basket.
• «կողով, կթոց» Ոս-կիփ. որից սալազուգ «կողով հիւսող, սաւա զուգող» Ոսկիփ. Վրդն. առ. 240. սալակ «փոքր կողով» Տաղ. (Նոր ժողով. Բ. 42, 17)։
• ԳՒՌ.-Ախզ. սmլm «տափակ կողով» (նոր փոխառութիւն թուրքերէնից), Ջղ. սալակ «զամբիւղ», Ղրբ. սա՛լակ «հաց փոխադրե-լու յատուկ տափակ մի աման՝ կեղևից գոր-ծած. 2. ճիւղերից հիւսուած դուռ այգինե» րի», որից սալակաւոր Շշ. «գլխարկաւոր, քաղաքացի» (ծաղրական բառ)
table, board;
meal, food, table;
altar;
banker's counter;
աւագ —, grand, high altar;
— գրելոյ, writing-table;
— խոհակերոցի, kitchen-table;
dresser;
— մարմարեայ, marble-table;
— գործոյ, work-table;
սփռոց —ոյ, table-cloth;
անօթք, սպասք —ոյ, plates and dishes;
պատառաքաղ, դանակ, դրգալ —ոյ, table-fork, table-knife, table-spoon;
զրոյցք ի —ի, table-talk;
— յարդարել, ուղղել, դնել, to lay out a table, to spread the table;
— ուղղել, to erect or place an altar or Communion-table;
բեզմել ի —, to sit down to table;
ծառայել —ոյ, to wait at table;
ի —ի լինել, to be at table;
ելանել ի —ոյ, to rise from table;
բառնալ զ—, to take away, to clear the table;
ծախք —ոյ, table-expenses;
cf. Կողապտեմ;
cf. Ճաշ;
cf. Պատիւ;
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. սեղան, Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Պլ. Սեբ. սէղան, Ագլ. սէ՛ղmն, սէ՛ղան, Ասլ. սէղտ, Հճ. Հմշ. սէղօն, Զթ. սէղօն, սէղոն, որոնք նշանակում են «սեղան». իսկ Սվեռ. սիղուն «կերակրի սալա», Ննխ. սէղանք «սե-ղանատամ», Տփ. սուրփ-սիղան «մեռելի քառասունք և այդ առթիւ տրուած ճաշ»։ Նոր բառեր են սեղանատախտակ, սեղանահաց, սեղնակ։
anvil;
slab, paving or flag stone;
sheet of metal, plate.
• (սեռ. սալի Սիր. լը. 29, յետնա-բար ի հլ.) «տափակ քարի մեծ հատոր» Փարպ. Նիւս. Յայսմ. Տօնակ. «մետաղի մեծ կտոր» Վրդն. ծն. Պիտառ. «երկաթէ կոճղ որի վրայ դարբինը երկաթ է ծեծում» Յոբ. խա. 15. Սիր. լը. 29. Կոչ. 45. Փարպ. Խոր. որից սալաքար «կոկած կարծր քար» Եզեկ. իդ. 7, 8 (նոր ձևով՝ սալքար Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 169, սալքարուկ Սմբ. դատ. 124). սալակապ «գետինը սալայատակած» Կանոն, Վրդն. պտմ. սալայարկ «սալած, քար քա-շած» Նորագիւտ բ. մնաց. է. 3. սալարկ, սալարկել Յայսմ. սալայատակ Եղիշ. Շիր. Սարգ. ա. պետր.բ (ա տպ. էջ 249). սալա-նալ «քար կտրիլ» Յոբ. խա. 15. Բուզ. դ. 15. Ոսկ. յհ. ա. 1. սալասմբակ Մագ. սալուտ «քարքարոտ» Վստկ. 62. կնասալ յատակ Խոր. բ. 24. սալել «սալայատակ շինել, քար քաշել» (չունի ԱԲ) Հաւաք. 38, 60. Առաք. պտմ. էջ 499. սալայատակել (նոր բառ). յետնաբար կայ նաև սալարակապ «սալար-ևած» Յաւսմ. մըտ. 13. Մին. համդ. 63, որ կարծեմ թէ սալարկ բառի վրայից սխար կազմուած մի ձև է. (հմմտ. նաև Վն. սա-լարսել, սալարսուն).-Բարսեղ Վարագեցու յիշատ. 1591 թուից (Դիւան, Ժ. էջ 34) ունի ռՉևոևու եկեղեցւոյ սալարս», ուր սալարո կարող ենք թէ իբր եզ. առնել և թէ իբր յոգ. բայց այդ հատուածը ամբողջ Վանայ բար-բառով է։
• ՆՀԲ լծ. լտ. silex, յն. լά́λυς, որ է գայ-լախազ, պրս. սըլայէ՝ քար, յորոյ վե-րայ լոսի ներկ. իսկ թրք. սալ «լաստ, լաստափայտ»։ Խ. Յովհաննիսեան, Ար-ձագանք 1892, л 108 սալալատակ հա-նում է սալայ «կողով» բառից։ Հիւնք. սայլ բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տը-ւաւ Bugge KZ 32, 24, որ անապահով է համարում Հիւբշ. 487, բայց ընռունում են Meillet, Esquisse 22, Brugmann Grdr. 2 I 173։ Մառ ЗВО 13, 0123 վը-րաց. սալի հոմանիշին ցեղակից։ Սան-տալճեան ՀԱ 1913, 406 խալտ. sal։ Պա-տահական նմանութիւն ունին սեմա-կաններից ասոր. [syriac word] sla, արաբ. [arabic word] sulla'. եբր. [hebrew word] selā' «քար, ժայռ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խտջ. Խրբ. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Սեբ. Սլմ. Վն. սալ, Սվեդ. սոզ, Ագլ. սօյլ, բոլորն էլ նշանակում են «մեծ և տափակ սալ քար», Զթ. սmլ «դար-ռինի սալ», իսկ Նբ. սալ «դարբինի սալի տակի յենարանը»։ Նոր առումներով են՝ Այն. «միակտուր քարէ փորուած հնձան», Վն. «վէգի ուռած կողմը», Ղրբ. «պանիրի՝ մածունի ևն հարթ ու պինդ շերտ»։ Նոր բա-ռեր են սալք «հնձանի մէջ խաղողը ճմռելու տեղը, որ քարից շինուած կրաշաղախ հարի տեղ է», սալաշար, սալարսել, սալարսուն, նալբանդ, սալքար, սալջարդ, սալհար. սա-լըրկապ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სალი սալի «ժայռ», որից სალი ვული սալի գուլի «քարասիրտ», სალა սալա «լեփ, տղայոց խաղալու տափակ և բոլորակ քար», թրք. գւռ. Տ. sal «սալքար» (Բիւր. 1899, 799), ուտ. սալ «նոյն նշ.»։
even;
conjoined, united, equal, alike, similar;
level, without odds, equally;
close to;
conjointly, with, together;
pair, couple;
—ք, —ք կշռոց, balance;
a coach and two or four;
— պարանոցին, nape of the neck;
— մի եղանց, a yoke of oxen or bullocks;
—ք իշոց, a couple of asses;
—ք կաքաւուց, ատրճանակաց, brace of partridges, of pistols;
— մի կօշկաց, a pair of boots;
—, — ընդ, directly, forthwith, as soon;
— ընդ բանին եղեւ, no sooner said than done;
—ս —ս, in pairs, by twos, two and two.
