attendant, servant, valet, domestic, waiter;
lictor, usher;
cf. Գործակալ.
· Calfa
Սպասաւորք էք նորա թագաւորութեանն։ Աստուծոյ սպասաւոր է։ Ասէ թագաւորն ցսպասաւորսն։ Ասէ մայրն նորա ցսպասաւորն. բայց ես եմ ի միջի ձերում իբրեւ սպասաւոր, եւ այլն։
Կատարեալ առաքինութիւն խնդրէ ճշմարտութիւն ի սպասաւորաց խորհրդւոյն. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Որ ոչն քակտի՝ զբանս միայն պինդ ունիմ՝ իբրեւ բանի սպասաւոր. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Ի փառս աստուծոյ եւ ի շինութիւն լսողաց՝ բանին լինել սպասաւոր. (Շ. ընդհանր.։)
Մի՛ ոք ասասցէ զձեզ զինուորս, կամ ձիոյ սպասաւորս. (ռմկ. սէյիս) (Երզն. մտթ.։)
Հոգին մաքրիչ՝ էր սպասաւոր անարատ ծննդեան նորա. (Իգն.։)
cf. Սպասակալ.
· Calfa
Եւ է սրտմտութիւն սպասաւորակ խոհեցողական. (Նիւս. բն.։)
Ընդ նմա գոյութեամբն երեւին եւ սպասաւորակք զօրութիւնքն։ Զվրէժխնդրութիւնն այլոց հրամայէ սպասաւորակ զօրութեանց. (Փիլ. լին. ՟Դ. 2։ Երզն. մտթ.։)
belonging to servants or to service, servile;
servant.
· Calfa
Որ զմարմնով եւ արտաքոյ՝ սպասաւորական գործեաց բան ունելով. (Փիլ. լին. ՟Բ. 71։)
Կալ մնալ ի սպասաւորական հնազանդութեան սուրբ թագաւորութեանդ. (Ոսկիփոր.։)
Առանց յապաղանաց ամենայն արարածք սպասաւորականք զհրամանս կատարեսցեն. (Ագաթ.։)
Ասել զնա ո՛չ ստացուած միայն, այլ եւ ի սպասաւորական զնա գոլ հոգւոց. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Ո՞չ ամենեքին են սպասաւորական հոգիք ի պաշտօն առաքեալք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Են ինչ՝ որ սպասաւորականք են, եւ են ինչ՝ որ պետականք. իսկ սպասաւորականք՝ զգայականքն. (Նիւս. բն. ՟Զ։)
λειτουργικός, ὐπεργητικός, διακονικός ministralis, administratorius. Որ ինչ անկ է սպասաւորաց կամ սպասաւորութեան եւ պաշտաման, եւ հարկաւոր, որպէս սպասահարկու.
cf. Պաշտօնակից.
· Calfa
Քեւ զուարճանան դասք իմանալի՝ հոգեղինացն զինուորութիւնքն, սպասաւորակից մարմնաւոր ընծայեալ զքեզ տեսանել։ Նաեւ զօրութիւնք երկնայինք սքանչանային ընդ սպասաւորակցին առաքինութիւն. (Բրս. ի ստեփ.։)
Ի պատարագսն մատուցանել սպասաւորակից է ամենայն աշխարհ ընդ նմա. (Փիլ. քհ. ՟Զ։)
to serve, to wait on, to assist;
to administer, to bestow, to confer;
— փառաց ուրուք, to serve to a person's glory;
— հրամանի, to fulfil, accomplish or execute an order or command.
· Calfa
Որդի մարդոյ ոչ եկն սպասաւորիլ, այլ սպասաւորել. (Կիւրղ. գանձ.։)
Հրեշտակք սպասաւորեն զօրէնս, եւ խօսին նոքօք։ Սպասաւորին մեծամեծքն մեծամեծօքն, եւ փոքունք փոքումբք. (Պիտառ.։)
Զծառայի կերպարանս առեալ, եւ եկեալ՝ ոչ ի սպասաւորիլ, այլ՝ ի սպասաւորել բազմաց. (Մեկն. ղկ.։)
Մինչ մանուկն էր՝ սպասաւորէր զջորիս եղբարցն. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Զինչ շնորհս որ տայ քեզ աստուած, ի պէտս կարօտելոց սպասաւորեա՛ զայն. (Նեղոս.։)
Ամենեցուն սպասաւորէ հաւատս. (Լմբ. ստիպ.։)
Կենդանեօքն փառաւորեալ սպասաւորի։ Ի հրեշտակաց սպասաւորեցան։ Սպասաւորեալդ ի հրեշտակաց. (Պիտ.։ Նար. յովէդ.։ Շար.։)
Բանք ի մտաց յառաջ եկեալք, եւ լեզուաւ սպասաւորեալք՝ յասողէն առ լսողն փոխին. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Առանց կամաց իւրոց սպասաւորէ արարածոցս արեգակն։ Սպասաւորեմք սուրբ ոսկերաց նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ե՛կ հրեշտակ, սպասաւորեա՛ սքանչելեացս. (Ոսկ. յաւետիս.։)
Անհասութեան խորհրդոյն սպասաւորեցեր. (Շար.։)
Արագագոյն սպասաւորեսցէ սուրն, եւ յուղարկեսցէ զմեզ ի քրիստոս. (Ճ. ՟Բ.։)
service, office, ministry;
administration, dispensation;
— հարկանել, մատուցանել, կատարել, լնուլ, to serve, to be a servant, to do service to, to attend, to wait upon.
