— ի գրի, to write, to describe.
Դանիէլ մարգարէ ետես տեսիլ հոգւով աստուծոյ, եւ նկարեաց զայն մեզ մարդկօրէն։ Նկարէ զլինել նեղութեանցն որ ի նեռնէն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 2։ Նախ. դան.։)
painting;
— իւղաթուրմ, oil-painting;
— ջրազանգ, water-colour painting.
Պատկերք, եւ դրօշեալք, եւ միանգամայն կուռք. (որոց գրական նկարչութիւն եւ ստեղծական՝ վնասակար արարիչք են. Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to push on, to induce, to incite;
to promote, to advance.
Տալ նկրտիլ. մեծապէս կրթել, յառաջ վարել.
to endeavour, to exert oneself, to take pains, to make great efforts, to strive hard, to do one's best.
Ի յառաջադէմսն նկրտեալ եմ. (Փիլիպ. ՟Գ. 13։)
Ի վեր՝ վերամբարձ թուէի միշտ նկրտիլ ըստ ոգւոցս իմն աստուածարելոց։ Յօժարութեամբ ամենայն սրտմտութեամբ նկրտէին, ձգտեցուցանէին զինքեանս առ ի յընթացս փութոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)
ἑπεκτείνομαι extendor συνέρχομαι congredior ἁγωνιάω , ἁγωνιάζω nitor, certo, sollicitus sum. Ի ներքս իմն կրթիլ. ուժգին բերիլ. ճգնիլ. մրցիլ. թեւակոխել. գուն գործել. ջանալ փութոյ պնդութեամբ.
advancement, progress;
effort, study, diligence.
Նկրտիլն. ձկտումն. բերումն. փոյթ. յառաջադիմութիւն.
to conform to, to become like, to resemble.
composed of similar or equal parts.
Զնմանամասունս ... ըստ նմանամասանց. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
likewise, in like manner, in the same manner, conformably, equally, analogically.
Նմանապէս ստորոգիլ, կամ ասել, գրել, նշանակել, բացատրել, լինել. (Պորփ.։ Աթ. ՟Ա։ Արիստ. ստորոգ. եւ Արիստ. պերիարմ.։)
cf. Նմանեցուցանեմ;
cf. Նմանիմ.
Զբնութիւն՝ բազմաց զանյայտագոյնսն նմանեցաւ երեւեցուցանել. (Փիլ. իմաստն. եւ այլուր ստէպ։)
ՆՄԱՆԵՄ, եցի, եա՛. չ. ՆՄԱՆԻՄ, եցայ, եա՛ց. ձ. ὀμοιόομαι, -ουμαι, ἁφομοίουμαι, ἑξομοίουμαι assimior, comparor, conformor μιμέομαι imitor, sequor. Նման լինել. համեմատ գտանիլ. բերել յինքեան զնմանութիւն ուրուք կամ իրիք. եւ Զհետ երթալ, հետեւել. նմանիլ, կըլմանի, հետեւիլ.
to render like, to assimilate, to conform, to equalize, to liken;
to imitate, to counterfeit.
Անմօրն միակի նմանեցուցանեն (զեօթն՝ զկոյս թիւն). (Փիլ. այլաբ.։)
(Ի շարժիլ ամպոց) զլերինս բարձունս ի հեռաստանէ՝ շարժունս նմանեցուցանեմք. (Շիր.։)
similarity, resemblance, conformity, analogy;
assimilation;
comparison;
uniformity, equality;
imitation;
likeness, image, effigy;
figure, type, form;
parable, example;
ըստ նմանութեան, ի —, in imitation of, after the fashion of;
ըստ նմին նմանութեան, in like manner, likewise;
cf. Բերեմ.
ὀμοίωσις, ὀμοίωμα, ὀμοιότης , μίμημα similitudo, assimilatio, imitatio եւ այլն. Նման գոլն կամ գտանիլն. նմանելն. հետեւողութիւն. եւ Նմանեալն իւիք՝ պատկեր, կերպարան, ձեւ, երեւոյթ. առակ. օրինակ. սարաս. տարազ.
cf. Նմանօրէն.
Յերանգաներկութենէ, եւ յիւղեփեցութենէ, եւ ի նմանցօրէն հանճարոյ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ոչ եւս ստուգել ճշմարտապէսն նմանօրէն, եւ այլն. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Նմանօրէն.
Յերանգաներկութենէ, եւ յիւղեփեցութենէ, եւ ի նմանցօրէն հանճարոյ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ոչ եւս ստուգել ճշմարտապէսն նմանօրէն, եւ այլն. (Փիլ. իմաստն.։)
likewise, equally;
like, same, conformable.