• ԳՒՌ.-Խրբ. զօգ՝, Զթ. զը'ք «ղոյգ, ջուխտ». -նոյնից են Ջղ. զուգ'վել, Ալշ. զուքվել, Սշ սուքվիլ, Պլ. սքվիլ, Սեբ. սքվիլ, Տփ. զուքվիլ «զարդարուիլ», Ախց. զուքէլ, Տփ. զուքիլ «ղարդարել», Մշ. սուքել «շինել», Տփ. զուքս, Ղզ. զիքս «զարդարանք». (այսպէս նաև Երև. Ղրբ. Ննխ. զուքս «զարդարանք», Երև. Ղզ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. զուքվիլ «զարդարուիլ», Խրբ. Վն. սուքել «շինել, կառուցանել», և վերջապէս՝ զուքակ Սվ. «գողտրիկ, կոկիկ». սուքել «մոր-թուած հաւեղէնների փորոտիքը մաքրել»)։ Գաւառականների այս նոր նշանակութեանց հետ հմմտ. հին լեզւի մէջ՝ զուգել «յօդել, լար-մարել, յօրինել, ընդելուզանել», մհյ. զուգել «շինել, պատրաստել». (Թուրքն անհոգացեալ և առհասարակ կրակ էին վառեալ, սկսան աաուր ոուգել. Ուռհ. 157. Երբ զազնիւ ռու-գեալն (ձուկ) ուտէին. Վրք. հց. Բ. 306). մհյ. սալազոյգ «սալա զուգող, կողով շինող».-իսկ «շինել» և «զարդարել» իմաստների յա-րաբերութեան համար հմմտ. Ջղ. շինուիլ «պատրաստուիլ, զարդարուիլ, պճնուիլ»։
general of the army;
— գունդ, picked cavalry.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զօրապետ» Յհ. կթ. Յիշատ. որից սպասալարութիւն Յիշատ. աս-ւում է նաև ասպասալար, վրիպակով՝ սա-պասալար Ուռհ. (ստէպ). հայկական բար-դութեամբ կազմուած՝ սպայասալար Լմբ. առ լև։
• =Սասան. պհլ. [other alphabet] spāh «զօրք, բա-նակ»+ [syriac word] sālār «սալար, զօրագլուխ», պազ. spahsālār, պրս. [arabic word] sipāhsa-lār «զօրագլուխ» (որ և sipahsālār), իրանե-ան հին ձևից էլ վրաց. სბარხალარი սպարսա-լարի «զօրապետ»։-Հիւբշ. 239։
generalship.
basket-maker.
paved;
— առնել, to pave, to flag.
• «դահուճ թռչունը» Բժշ. Մխ. ըժ» 125 (սեռ. սալամու). բար. 160. որ և ռա-լամբ (ի-ա հլ.) Փարպ. յգ. սալամունք Փիլ, նխ. բ. 103։
• ԳՒՌ.-Մշ. սալամ. գործածական է միայն սալամ-կաքվու պէս ման կիգ'ա ոճով
salamander, quenchfire;
— ջրային, water-eft.
paved with flagstones;
pavement;
foot-pavement, foot-path.
to petrify, to become stone, to harden into stone.
stone-hoofed, solid hoofed;
steed, courser.
cf. Սաղար.
• «ամբողջ». նորագիւտ բառ, որ երեք անգամ գտնում եմ գործածուած միջին հյ. մատենագրութեան մէջ. Զտարին ու զօրն որ նա սալար լինի կեցել (Անսիզք 67). Նա սալար զգինն ի հետն թող բերէ (Անսիզք 69). Առնու ամէն մէկ զիր բաժինն սալար (Սմբ. դատ. 5ն)։
to take refuge, to hide oneself.
paved;
pavement.
to pave;
paviour.
flagstone, flag.
to pave with flagstones.
cf. Սալամանդր.