· Calfa
Եղիցի սպասաւորութիւն որդւոցն գեթսոնի ըստ ամենայն սպասաւորութեան իւրեանց։ Զամենայն գործ սպասաւորութեան մի՛ գործիցէք, կամ մի՛ առնիցէք։ Անօթ պիտանի կազմեաց ի սպասաւորութիւն կենաց. (Թուոց. ՟Դ. եւ ՟Ի՟Թ. ստէպ։ Իմ. ՟Ժ՟Գ. 11։)
Ի բազմամարդ սպասաւորութենէ ծառայիցն. (Փիլ. իմաստն.։)
Հրեշտակի անունն ոչ բնութեանն է, այլ սպասաւորութեանն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ալիւրն եւ խմորն խառնմամբ ջրոյ, եւ սպասաւորութեամբ հրոյ հաց կատարեն. (Կլիմաք.։)
Կազմեցին զյորդանան առաջի արքայի, հարին սպասաւորութիւն անցուցանելոյ զարքայ։ Հարեալ սպասաւորութիւն՝ անցուցանէ (ընդ եփրատ)։ Զբարի սպասաւորութիւնն հարկանելով։ Հրեշտակք ո՛րչափ սպասաւորութիւնս հարին առ ի փրկութիւն մարդկան։ Անբան կենդանիք ոչ ամենեքեան զնոյն հարկանեն սպասաւորութիւն. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 18։ Խոր. ՟Գ. 13։ Ճ. ՟Բ.։ Ոսկ. մտթ.։ Պիտ.։)
Լուսաւորքն՝ յոր կարգեցանն, զայն սպասաւորութիւն հարկանեն, կամ մատուցանեն. (Եզնիկ.։)
Զմշտնջենաւոր սպասաւորութիւն մատուցանէին նմա զօրքն սրբասացք. (Սիւն. եկեղ.։)
Կատարել կամ լնուլ զսպասաւորութիւն. (Իգն.։)
service;
— հարկանեմ, cf. Սպասաւորեմ, cf. Ծառայեմ.
· Calfa
ὐπηρεσία, διακονία ministerium Ծառայութիւն. սպասաւորութիւն. պաշտօն. պէտք.
Յարբանեկութեան պայմանի սպասաւորեալ։ Սոդոմայական արբանեկութիւնք։ Ի չար արբանեկութենէ չարացն. (Յհ. կթ.։)
deacon.
· Calfa
= Յն, διάϰονος «ծառայ, սպասաւոր. 2 սարկաւագ», որից փոխառեալ են նաև լտ. dlaconus, ֆրանս. diacre «սարկաւագ» ևն։ -Հիւրշ. 346։
Ուռիղ մեկնութեանը ծանօթ էր հնե-րից Լմբ. մատ. էջ 34՝ «Վեցերորդ դաս եկեղեցւոյ՝ դիակոնք, որ թարգմանին սպասաւորք, այսինքն սարկաւագունք»։ Ուղիղ մեկնեցին նորերից նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Դիակոնք, որ թարգմանին սպասաւորք, այսինքն սարկաւագունք. (Լմբ. եկեղ.։)
usher, sheriff's officer, sergeant, lictor;
nuncio;
deputy;
cf. Նուիրանոց.