Յերանգաներկութենէ, եւ յիւղեփեցութենէ, եւ ի նմանցօրէն հանճարոյ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ոչ եւս ստուգել ճշմարտապէսն նմանօրէն, եւ այլն. (Փիլ. իմաստն.։)
to sleep, to slumber, to lie down, to go to bed;
to repose, to rest;
to die, to expire, to depart this life;
— ընդ կնոջ, to lie with a woman;
— արտաքոյ, to lie abroad, out of doors;
— բացօթեայ, ընդ աստեղօք, to sleep in the open air, to lie under the canopy of heaven;
— աչօք բացօք, to sleep like a hare;
— ի տէր, to go to sleep in Jesus, to rest in God;
— ի հող մահու, to sleep the sleep that knows no waking;
— ընդ հարս իւր, to sleep with one's fathers.
ՆՆՋԵԼ. κοιμάομαι obdormio, defungor, obeo, morior. Վախճանիլ. մեռանիլ յուսով յարութեան. փոխիլ յաստեացս.
κοιμάομαι (լծ. քնիլ, քունել), κοιτάζομαι (լծ. խշտիք). cubo καθεύδω, ὐπνόω, νυστάζω dormio, dormito. Նինջ առնուլ. ի քուն լինել կամ մտանել. քունել. պառկիլ, քուն ըլլալ, քնանալ.
sleep, repose, dormancy;
decease, death, exit, transit;
coition, copulation;
ի — խոնարհիլ, cf. Նիրհեմ.
signification.
Փիլիքսիանոսի եպիսկոպոսի ցուցմունք եւ նշանաբանութիւնք հոգեւոր սիրոյ. (Ոսկիփոր.։)
to characterize;
to write, to compose;
to note, to mark;
to delineate.
Սապէս եւ զսրոց եւ զգլխաւոր առաքելոցն նշանագրեաց զպատկերսն. (Հ. կիլիկ.։)
symbolically, allegorically, mystically.
Նաշնակաբար ցօղն բանն է աստուածային։ Եգիպտոսի թագաւորն, որ է նշանակաբար միտք մարմնական։ Զտեսակն մտաց՝ զոր նշանակաբար երկին կոչեաց, եւ զտեսակն զգայութեան՝ զոր նշանակաբար երկիր անուանեաց. (Փիլ. ստէպ։)
Նշանակաբար՝ այլակերպիլն տեառն զօրինացն փոխումն ցուցանէր։ Նշանակաբար էր այրն օրինակ քահանայիցն. (Երզն. մտթ.։)
significative, expressive;
symbolic;
characteristic.
Հարկաւոր կերակրոց՝ առանց որոց չիք կենդանութիւն՝ նշանականք են հացքն. (Փիլ. ել.։)
cf. Նշանակաբար.
Նշանակապէս՝ այսինքն այլաբանաբար զտեսիլ մարգարէիս առնու ի խրատ միայնակեցաց. (Լծ. եւագր.։)
Դրախտն՝ նշանակաւ է իմացութիւն։ Այր է նշանակաւ միտք, եւ սորա կող մի՝ զօրութիւն զգայական. (Փիլ. ստէպ։)
significative;
symbolic;
remarkable, worthy of note, notable.
Առ ճառդ ... իսկ նշանակաւորն, եւ այլն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5։)
Անուանի եւ նշանակաւոր հռչակեալ միաբանութեան գինարբուքն. (Փիլ. տեսական.։)
cf. Նշդարի.
Պատատի՝ որպէս զձիթենեօքդ բաղեղն, եւ կամ զնշդարեօք որթք. (Փիլ. լիւս.։)
to rise, to rise against, to revolt, to rebel, to mutiny, to rise in insurrection;
to reject, to despise;
— զոք, — ի ներքուստ ձեռին ուրուք, to shake off the yoke, to free or rid oneself from another's domination.
Մի զՔրիստոսի շնորհսն մերով թերահաւատութեամբ նշկահեսցուք։ Մոռանսն զաստուծոյ դատաստանն, նշկահեն եւ զերկիւղ իշխանաց ... Մանուկն զքաղցրութեամբ խրատիլն նշկահէ, իսկ գաւազանին ցաւ երկեցուցանէ։ Նշկահեաց զայս սէր եւ զողորմութիւն, եւ գնաց յարեցաւ ի կուռս օտարոտիս. (Լմբ. սղ. Լմբ. առակ. Լմբ. ովս.։)
ἁθετέω rejicio, sperno, despcio, praevaricor, rebellor. եւս եւ ὐπερφονέω insolesco ἁτιμάζω dedignor ἑπιβουλέω insidias struo եւ այլն. Շկահել իբր շառաչմամբ՝ սիգալով՝ խրոխտալով. մերժել. անարգել. արհամարհել. անգոսնել. թօթափել զլուծ. ընդվզիլ. վտարանջել. ապստամբիլ. չսեպել. սայպել, թօթվել, գլուխ վերցընել.