• ԳՒՌ.-Մկ. սmլmտրmնա «խեչափառ» (որ և Վն. սալադրանա՝ ըստ Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 581). նոյնից փոխաբերաբար՝ Վն. սալադրանա «սատանայ-սադայէլ, ար-բանեակ սատանայի» (ըստ Շէրենց, Վանայ սազ Ա. 116). իմաստի զարգացման համար հմմտ. սատանայ Ագլ. Ազա, Դվ. Մրղ. Սլմ. «սարդ, մամուկ»։
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
cf. Սալամանդր.
• «մի տեսակ ծաղիկ է. լտ. abrotonum. ֆրանս. aurone» (ըստ Աո-թինեան, Աստուածաշունչի տունկերը, էջ zns՝ armoise). Ակինեան ՀԱ 1930, 496 ընդունում է, որ բառս այս նշանակութեամբ է մտած հայ գրականութեան մէջ, բայց սխալ է հա-մարում, որովհետև էջմիածնում լսել է բաց-մանակի օաղիկ՝ իբր «լտ. acheillea mille-folium, ֆրանս. achillèe, գերմ. Schaf-garbe, թրք. ղլիճ օթի» իմաստով։ Նշա-նակութիւն չունի, որովհետև բոյսերի անուն-ները գաւառից գս առ շատ են փոխում իրենց իմաստը (գրուած է նաև ուրիշ շատ զանա-զան ձևերով. այսպէս՝ բարձուենեկ, բարձուե-նիկ, բարձուինեակ, բացուենեկ, բարձումե-նեկ, բարձմանեակ, բացմենակ, բարձնակ, բըրթվինակ) Մխ. բժշ. 133. Գաղիան. Սալաձ. Բժշ. այս ծաղիկը շատ է տարածուած Հայաս-տանում. վերոյիշեալ զանազան ձևերն էլ ցոյց են տալիս, որ անունը զանազան տեղեր գործածական էր։
cf. Լակ;
paste;
pap (for the babies);
hasty-pudding, hodgepodge.
• ՓՈԽ.-Հայերէնից են վրաց. ლაუი լափի «ջրոտ ցեխ» (որից էլ Տփ. լափ՝ նոյն նշ.). სალაუავი սալափավի «թէփով ու ջրով պատրաստած խիւս՝ որ կենդանիներին են տալիս ուտելու», ն. ասոր. läp'i «լափել».-թերևս նաև թրք. [arabic word] lapa «խիւս» (յատկա-պէս բրինձով պատրաստուած շիլա), չա-ղաթ [arabic word] lapa «արգանակ», քրդ. lape «վեր-քի վրայ դնելու խիւս, cataplasme» (նոյնը նաև թրք.).-իբրև բնաձայն՝ պատահական նմանութիւն ունին արաբ. ❇ laff «մի քանի բան իրար խառնելով ուտել, տգեղ ու անշնորհք կերպով ուտել», սաստկականը՝ [arabic word] laflafa «չափազանց շատ ուտել» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 842-3)։
basket;
— մի, a — full;
— զգեստուց, գործոյ, պտղոյ, հացի, clothes-basket;
— գործոյ, work-basket;
— պտղոյ, basket of fruit;
— հացի, bread-basket.
• (ի, ո հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց առանց վկայութեան) «ուռև-պրտուէ կամ արմաւենու տերևներից հիւ-սուած կողով» ՍԳր. Վրք. հց. Երզն. մտթ. գրուած է նաև զամբեղ, զամբիլ։ Նոր ոռա-կանում ընդունուած է միայն զամբիւղ ձև»։ Նոյն բառից է նաև զամբիւղ ծաղիկ «մի տօ-սակ ծաղիկ. թրք. զէմպիլ չիչէյի» Սալաձ (ըստ Նորայր, Բանաս. 1901, 109)
cf. Զամբիղ.
• (ի, ո հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց առանց վկայութեան) «ուռև-պրտուէ կամ արմաւենու տերևներից հիւ-սուած կողով» ՍԳր. Վրք. հց. Երզն. մտթ. գրուած է նաև զամբեղ, զամբիլ։ Նոր ոռա-կանում ընդունուած է միայն զամբիւղ ձև»։ Նոյն բառից է նաև զամբիւղ ծաղիկ «մի տօ-սակ ծաղիկ. թրք. զէմպիլ չիչէյի» Սալաձ (ըստ Նորայր, Բանաս. 1901, 109)
god-wit;
heath-cock.
• «մի տեսակ թռչուն է. սալամբ. francolin». մէկ անգամ գործածուած է Մագ. քեր. 228=Երզն. քեր. հետևեալ ձևով. «Ոչ ունելով (յունաց) ճէ, յորջորջեն զճուռակն ծուռակ... և զորսոցն զդուռէճն՝ դուռէծ և բռահուճն դահուծ (կամ տահուծ)».-(ճու-ռակ և դուռէճ թռչուններ են)։-Նոյն բառը ունի Մխ. բժշ. էջ 51 տահուճ և էջ 21 տէհուն ձևով։
• = Արաբ. [arabic word] tihūj կամ [arabic word] trhūi teyhūǰ, մի տեսակ թռչուն է, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 420 մեկնում է թրք. čilqu-šə և համարում է պրս. [arabic word] tihū հոմանի-շից արաբացեալ։ Նոյն պրս. բառը ԳԴ հա-մարում է թրք. čil, որ է «սալամբ, այն է մի տեսակ կաքաւ, сepaя куроnaткa» (ըստ Будaговъ 1, 506)։
• վով «սալամբ», իբրև բառ պրս.։ Ուղիղ են մեկնում նաև Նորայր, Բառ. ֆրանս. francolin բառի տակ և վերջին անռամ Seidel, Մխ. բժշ. ծանոթ. 83։ Lag. Urgesch. 597 զնդ. dahāka «վնասա-կար»։ Ադոնց, Արուեստ Դիոն. քեր. 228 պրս. արաբ. ❇ ︎ tavus, յն. ταώς «սի-րամարգ»։
tunny;
loaf;
biscuit;
— յաղեալ, pickled tunny.