· Calfa
, ի-ա հլ. «պալատական յատուկ պաշտօնեայ՝ որ արքունիք կանչուած անձե-րին առաջնորդում էր թագաւորի առաջ. 2 թագաւորի կամ իշխանի առաջից գնացող պաշտօնաւոր՝ որ նրա գալուստն է յալտա-րարում և ճանապարհ բաց անում» Գծ. ժզ. 35, 38. Ոսկ. ես. 439 (Առաջի իշխանաց յոր-ժամ սպասաւորն երթայցէ, կարապետք և նուիրակք և քարոզք մեծաձայն առաջի կար-դայցեն). Վեցօր. 86 (Աստի անտի նուիրակք հպարտացեալք ամբարհաւաճեալք ստիպեն ճեպեն, զխառնաղանճ ամբոխն ի բաց պար-զեն). Եփր. բ. 284. Լաբուբ. 30. Բուզ. 221. Գիրք թղ. 90. Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 156 (Չե-կաց ուրուք նոցա նուիրակ առ դուրս և ոչ կոչեցան պատուականք յարանց ի տաճարս նոցա). Մամիկ. էջ 25 (Վահան կոչեաց ըզ-նուիրակն և ասէ. Ե՛րթ կոչեա՛ զայս անուն իշխան). Անկ. գիրք նոր կտ. 58 (նոյնը մի քիչ ցած կոչւում է հրաւիրակ). «նոյն պաշ-տօնը կատարող եկեղեցական՝ կաթուղիկոսի մօտ» Օրբել. (Կաթողիկոսն Անանիա կոչէր նուիրակօք զՅակոբ և զՍահակ. Յուղարկէ նուիրակ... զՍտեփաննոս վարդապետ... հրա-ւիրական նամակօք) հրտր. Էմինի, էջ 201 և 321. «պտղի և եկեղեցական տուրքերը հա-ւաքելու համար կաթուղիկոսի կողմից ուրիշ երկիր կամ քաղաք ուղարկուած կրօնաւոր» (նոր բառ). որից նուիրակապետ Բուզ. 128 Պիոն 389. Յայսմ. Ճառընտ. (սխալ գրչու-թեամբ նուիրապետ Ուռհ. Ճառընտ. նուիրա-պետական Դիոն. երկն.)։
ար. եւ պ. նէֆեր. յոք. նէֆէրաթ. ῤαβδοῦχος miles gregarius, vel virgas gerens;
lictor, satelles. Զինուոր սոսկական՝ հրամանակատար. սպասաւոր ատենի. արբանեակ, պաշտօնեայ. ըստ. յն. գաւազանակիր.
court-page, courtier.
· Calfa
«սենեկապան արքայի, ար-քունի սպասաւոր» Վրդն. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 77 (իբր օտար բառ գրում է և մեկնում «Մանկլաւիկքն, որք են սենեկապանք ար-քայի և մօտակայք»). աւելի ուղիղ ձևն է մանգլաւիտ Նար. խչ. 380 (դրուած է սեռ. մանգլաւտի ձևով, որից ՆՀԲ հետևցնում է ուղ. մանգլաւտ, որ սխալ է)։
Որպէս մանուկ լաւիկ. լաւկեկ մանչ. նոյն թուի եւ ՄԱՆԳԼԱՒՏ. տե՛ս եւ ՄԱՆԿՏԱՒԱԳ. Սենեկապան արքայի. սպասաւոր յարքունիս.
husbandman, farmer, tiller, cultivator;
man-servant, domestic, servant.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Պրս. [arabic word] mušāq «սպասա-ւոր, ծառայ» կամ նախաձայնի փոփոխու-թեամբ էլ [arabic word] višāq «մատաղօրեայ սպասաւոր» (երկուսի մէջ էլ վերջաձայն q մատնանիշ է անում օտար ծագումը), քրդ. [arabic word] mišāq «տան ծառայ, մշակ, ախո-ռապան»։
γεωργός, γεώργιος (որ է գէորգ). agricola, vinitor. Երկրագործ, հողագործ. գործաւոր կամ վարձկան յանդի. այգեգործ. արդիւնաւոր. աշխատաւոր. ... (իսկ պրս. միւշագ ՝ է սպասաւոր, ծառայ. որպէս թ. ուշագ ՝ է մանուկ, եւ ծառայ. գործաւոր). ա՛յլ է թ. ըրզաթ որ է բառ յն. էրղա՛դիս. այսինքն գործաւոր. ամէլլիւ, րէնճպէր ).
man-servant, domestic, waiter, boy, valet, footman;
slave;
vassal, dependent, subject;
ազնիւ, հաւատարիմ —, good, faithful servant;
վարձ —ի, wages, hire;
գրատ or նշամազգեստ —ի, livery;
— առնուլ, to hire or engage a servant;
արձակել զ—, to discharge or dismiss a servant;
ի բաց արձակել զամենայն զ—ս, to clear the house;
նորոգել զամենայն զ—ս, to engage new servants.
· Calfa
, ի հլ. «սպասաւոր, նաև գերի. զինւոր, արբանեակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. յհ. բ. 33 և փիլիմ. որից ծառայել ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 21 և յհ. բ. 25. Սեբեր. Եփր. ծն. ծա-ռայացեալ Եզն. Ոսկ. մ. ա. 21. ծառայա-կան Ագաթ. ծառայաբարոյ Ոսկ. մ. ա. 10, ծառայագոյն Ոսկ. յհ. բ. 33. ծառայազունք Սեբեր. Ոսկ. յհ. ա. 9. ծառայակից ՍԳր. ծա-ռալապստամբ Եվս. քր. բազմածառայ Փարպ. անծառայական Ոսկ. ես. Ագաթ. չա-րածառալ Կոչ. 109. ծառայութուոր Տաթև. ամ. 512 կամ ծառութրար «ծառայութիւն ա-նող» Սմբ. դատ. 101 (երկոան էլ չունի ԱԲ), հետաքրքրական ձև է Պղատ. օրին. էջ 192 «ընտանիք և ծառանիք և ծառայք». որի բա-ցատրութեան համար դիմելով բնագրին (Platonis opera, Paris 1883, հտ. Բ. էջ 357), գտայ որ կայ միայն οἰϰέτης τε ϰαὶ δούλονς. որից հետևում է թէ ծառանիք և ձառաւք հոմանիշ են և մին կամ միւսը յե-ւոյ է աւելացուած իբրև բացատրութիւն։
hounds;
ջոկ —աց, a pack of hounds.