• «մի տեսակ ճարտարապետաևան զարդ է». նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Զքր. սարկ. Գ. 13-14 (երկուսն էլ յոգնակի). «Սալաթոռքն փո-րածու նկար, թէ՛ չորս թևքն, թէ չորեքին փուզեքն (=պրս. [arabic word] pūz «շրջանակ բերանոյ, բերան կենդանեաց»), թէ ներքոյ գտակին. իսկ զամենայն դոնսն տափակ և ի պարանոց կաթուղիկէին մետասան սիւնք. եւ ի վերայ տանեացն երկոտասան սիւն և ի մեռաւ սեան զըն զգտակն դոնքն բոլոր»։-Զաքարիան շատ ընդարձակ նկարագրում է այստեղ Յով-հաննավանքի շինութիւնը։ Կարդալով այս նկարագրութիւնը մեր յայտնի ճարտարապետ ակադեմիկոս Ա. Թամանեանը գտաւ, որ յի-շեալ դոնը կարող է նշանակել սիւների միա-ցումը վերևից, ինչ որ արդի ճարտարապետու-թեան մէջ կոչւում է արխիտրավ կամ արխի-վօլտ։-Ուրեմն վերի դոնն է փոխաբ.։-Աճ.
heat-cock;
venison.
• = Արաբ. [arabic word] durrāj «սալամբ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Ա. 397), պրս. [arabic word] ︎ durrāj (ըստ ԳԴ), որոնցից փոխառեալ են նաև չաղա-թայ. [arabic word] turaǰ «մի տեսակ փոքր շահէն» թրք. turaǰ «սալամբ», վրաց. დურაჯი դու-րաջի, დურეჯი դուրեջի, თურაჯი թուրաջի, თურეჯი թուրեջի «лecная куроnaткa, ան։ տառային կաքաւ» (Չուբ2. 481)։
• ՆՀԲ հասկանում է բառս «երէ». ուս-տի և համեմատում է յն. ϑήρ «վայրի կենդանի»։ Այսպէս է հասկանում նաև ՋԲ (կասկածով)։ ԱԲ դնում է «սալամռ». Վերի մեկնութիւնը տուաւ Նորաւռ. Բառ. ֆր. (տե՛ս francolin բառի տակ)։
chair, seat;
stool;
throne;
bench;
նստուցանել յաթոռ, to make one sit on a throne or chair;
to throne;
նստել յաթոռ, to sit on a chair or throne;
աթոռս արկանել, to give seats or chairs;
ելանել յաթոռոյ, to rise up, to get up.
• , ո հլ. «նստարան» ՍԳը. «բնական պէտքի աման» Դատ. Գ. 24. «գահ» ՍԳր. ո-րից աթոռակից Եսթ. ա. 14. Բուզ. Սեբեր. աթոռակալ Խոր. Նար. նախաթոռ ՍԳր. հա-կառակաթոռ Խոր. Արծր. աթոռագործ Քերդ. քեր. 159. զուգաթոռ Կաղկանտ. զարմանա-թոռ Ոսկիփ. թիկնաթոռ Յայսմ. աթոռանար «գահակալել» Կիւրղ. զկ. ճարտարապետա-կան բառեր են՝ սալաթոռ, խաչաթոռ Զքր. սարկ. Գ. 13, 14. նոր գրականի մէջ՝ աթոռա-կալել, աթոռանիստ, աթոռահաս, հակաթոռ, բազկաթոռ, ճօճաթոռ ևն։
circle, assembly, company;
banquet, feast;
mattress, canopy-bed, sofa;
— առնուլ՝ բոլորել, to assemble, to sit in a circle;
to feast together.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ակումի «ժողովուրդ, բազ-մութիւն. դէզ, կոյտ, խումբ». մարգալիտիս ակումի «մարգարտի շարք». բ-ի համար հմմտ. պատշգամ-պատշգամբ, սալամ (թըռ-չունը)-սալամբ, ևն։
antimony black;
ամալ — յաչս, to blacken with antimony, to paint the eyebrows;
ի— եւ ի սնգոյր շպարել, to put on rouge, to paint one's face;
— քար, ծարուր, ծարրաքար, antimony, stibium;
ծարատ, antimoniate.
• , ո, ի-ա հլ. (գրուած նաև ծարիւր. ծարոյր, ծարուր) «աչքի քաշելու սև դեղ» Եզեկ. իգ. 40. Երեմ. դ. 30. Ոսկ. ես. և մ. ա. 10, բ. 5. որից ծարրաքար կամ ծարիր քար «թութի» Բժշ. Գաղիան. ծարրել «աչքին ծարիր քսել» Դ. թագ. թ. 30 (գրուած նաև ծարուրել Բանք իմ. 59, ծարիւրել Սասն էջ 71)։ Սրանց հետ նոյն են նաև ծարուր, ծարուրիկ բոյսերը՝ իբր թրգմ. թրք. թու-թիա հոմանիշի. (ունի միայն ՀԲուս. § 1128 առնելով Կամարկապցուց և Սալաձորցուց)։
applause, clapping of hands;
earthen baking-dish;
—ս or — զ—ի հարկանել, to applaud, to acclaim, to clap the hands;
to praise, to approve.
• «ատուև. հողէ աման». միջին հյ. բառ, ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1207բ, որ հնից վկայուած չէ. սրանից են ծափ, ծափ-ծափ Սալաձ., ծափկոտրուկ Ամիրտ. Բժշ. ծիլծափ կամ ծափծիլ Սալաձ. բոլորն էլ բոյ-սի անուններ, որոնք այլուր կոչւում են պը, տուկկոտրուկ, ամանկոտրուկ, յիշում է մի-այն ՀԲուս. § 1180-1182 և § 1190։
marble;
— կարծրակուռ, granit;
հանք կճոյ, — quarry.
• «մի տեսակ կարծր և փայլուն քար մառմառեռն». որրծածուած է միայն հոլո-վեալ ձևով. այսպէս՝ ի կճոյ Յայտ. ժը. 13. կճոց Ոսկ. ճառք, էջ 109. ի կճէ (կամ կճեայ) Խոր. բ. 32. կճովք, ի կճեայց Ոսկ. հռովմ. 114 ածանրեալ ձևերն են՝ կճայատակ «քա-րայատակ» Նիւս. երգ. կճասալ յատակ նոյն նշ. Խոր. բ. 24. կճեայ «քարեղէն» (թակոյ-կի, սիւնի համար ասուած) Յհ. բ. 6. Երգ. է. 15. բցռ. ի կճէից Ոսկ. եփես. 782 (գրուած կճճեայ Սասն. էջ 65). կճեատարած «մար-մարով սալած» նորագիւտ Բ. մնաց. է. 3. կճեայարկ Անան. եկեղ.։ Յայտնի չէ թէ այս բոլորի արմատական ձևը ի՞նչ է, որովհետև կարող են նրանք գալ թէ՛ կիճ և թէ կուճ ձևից. բառարանների նշանակած կիճ ձևը չէ վկայուած. կայ միայն կուճ «մարմա-րիոն» Ոսկ. փիլիպ. ժ. 468 և Նիւս. երգ. (երկուսն էլ հայց. զկուճ, զկուճն), որից ե-րևում է որ կին ձևը սխալ ենթադրութիւն է։ -Յետնաբար ունինք և գրծ. կինճիւնք, կըն-ջիւք, կնջիւն, կճայովք, կճճայեօք, իբր «մո-գայիկի մանր քարերով» Անկ. գիրք հին կտ. էջ 153, 154, 172. Մարմարեայ կճայս ար-կանել յորմս. Ոսկ. ճառք 684. որից կճեայ-պաճոյճ «ակունքներով զարդարուած (պատ-մուճան)» Անկ. գիրք հին կտ. էջ 156։ Սրանց մէջ արմատն է կուն «մարմարիոն», որ սա-կայն շփոթուած է կինճ «մանր քար, խիճ» բառի հետ։ (Տե՛ս այս բառը առանձին)։-Նոր գրականում շինուած բառ է լուսակուն «սպիտակ և փայլուն մարմարիոն»։ Սրա-նի՞ց է արդեօք նաև ջրկիճ «շռնիճ, ըպրրխ» որ ունի Թորոսեան, Տետր. հմռ. բառարա-նի, 1794, էջ 24։ Brosset JAs. 1834, էջ 383 ևն խպտ. choich «աւազ» և քւշա բառերի հետ։ Հիւնք. գաճ բառից։ Աճառ. ՀԱ 1909, էջ
• «ջրային նունուֆար, լտ. nym. phaea» Բժշ. որից կոկոռճիկ «երիցուկ ծա-ղիկը, chamarmelun decipiens Boiss.։ (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 543) ՀԲուս § 1457. առաջինը ասւում է նաև կո-կոն՝ անդ՝ յաւել։ Նոյն են նաև կոկոռոչ (այլ ձ. քոքոռոջ, կօկռօշ, սքօռնօշ) «նունուֆար» Բժշ. «մի ուրիշ տեսակ ծաղիկ» Սալաձ. կոկռոշ «մի տեսակ հաղարջ, ծոր, ribes» ՀԲուս. § 1459 (տե՛ս և Նորայր ՀԱ 1923, 343)։
army, troops, warriors, cavalry;
officer;
—ք զօրուն, the officers of an army.
• , ի հլ. «գունդ, զօրք, բանակ» ՍԳր. Կոչ. Խոր. Յհ. կթ. որից սպայազօր Յհ. կթ. սպայակոյտ Յհ. կթ. սպայապետ Կորիւն. սպայասալար Լմբ. առ լև. (յետնաբար կազ-մուած հայերէնի մէջ՝ փխ. սպասալար բառի, որ զուտ իրանեան բարդութիւն է).-բառիս ընթերցման համար կարևոր է սըպայութիւն գրչութիւնը մի ոտանաւորի մէջ՝ Նոր վկ. էջ 509 (Ժէ դարից)։ Նոր գրականում սպայ իր իմաստը փոխելով դարձել է ո՛չ թէ «զօրք կամ բանակ», այլ «զօրքը վարող աստիճա-նաւորներից մին, օֆիցեր, officier», որից և ենթասպայ։
• = Պհլ. [other alphabet] spah, պրս. [arabic word] sipāh, (նաև ispāh, sipah, ispah) «զօրք, բանակ». կնդ. ❇ spāδa-, հպրս. spāda-(պա-հուած միայն Taxmaspāda-յատուկ անու-ան մէջ), օտս. afsād, älsád «խումբ, բանակ, գունդ, բազմութիւն» (Horn § 669)։ Պառս-ևեռէնից են փոխառեալ թրք. sipahi, քրդ. spahi, սերբ. spahija, լեհ. spahi, ռում. spa-hiu, յն. σπάχιδες, ֆրանս. spahi, cipaye։ Հմմտ. նաև սպարապետ, սպասալար։-Հիւբշ. 239։
spider;
երդաբնակ, նըստուկ, ուղղընթաց, շեղընթաց, թելհան, սփռող, թափառուկ, մոլար, ոստին, ջրային —ք, house spider, sedentary, retrigrade, laterigrade, spinner, snaring, vagrant, erratic, land spider, waterspiders;
արագ or ժիր, նուրբ, կայտառ, խիզախ or արի, ճարտար or ճարպիկ, հնարագէտ, հանճարեղ, գիտուն, վաստակաւոր, արթուն —, agile, cunning, quick, prompt, skilful, industrious, ingenious, knowing, laborious, vigilant spider;
կախուկ, վերնակառ or վերամբարձ, մանողակ, փորեղ or տղընդեր, տգեղ or մախիզ, անհեդեդ, սոսկալի, թունաւոր —ք, hanging, suspended, spinning, big-bellied, ugly, deformed, frightful, venomous spiders;
starling.
laurel, baytree.