· Calfa
. անյայտ նշանակութեամբ. գտնւում է հետևեալ տեղերում. «ժամ տուեալ որսոյ ամենայն զօրացն, ածեալ կուտեալ զպառականն, խուճապական ձգեալ». Ագաթ. -«Սակաւ սպասաւորօք հանդերձ և որսոցկ պառականօք». Բուզ. Գ. 20.-որից պառա-կական. «Թակարդեօքն և պառակական խըմ-բիւք և այլով հնարաւոր գործեօք զբովան-դակն արգելուին վայր» (այլ ձ. պառական) Պիտ։-ՆՀԲ մեկնում է «երագազ, ուռկան որսորդաց էրէոց՝ իբրև փարախ շրջափակ». նոյնը նաև ՋԲ. իսկ ԱԲ «որսի շներ», որով բառը նոյնանում է բարակ հոմանիշի հետ։ նոր քննիչները վարանում են այս երկուսի միջև. Ալիշան, Հայապատում Ա. 173 համա-րում է մի տեսակ որսորդական գործիք.-Հ. Ա. Բագրատունի, Քեր. զարգ. ե. 48, յ. 104, Նորայր, Կորիւն վրդ. էջ 227-8 և Թունեան, Հատընտիր Բ. 240 «որսի շներ» (յոգնակի կամ հաւաքական)։ Նորայր նկա-տում է յատկապէս, որ եթէ բառը նշանա-կէր «ցանց», Ագաթ. չպիտի կարողանար ա-սել ածեալ կուտեալ, այլ բերեալ կուտեալ։
Սակաւ սպասաւորօք հանդերձ, եւ որսոցն պառականօք. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
defender, patron, protector, favourer;
minister, servant;
— սուրբ, patron saint, patron;
— դատի, advocate, attorney;
— կալ, լինել ումեք, to defend, to protect, to assist.
· Calfa
, ի-ա հլ. «պահապան, պահող պահպանող» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 5. որից պաշտպանել ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 25. պաշտ-պանակք «թիկնապահ» Արծր. պաշտպանու-թիւն ՍԳր. պաշտպանումն Սիր. լա. 19. ան-պաշտպան, մաքսապաշտպան (նոր բառեր). ւետնաբար կապելով բառս պաշտել բայի հետ՝ գրուած է «ծառայել» նշանակութիւնը, այսպէս՝ պաշտպան «ծառայող, սպասաւոր» Լմբ. Սկևռ. աղ. պաշտպանութիւն «ծառաւու-թիւն» Պիտ. Լմբ. սղ.։
ՊԱՇՏՊԱՆ. իբր Պաշտող, պաշտօնեայ որ յանձն առնու ծառայել սիրով. գործի սպասաւորութեան.
Պաշտպան. սպասաւոր, պաշտօնեայ. (Լծ. նար.։)
crater, cup, large goblet;
քամել զ—, to drink off, to quaff.
· Calfa
Բառս գործածուած է մէկ անգամ Սեբեր. թ. էջ 164. «Եւ այն իսկ են զարմանալիք, զի մատսուակք արբեալ առաւեւութեամբ սպասաւորութեանն ծանրանան, և դուք որ այդչափ զսար-կարանս աստուածեղէն բանիւն քամեցէք և յետ արբեցութեանն ծարաւի էք»։ Բառարանները նշանակած են սարկա-ռան վաոռանեան ՀԱ 1911, էջ 19 ուղ-ղում է արկարան՝ կազմւած արկանել բայից, իբր թրգմ. յն. ϰρατήρ «գինու աման» ռառիզ։ (Յն. ϰρατήρ գալիս է ϰεράσω «խառնել» բայից և բուն նշա-նակում է «խառնարան». այսպէս է կոչուած գինին ու ջուրը միասին խառ-նելու պատճառաւ։ Յն. ϰεράσω թարαა մանւում է հյ. խառնել կամ արկանել (ջուր, գինի). ուստի ϰρατήρ ձևն էլ պիտի թարգմանուէր խառնարան կամ արկարան)։-Հացունի, Ճաշեր 78 պրս. սէրկիրան «գլխագարութիւն ի գինւոյ». որով ենթադրում է «մեծ ըմպանակ, ռռով կարելի էր արբենալ»։-Հմմտ. նաև սակարան։
Մատռուակքս արբեալ առաւելութիւն սպասաւորութեան ծանրանան, եւ դուք՝ որ այդ չափ զսարկարանս աստուածեղէն բանիւ քամեցէք, եւ՛ յետ արբեցութեանն ծարաւի էք. (Սեբեր. ՟Թ։ 1)
deacon;
servant, minister;
աւագ —, archdeacon.