• ԳՒՌ.-Կայ միայն Հմշ. զայթ «սարդ».-սարդոստայն բառից է կրճատուած Ախց. սարդօստ «սարդի ոստայն» (ՆՀԲ ունի նաև սարդոյ՝ իբր գւռ. բառ), իսկ *սարդոստայնիկ ձևից են Ալշ. Բլ. սարանդօստիգ, Վն. սա-րանդէօստիկ, Մշ. սալանդօստիգ, Մկ. սm-րmնդէօստիկ «սարդի ոստայն կամ սարդ».-Տիրոյեան, Հանրագրութ. 586 գիտէ նաև սանտրոստի «մամուկ, սարդ» բառը.-հին հայերէնի սարդաբոյն ձևն է ներկայացնում սարդբոյն Հմշ.։
besom, broom.
• = Պրս. [arabic word] čavlī «սկաւառակ որ իցէ հիւսեալ յոճից ցորենոյ» ԳԴ. Ատրպատա-կանի թուրքական արտասանութեամբ բառս պիտի դառնար čovli (հմմտ. օսմ. av «որս», avjə «որսորդ»> ատրպ. ov, ovči), որից և մեր բառը։ Անշուշտ այժմ սալակ կոչուաձ ծղօտեայ ամանն է, որի վրայ ձուկ կամ կա-նաչի են լուանում, լաւաշ հաց թրջում ևն։
cf. Մողիզ.
• Klaproth, Asia pol. 100 համեմատեց առաջին անգամ սոյն պրս. ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 90 բարդուած է համա-րում մող=զնդ. mairya «մահացուցիչ, վնասակար», պրս. mār «օձ»+իժ բա-ռերից։ Bugge KZ 32, 86 համեմատում է ուտ. milγonǰ, թուշ. melqu, չեչէն-melqu բառերի հետ։ Նոյն IF I. 442 մերժում է կապել նբգերմ. molch, մբգ. mol, molle, հբգ. mol «սալամանդը, սե մողէս» ձևերի հետ և իբր բնիկ հայ՝ բարդուած է համարում մող և իժ բա-ռերից. մող<*mandr-գտնում է սանս. mandūka-«գորտ» բառի մէջ։ Սրա դէմ են դուրս գալիս Bartholomae II 3, I7ə. Wackernagel և մանաւանդ Lidén. Stud. zur altind. u. vgl. spr. էջ 85-87. որ հյ. մողէս դնում է հնխ. mel, mol-
cf. Թառափ;
myrtle-tree.
• = Յն. αλμυρίς, որ է լտ. muria, որից ֆրանս. saumure, տճկ. սալամուրա «աղա-ջրով համեմանք ձկան» կամ նաև առանձին պատրաստուած համեմանք՝ որ ընդարձակ տե՛ս Seidel, հրտր. Մխ. հեր. § 259, որ և արաբ. [arabic word] murri։ Յետին մուռի ձևը ան-շուշտ արաբերէնից է. բայց ի՛նչպէս պիտի բացատրել յն. ἀλμορίς և մորէ ձևերի յարա-բերութիւնը։
grand-mother, grand-mamma.
• «մեծ մայր, հանի» Մխ. դտ. որից նախամամ «մեծ մամ» Կանոն. մամխոպոպ «մի տեսակ ծաղիկ» Սալաձ. երկմամ «պա-պի պապի կամ մամի մամի մայրը, quadri-saieule» մհյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆր.)։
footpath, side-path, walkway, flagging.
• «փողոցի երկու կողմը՝ անցուդար-ձի համար շինուած նեղ սալայատակ». ունի միայն Նորայր, Բառ. ֆր. trottoir, իբրև նո-րակերտ բառ։
rumination, chewing the cud;
thought, meditation, reflection;
— ածել, բերել յ—, cf. Որոճեմ;
ազգի ազգի —ս որոճել, to ruminate or meditate upon, to think over, to revolve in one's mind.
• «ուլունքի նման մի խեցեմորթ, որ գետափներումն է գտնւում». ունի միայն ՀՀԲ. աւանդուած է միջին հայերէնում օրոճ ձևով (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. porcelai-ne բառի տակ). գտնում ենք նաև գաւառա-կաններում. ինչ. երուճ Ասլ., օրոճիկ Բլ. Մկ. Մշ. Նբ., օրօճ Խտջ. Ջղ. Սլմ. (հմմտ. Նորայր. Բանաս. 1901, 127). յետին հեղինակներից գիտէ բառս Սալաձ. տող 62 (Բանաս. 1901, 92)։ Որոճ նշանակում է նաև «մի տեսակ բոյս, genista, genêt (տե՛ս Արթինեան, Ա-ծաշնչի տունկերը, էջ 27-33), genista al-bida W var. armeniaca Stach» (Տիրա-ցուեան, Contributo § 224)։ Այս նշանա-կութիւնը յառաջացած է նմանութեամբ բոյ-սի որոճիկի նման ծաղիկների, «որոնք գրե-թէ լերկ անտերև ծղօտներու վերև անկոթ փունջեր կը կազմեն»։ Բառս բոյսի նշանա-կութեամբ գործածում է Բժշ. «զայն որոճն՝ որ ի Մսրայ կուգայ» ըստ ՀԲուս. § 3258, որ և յիշում է թէ բառը այս երկրորդ նշանակու-թեամբ պահում են մինչև այժմ Ջուղայեցիք (կասկածելի1) և Պոնտացիք։ Բոյսի իմաս-տով ունի Վրդ. անեց. 18. «Առ բարդութիւն որայի և հասկին. ի ցնծաբեր որոճդ և ի յիշումն կենաց հացին»։ (Ըստ Արթինեան՝ անդ՝ որոն բոյսը գործածւում էր արաբպ-կան բժշկութեան մէջ, այժմ էլ հանում են նրանից spartéine կոչուած դեղը, որ սրտի կանոնաւորիչ է)։
securidaca, emerus, hatchet-vetch.