· Calfa
, ի-ա հլ. (յգ. նաև -գունք) «սպասաւոր, ծառայ» Փիլ. տեսակ. Միխ. աս. Ոսկիփ. «եկեղեցական պաշտօնեայ՝ որ սպասաւորում է պատարագչին» ՍԳր. Ոսկ. Փիլիպ. «ԴՍ ձայնին պատկանող մի եղանա-կի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, 585). որից սարկաւագել «ծա-ռայել» Փիլ. նխ. Սարկ. քհ. սարկաւագուհի Ոսկ. ա. տիմ. (այս վկայութիւնը ստոյգ չէ՝ ըստ Յուշարձան 310). սարկաւագութիւն Եփր. ա. տիմ. կիսասարկաւագ Լմբ. պտրգ. նախասարկաւագ Ճառընտ. Մաշտ. լառաջ-սարկաւագ Բուզ. ռամկաձև գրուած է բառս սարկաւարգ Եփր. փիլիպ. 154, տիտ. 262, նաև սարգաւարգ։
Հներից Լմբ. մատ. էջ 263 ստուգա-բանելով բառս՝ ասում է. «Սարկաւագն պաշտօնեայ թարգմանի և սպասաւոր». այս բացատրութեամբ բառը օտար է համարում, բայց թէ ո՛ր լեզւով յայտ» նի չէ։ Ճիշտ նոյնը կրկնում է Յհ. ար-ճիշ. 41։ ՀՀԲ սար «գլուխ» և աւագ բա-ռերից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. Պօղ. Գ. 455 յիշելուց յետոյ Լամբրոնացու մեկ. նութիւնը, աւելացնում է. «այլ մարթ է ևս ընթեռնուլ սա կայր աւագ, ոմանք զայլ ևս ստուգաբանութիւնս յարմա-րեն»։ ՆՀԲ լծ. լտ. sacr և սարկ-կամ որպէս թէ մատռուակօղ սառևա-րանի, սպասարկու կամ մատռուաև ա-ւագ. կայ և պրս. սէրտէ «մատռուակ և բաժակ», իսկ սէրքեար «աւագն ծառա-յից», սէրիքեար «վերակացու գործոյ»։ Նոյն, լաւել. էջ 1066 գւռ. սարգել կամ սարկել (իմա՛ սարքել, որի արմատն է սար) «կազմել, հանդերձել» ձևից է դնում։ Հիւնք. սկաւառակ բառից։ Յա-կոբեան (ո՞ւր) դրել է պրս. սէրխավան «դպրապետ» բառից, իսկ Կուրտիկեան, Արևելք 1899, л 4060 դնում է իբր պրս. սարխավակ «գլխաւոր պաշտօնէից» (իմա՛ [arabic word] šār «գլուխ» [arabic word] xa-vag «սպասաւոր», որի ծագումը չգիտէ Horn. բայց կայ արաբ. [arabic word] xaval «սպասաւոր», որ ունի ԳԴ, բայց չգիտէ Կամուս)։ Ընդունում է Յակոռեան. Մա-ղիկ 1899, նոյ. 4/16, մերժելով իր մեկ-նութիւնը։
Եպիսկոպոս տեսուչ լսի, եւ սարկաւարգ սպասաւոր։ Պաշտօնեայ՝ զսարկաւագունս կոչէ. (Ոսկ. փիլիպ.։ Մաքս. ի դիոն.։)
διάκονος diaconus, minister, famulus λειτουργός minister ecclesiae, vel sacrorum. (որպէս թէ սարկ, եւ սաքր, իցեն լծորդ). գրի եւ ՍԱՐԿԱՒԱՐԳ. ՍԱՐԳԱՒԱՐԳ. (որպէս թէ մատռուակօղ սարկարանի. սպասարկում կամ մատռուարկ աւագ. կայ եւ պրս. սէրտէ, մատռուակ եւ բաժակ. իսկ սէրգեար, աւագն ծառայից. սէրիքեար ՝ վերակացու գործոյ. Պաշտոնեայ. սպասահարկու՝ մանաւանդ ի վերայ սեղանոյ. սպասաւոր եկեղեցւոյ՝ որ անընդմիջապէս սպաս տանի քահանայի կամ եպիսկոպոսի. մանաւանդ ի սուրբ պատարագին. յն. տիագօնօս. ար. ղիմմաս, տիյագ. Ընդհանուր առմամբ դուն ուրեք ասի,
service, office, function, employment;
want, requisite;
furniture, ornaments, trimmings, apparel, moveables, luggage, clothes, goods, service of plate, vessels, utensils;
dinner-service;
meats, victuals, repast, dinner, treat, feast;
pomp, train, equipage;
care, earnestness, solicitude;
—ք եկեղեցւոյ, church ornaments, decorations, plate, chalice;
ի — հայրենեաց, in the public service;
— ունել, տանել, հարկանել, ի —ու կալ, to serve, to take service, to minister;
— ունել կրակի, to worship fire;
— տանել կռոց, to worship idols;
լինել ի —ու պաշտաման ուրուք, to serve, to be in service;
հարկանել, տալ ումեք զյետին —, to pay the last honours;
— տանել ախտից, to obey the passions;
աստուածական մատուցանել անձին —, to be one's own idol;
— առնել, to attend well, to care, to keep, to guard, to watch, to spy, to lie in wait for;
to eat, to dine;
— ուտել or կերակրիլ, to regale, to entertain, to give an entertainment;
— ա րկանել, դնել, to prepare the requisites for the Mass;
զբաղեալ էր ի բազում —ու, he was oppressed by a multitude of things, he was very busy.
· Calfa
, ու հլ. «պաշտօն, ծառայութիւն» ՍԳր. Եզն. Եփր. Ղևտ. Եւագր. Ոսկ. «կահ-կարասիք, աման-չաման, տաճարի սուրբ բաժակ, զարդ, հանդէս» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եփես. «սեղան, ճաշ, կերակուր» Վրք. հց. «ապուր» (հմմտ. ոսպնասպաս «ոսպով ապուր» Վրդն. ծն. հմմտ. նաև ասպականա-սպաս որ Լծ. Նար. լե. մեկնում է «շան լափ», անշուշտ այս սպաս «ապուր» բառից կար-ծելով). որից սպասել «յուսով կենալ» ՍԳր. Սեբեր. «ծառայել, խնամել, հոգ տանիլ» Մեկն. ծն. Վրք. հց. Շար. Տօնակ. սպասումն եւս. պտմ. սպասաւոր «ծառայ, մատակա-րար» ՍԳր. սպասեակ կամ սպասիկ «խնա-մակալ. պահպանող» Ոսկ. մ. ա. 18 և ա-տիմ. թ. Վեցօր. 85. Եփր. թգ. 451 (որ և սխալմամբ սպահիկ Յհ. կթ. 34). սպասկա-պետութիւն. Ագաթ. սեղանասպաս Ոսկ. ղկ. ռամիկսպաս Բուզ. դրացսպաս Ճառընտ-սուտակասպաս ՍԳր. Ոսկ. եփես. պինաս-պասեակ Փիլ. լիւս. յստակասպաս Կոչ. մե-ծասպաս Վեցօր. նոր բառեր են անսպասելի, սպասարկու, սպառողական, սպասուհի ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. սպաս «ծառայութիւն», Այշ. Մշ. սպասել, Ախց. Ղրբ. Ննխ. սպասէլ, Ագլ. Շմ. սպասիլ «սպասել», Պգ. ըսփասավօր «սպասաւոր» (փոխառեալ գրականից), Երև Ղրբ. սրպաս «թանէ սպաս, թանապուր», որ և Օվ. բասագան, Վն. պաս, թորվան պաս, Ննխ. թանուսպաս, Երև. Ղզ. Տփ. թա-նէսպաս։
σκεῦος, σκεύασμα, διασκευή vas, instrumentum, apparatus, suppellex եւ κειμήλιον cimelium, supellex pretiosa vel sacra, deliciae κυλικεῦον repositorium calicum κύλιξ calix σπονδεῖον libatorium. (Արմատ Սպասելոյ, եւ Սպասաւորելոյ. լծ. եւ պաշտօն. պաս. պահ, եւ այլն) Կահ եւ կազմած ի պէտս սպասաւորութեան, սեղանոյ եւ տան. կարասի. անօթ. նուիրանոց. բաժակ. հանդերձանք. հանդերձ. հանդէս, զարդ. հանգամանք.
ՍՊԱՍ. διακονία, ὐπηρεσία, λειτούργημα ministerium, officium, obsequium. Իսկ Սպասք աւուրց, կամ հանապազորդ սպաս6 որպէս ἑφημερία, δίαιτα եւ այլն. .... Պաշտօն. սպասաւորութիւն ի պէտս սեղանոյ. պէտք եւ գործի պաշտելոյ. ծառայութիւն ինչ. կարգ եւ գործ ծառայութեան.
that, it, the.
· Calfa
Յերիտասարդաց մինչեւ յայն՝ որ բնաւ զաջ եւ զձախ ոչ գիտէր։ Հրեշտակքն այն են՝ որ սպասաւորքն են նորա մեծութեանն. (Ագաթ.։)
a small beast;
animalcule;
a lean beast.
· Calfa
Զգօնացոյց եւ զանասնիկն՝ մեղմաբար սպասաւորել նմա. (Երզն. մտթ.։)
unworthiness.
· Calfa
Մի՛ ոք ի ձէնջ անարժանութեամբ աստուածային խորհրդոյն սպասաւորեսցէ. (Շ. ընդհ.։)
royal;
aulic;
— ճանապարհ, պողոտայ, high-way, road-way.
· Calfa
Ի մեծ սպասաւորացն արքունի։ Հրամանաւ արքունի։ Զօրացն արքունի։ Իրաց արքունի։ Հարկաց արքունի։ Ի պատուոյ արքունի։ Դրանց արքունի. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Խոր. ՟Բ. 6։ Փարպ.։)
cf. Աւետարանագործ.
· Calfa
Աւետարանական հրաման, չափք, սպասաւորութիւն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
balister;
swing, see-saw;
խաղալ բաբնու, to swing, to see-saw.