• դուռ»։ Աճառ. ՀԱ 1908, 123 թռչուն իմաստի համար յիշում է պրս. ❇ parpar կամ [arabic word] farfar «սալամբ». բայց կայ նաև արաբ. [arabic word] ︎ farfār «մի տեսակ ծառ», ❇ ︎ furfur և [arabic word] fur-fur «եգիպտական մի թռչուն կամ ճըն-ճըղուկ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 66 և 67)։
hoof;
առ — պզտորել զջուրս, to foul or muddy water by walking through it.
• , ի-ա հլ. «կճղակ, ձիու և ուրիշ սանաոտունների ոտքի եղունգը» Ես. ե. 28. Եզեկ. իզ. 11, լբ. 2. Եզն. որից սմբակահամ Մծբ. կամ սկբակահա՞ր Եփր. վկ. արև. սալասմբակ Մագ. սմբակակոխ Խոր. Յհ. կթ. սմբակաւոր Վրդն. ղևտ. միասմբակ Նիւս. բն. սմբակած «սմբակակոխ եղած» Վստկ. 178. լայնասմբակ (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ Բ. 24. գրուած է սնպակ Վրդն. առակ. 25, սմբատակ «սմբակ» Դամասկ.։
goose;
արու —, gander;
ձագ —ի, gosling;
— վայրի, gannet, soland goose, anser bassanus;
— շչէ, the goose cackles.
• «շենքի կտուրի թեք լանջերը», նո-րագիւտ բառ, որ 3 անգամ գտնում եմ գոր-ձածուած հետևեալ տեղերը. «Եւ ի ձեռն մե-ծահնար ճարտարաց քերածոյ քարամբք և կրաշաղախ ձուլմամբ յօրինէ զսալայարկս ծածևութի գմբեթին և ստորակայ սագիցն և գաւթին, որ ի դրանն (Օրբել. հրտր. Էմինի. էջ 317).-Ձևացաւ կամարանման գմբեթն'և սագերն ամպեղէն» (Յայսմ. հոկ. 6).-գրուածձ սակք՝ Չօր. սարկ. Գ. 42. «Շինեաց... զան-գակատուն և չև ևս էր կատարեալ զսակք տանեացն»։ Սրանից է կազմուած սագաշէն «թեք կտուրներով (ճարտարապետական ձև)» Վրդն. ել. Գնձ. Օրբել. Պտմ. կիլիկ. գրուած սաքաշէն Տաթև. ձմ. Ճժա. որ և սագաձև Յիշատ. ԺԸ դարից (Դիւան, ժ. էջ 191)։
pearl barley.
• տե՛ս Սալաթ։
slippery, failing, frail, wavering, unsteady, inconstant, fickle.
• Այս մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ, թ. 1908, էջ 124։ ներս. հյր. 69. Մեսր. եր. սալարանի Գր. երէց (տպ. Ուռհ. էջ 404), գունդսալար Արծր. առանձին տե՛ս նաև սպասալար։
general in chief;
troop from which the generals were elected;
փուշտիպան —, general commanding the Guards.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զօրավար, ղօրապետ» Փարպ. Եղիշ. դ. էջ 74. Լաստ. որից սաղարութիւն Կանոն. 76. սաղարանի «զօրավարներ» Ա-սող. ասւում է նաև սալար Խոր. Գ. 17. Պտմ.