· Calfa
Պատերազմական գործի, զոր բաբան կոչէին, որ յոյժ ահագին էր. զոր ասէին, թէ չորեքհարիւր սպասաւորք էին նորա, որք զպարանսն քարշէին, եւ վաթսուն լիտր քար եդեալ ի պարսատիկսն՝ ի քաղաքն ձգէին։ Մի ոմն երթեալ մինչեւ ի բաբանն՝ զշիշն եհեղ ի վերայ բաբանացն, եւ նոյն ժամայն բորբոքեալ բոցոյն, եւ այլն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Ապագովանք.
· Calfa
Տանել զապագովութեանցն բամբասանս։ Զապագովութեանցն հարազատաբար հարկանել սպասաւորութիւն։ Զմեծագոյն ապագովութեանցն հատուցանել մրցանակս. (Պիտ.։)
sent by God.
· Calfa
Աստուածառաք սպասաւորութիւն, կամ աստիճան. (Նար. հ. եւ Նար. խչ.։)
to bite.
· Calfa
Որպէս որ երկնէն՝ ոչ առ ատելոթեան ինչ ատամացէ զսպասաւորն, այլ առ կարեացն աղետի. (Կիւրղ. թագ.։)
footman, groom, waiter;
servant;
— մոլորակի, satellite.
· Calfa
πρύτανης administrator, ὐπουργός minister, προαγωγός perductor, ἁκόλοωθος pedissequus, ὐπήκοος subditus Յարբունս հասել սպասաւոր ժիր. որ եւ կոչի մանուկ, պատանեակ. համբակ. սպասեակ. ծառայ. պաշտօնեայ. որպիսի եւ է սպասահարկու. գործօնեայ. գործակալ. գործակից. կամարար. կամակատար. մատակարար. հպատակ. հետեւօղ. առիթ. միջնորդ.
to serve;
— ցանկութեանց, to be the slave of one's passions.
· Calfa
ὐπηρετέω ministro, ὐπουργέω, -γω inservio, subministro Ծառայել. սպաս տանել. սպասաւորել. հետեւել.
Արբանեկել նոցա եւ սպասաւորել ի կապանսն. (Փարպ.։)
Արբանեկել զպիտոյս, կամ զբարեացն սպասաւորութիւն. (ՅՃԽ. ՟Դ։ Պիտ.։)
bearing a shield.
· Calfa
θυρεσφόρος scutifer, scutatus pedes (կամ δορυφόρος hastatus, satelles, spiculator). Վահանակիր. սպասաւոր ատենի, որ միանգամայն լինէր եւ նիզակաւոր, կամ բրաւոր հանդերձ ոսկեզօծ վահանաւ.
made by God;
that consecrates, that causes God to descend;
divine, sacred.
· Calfa
Աստուածագործ սպասաւորութիւն, կամ մշակութիւն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
slap, box, tap;
— ածել՝ հանել՝ մատուցանել, to slap, cf. Ապտակեմ;
— առնուլ՝ ըմպել՝ ուտօլ, to receive a box on the ear.
· Calfa
Եւ սպասաւորքն ապտակս հանէին նմա։ Հանէին նմա ապտակս. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 65։ Յհ. ՟Ժ՟Թ. 3։)
vanguard, van;
guard;
— նաւաց, pilot, steersman.
· Calfa
Տե՛ս, փոխանակ սպասաւորաց որպիսի՛ առաջապահք երթան. (Ոսկ. ես.։)
populous;
— առնել, բազմամարդացուցանել, to people.
· Calfa
Ի բազմամարդ սպասաւորութենէ ծառայիցն՝ երկուս զերիցագոյնսն ... առեալ ընդ իւր. (Փիլ. իմաստն.։)
sacerdotal maniple;
bracelet.
· Calfa
Իսկ եպիմիստիկոսն (կամ եպիմանիկոսն) զոր կոչեմք բազպանս՝ սահմանեցաւ, զի զսպեսցէ զձեռսն, եւ պատրաստ սպասաւորութեան արասցէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զայս ձեռնուրարս եւ բազպանս քահանայական՝ համարել ի սպասաւորութիւն սպասաւորաց քոց. (Մաշտ.։)
that deserves, worthy, just, meritorious.
· Calfa
Եւ ոչ ի ծառայական սպասաւորութեան արժաժանաւոր եմ զանձն կացուցանել. (Կիւրղ. ղկ.։)
to grow childish, to dote, to rave, to talk nonsense;
to stagger, to reel, to waver;
աղճատեալ ծեր, garrulous and decrepit old man.
· Calfa
Մերկացաւ, եւ սկսաւ լուանալ. զոր տեսեալ սպասաւորին՝ ասէ, աղճատեցաւ ծերն. (Վրք. հց. ձ։)
impatience;
intolerance;
incontinence, intemperance;
immoderation, violence.
· Calfa
Ոչ հաւանեաց անժուժկալութեամբ սպասաւորիլ յայլոց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
unfaithful, disloyal, perfidious.
· Calfa
Որ ոչ հաւատայ յԱստուած, ոչ լինի հաճոյ նմա. նախ վասն անշնորհակալութեանն ... երկրորդ՝ վասն անօգտութեան, երրորդ՝ վասն անհաւատարմութեանն. քանզի որ կացուցեալ է ի վերայ իշխանութեան ինչ՝ պարտի ճանաչել զայն յորմէ կացուցաւն, զի մի՛ լիցի անհաւատարիմ ծառայ. այս ինքն զի մի՛ գոլով սպասաւոր՝ յափշտակեսցէ յինքն զտէրութիւնն. եւ այլն. (Առաք. մոլ.։)
cf. Անձանձիր.
· Calfa
Անձանձրոյթ երկասիրելովն, կամ կալով ի սպասաւորութեան։ Անձանձրոյթ պշնուն զգիշերս ողջոյն. (Պիտ.։)
depopulation;
inhumanity, barbarity;
incivility, brutality.
· Calfa
Յաղագս առ այրն անմարդութեանդ։ Լինել անմարդութեան խստապարանոց սպասաւոր. (Դիոն. թղթ. ՟Ը։)
incorporeal, immaterial.
· Calfa
Պարտ իսկ է արդեօք անմարմնոյն՝ եւ սպասաւորութիւնն այնպէս լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 32։)
ocular, witnessed by the eye;
visible, apparent;
— վկայ, eye-witness;
— ճշմարտութիւն, an evident truth;
visibly, seeing with one's own eyes.
· Calfa
Որք ականատեսք եւ սպասաւորք եղեն բանին։ Մեզէն եղեալ ականատեսք նորա մեծութեանն։ Ականատես եւ ականջալուր արդարն բնակեալ ի մէջ նոցա. (Ղկ. ՟Ա. 2։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 16։ ՟Բ. 8։)
eye;
sight, look;
bud, germ;
hope, expectation;
opinion, suspicion;
յականէ անուանէ, by name, specially, expressly;
յական թոթափել, in the twinkling of an eye, instantaneously;
— առնուլ, to show a respect of persons, to be partial, cf. Աչառեմ;
զակն արկանել, to cast eyes upon, cf. Անտեսեմ;
յակն արկանել, to show;
to review, to read;
ընդ ակամբ ակնարկել, to scowl;
— ունել, to hope, to expect, cf. Ակնկալեմ, cf. Յուսամ;
— յայտնի, — յանդիման, in presence of, visibly, openly;
— յանդիման առնել, to represent, to lay before;
առ ական դիպել to see by accident;
առ ականէ, ostentatiously;
յ— առնուլ, to have an eye to, to watch, to take care of;
—ի խոնարհ, quite confused, cf. Ակնկոր;
կորովաբիբ —, Argus-eyed, piercing eye;
— կառուցեալ հայել, to look fixedly;
տալ ակն, cf. Նայիմ, cf. Նկատեմ;
ակն դնել, cf. Ցանկամ;
ակն ածել, cf. Պատկառեմ, cf. Ակնառեմ, cf. Ամաչեմ, cf. Խնամեմ;
· Calfa
Զսպասաւորն յուղի առաքելով՝ նեղիմ յոյժ՝ ակն ի ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։)
precious stone, jewel, gem;
pearl;
cameo;
— բազմագունի, cf. Բազմագունի;
— վանի, cf. Վանի.
· Calfa
Զսպասաւորն յուղի առաքելով՝ նեղիմ յոյժ՝ ակն ի ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։)
source, origin;
water-spout, spring;
hole, stitch;
ring, link;
— արեւու՝ լուսոյ՝ տունջեան, day-star, the sun, cf. Արեգակն;
— գերեզմանի, grave, tomb;
— տապարի, the orifice of the hatchet, axe;
ակունք լուսարձակք, glass.
· Calfa
Զսպասաւորն յուղի առաքելով՝ նեղիմ յոյժ՝ ակն ի ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։)
maid-servant, housekeeper;
female slave;
nursery-maid, child's maid.
· Calfa
δούλη, θεράπαινα, παιδίσκη, οἱκέτις ancilla, serva, famula Նաժիշտ. աղջիկ կամ կին սպասաւոր ի տան՝ արծաթագին կամ վարձուոր. հալայըգ, խալայիգ, պեսլէմէ, ճարիյէ.
well deserved, worthy, obliging.
· Calfa
Աստուծոյ սպասաւոր, եւ մեզ ի բարիս բարեացապարտ. (Յհ. կթ.։)
piety, religion;
բարեպաշտութեամբ, cf. Բարեպաշտաբար.
· Calfa
Զհանգամանս բարեպաշտութեան ուսոյց գրովք սրբովք։ Զամենեսին որսալ հոգեւոր ուռկանաւն առ բարեպաշտութիւն։ Աստուածասէր թագաւորն տրդատիոս բարեպաշտութեամբ սպասաւորեալ՝ երկիւղած գտանիւր. (Յճխ.։ Ագաթ.։)