• =Սասանեան պհլ. ❇ salār «զօ-րապետ», որ և մանիք. պհլ. [hebrew word] sārar (կարդա՛ salār) «գլխավոր, առաջնորդ» (Sa-lemann ЗАН 8 (1908), էջ 102). սրա հետ նոյն են պազ. sālā̄r «զօրապետ, զօրագը-լուխ», պրս. [arabic word] salar «զօրագլուխ. 2. առաջնորդ ժողովրդեան»։ Աւելի հին ձևն է Արշակունեան պհլ. sardār, որ ծագում է հպրս. *sāraδāra «գլխաւոր» բառից։ Գըտ-նւում է նաև զանազան բարդութեանց մէջ. ինչ. pustikpān-sardār «փուշտիպանաց սա-ւառ». pεšīnikān-sardār «պալատական պաշ-տօնաւորների զլխաւորը», artēstārān-sar-dār «բանակի բարձրագոյն հրամանատարը» (տառադարձուած Aδρασταδαρανσανάνης ըստ Պրոկոպիոսի), vāstryōsān-sardār «կալուա-ծական տրոց ընդհանուր վերատեսուչ», պազ. spāh-sālār «բանակի հրամանատար, սպա-սալար», rama-sālār «հօտապետ, առաջ-նորդ հօտի», պրս. xuān-salar «արքայական մատակարար, խոհարարապետ»։-Հիւբշ. 235, 514։
stone;
պատուական —, precious stone, jewel, gem;
— դժոխայինշ, infernal stone, caustic;
— կրային, limestone;
— ծանրակշիռ, ponderous, heavy spar, cawk;
— մանրիկ, small stone, pebble, gravel;
հարկանել —իւ, քար կոծել ամբք, to stone, to lapidate, to stone to death;
հալածել —ամբք, to pelt with stones;
չթողուլ, չմնալ, — ի —ի վերայ, not to leave, not to remain one stone standing;
հարկանել զոտն զ—ի, to strike the foot against a stone;
միով —ամբ զերկուս պարսաքարել (ընդ աջ եւ ընդ ահեակ յջողել), to kill two birds with one stone;
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭარაუი քարափի «ժայռ», ჭარაფოვანი քարափովանի «ժայռուտ, քա-րոտ», ჭარაგოზა քարագոզա «քարի վրայ մամուռ» (առաջին երկուսը գալիս են հւ. քա-րափն բառից, որ հին իմաստով նշանակում էր «ափն քարի, քարաժայռի եզը, վերնա-կողմն և ստորոտ ապառաժ լերանց» Լծ փիլ. Վրք. հց. Ուռհ. իսկ նոր իմաստով «ծո-վի կամ գետի եզերքը շինուած սալայատակ, quai», գւռ. «ժայռ» Երև. Լ. Շլ. Տփ.-եր-րորդը գալիս է քարաքոս ձևից). უირუზკარი փիրուզքարի «փիրուզակ», որ գործածում է Գրիշաշվիլի, Զվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 56 249 (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։-Կպդվկ. յն. x2ρ3 «փոքրիկ քար, որով մեծ քարերը ամ-րացնում և հաստատում են» (Kαρολίδης, Iλ. συγϰρ. 85, 167), ϰϰσϰά́ρα «կայծքար» (անդ, 87), ϰερίρ «քարայր» (անդ, 88, որ թէև ճշդի կցում է հյ. քարայր բառին, տակայն զուր տեղը միացնում է նաև հյ. քերել, լտ. cella, cellarium).-թրք. գւռ. Եւդ. kuirú-kend «քարուքանդ» (Գազանճեան, Բիւր. 1899, 314), Կր. Karqəlux, Karmeč տեղա-նուններ, որոնց վրայ տե՛ս Գլուխ և Մէջ. հմմտ. նաև թոթոշ բառի տակ։-Հյ. քարա-փակ ձևից եմ համարում վրաց. ჭარაბაკი քարաբակի «ցանկապատ» (որ առաջ քա-րերից էր շինւում, յետոյ դարձաւ ճիւղերից). -պատահական նմանութիւն ունի ասոր. ❇ [arabic word] karkūzā «cynoglossum al. planta-oo psyllium բոյսը».-հմմտ. նաև քարտունի «քարայրների մէջ մի թաղ Անիում» (Կոստ. Վիմ. տար. x7II)։-Շինարարական տե-սակէտից առանձին կարևորութիւն ունին պրս. ❇ ︎ kargīr «ամրութիւն շինուածոյ», քրդ. kagīr «հաստ պատ» (Justi, Dict. Kur-de 323), թրք. kyargir, գառ. kyavgir, ռմկ, քլավկիր «քարաշէն», որոնք փոխառեալ են հյ. քարուկիր բառից (տե՛ս Մ. Աբիկեան, Բառ. տճկ. հյ. գաղ. էջ 807)։ Այս բառը կազմուած է քար ու կիր բառերից, իբր «քարով ու կրով շինուած». նախնական ռործածութիւնը ունի Ուռհ. «Քարուկրով կալան զդուռն քաղաքին». յետոյ դարձել է «քարաշէն» Վստկ. 30 (ՆՀԲ ունի քարակիր. տպագրում քարուկիր). հմմտ. Ալշ. Մշ գ'աջուկիր «քարուկիր, քարաշէն»՝ գրեթէ նոյն կազմութեամբ։ Հայերէնից է կազմուաձ թարգմանաբար՝ վրաց. ჭვით-კირი քվիթ-կի-րի «քարուկիր», իսկ պրս. ձևափոխուելով kārgīr, իբր թէ կազմուած [arabic word] kār «գործ» և [arabic word] gīr «բռնել» բառերից, որ «քարաշէն» նշանակութեան համար անմիտ է։-Քարման բառի մասին տե՛ս մանել, քարաման։
caravanserai.
• (սեռ. ի) «պանդոկ, կապելայ». մէկ անգամ գործա-ձում է Գոր. և շմ. էջ 69. «Եւ հրամայեաց դատաւորն Եւետոս դահճապետի տանել ռևռկոսեան և արգելուլ ի բանտի, ուր ար-գելեալ էին ընկերք իւրեանց ի փուտկայի միոջ որ կոչի բեթթիկա»։ Զարմանալի է որ բառս գործածում են նաև նոր ժամանակի մատենագիրներից երկուսը՝ Առաքել և Յա-կոբ Կարնեցի. այսպէս՝ Զետեղեալ բնակե-ցուցին ի փութկայն՝ որ է քարվանսարայ (Առաք. պտմ. 111.-հրատարակիչը յատուկ անուն ևառծելրվ դնում է գլխատառ). Վասն տանց և ապարանից, բաղանեաց և փութ-կայից, որ է քարվանսարայ (Առաք. պտմ. 373). Բաղանիքներ և փութկաներ և քաղա-քի պարիսպն (անդ, էջ 514). Սպանդանոցք և շուկաներ, սալարակապ խաներ և փութ-կաներ, քարատաշ գեղեցիկ շինուածովք և եկեղեցիք բազումք (Յկ. կր. 31)։-Սրանց համեմատ Բառ. երեմ. էջ 325 փութեաւ «քարվանսարայ», որից և ԱԲ «կարաւանի իջևան, քարվանսարայ»։