trampling upon;
subjection;
project, purpose, design;
սպանանել ձիախրոխտ ընթադրութեամբ, to ride over and trample to death.
Զլքումն լաւացն, զընթադրութիւնս անկարծիցն (կամ անկածիցն). (Նար. ՟Խ՟Ե։)
to run, to run to;
to apply;
to slide;
to gallop;
to walk;
to go, to depart, to pass;
արշաւասոյր —, to run full speed, to rattle along full speed;
երամովին՝ խուռն —, to run in company, in crowds, in a throng, to rush, to crowd, to flock;
— զհետ ուրուք, to follow, to run after;
— զհետ շաւղաց՝ հետոց ուրուք, to follow the tracks, to tread in the steps;
— զճանապարհս իւր, to follow one's career;
այսր անդր —, to dip into, to run over a book;
ընթանալով ասել, to say in few words, to touch lightly;
ի ճանապարհս պատուիրանաց —, to observe or obey the commandments;
բարւոք ընթանան իրք, affairs are thriving, business is prosperous;
cf. Զէն.
Ի վե՛ր ընթացիր։ Խորհրդով մտաց քոց ընթա՛ց վաղվաղեա՛ ի նաւահանգիստն. (ՃՃ.։)
to read;
— ընդ միտս, դաշն ձայնիւ, — to one's self;
— ի ձայն, բարձրաձայն —, — aloud;
— յականջս ուրուք, — in the presence of;
անսայթաք —, — currently;
կակազելով —, — hesitatingly;
to stammer;
— հարեւանցի, վեր ի վերոյ, to look through, or to skim over a book;
յառաջ վարել զ—ն, — on;
կրկին եւ երեքկին —, — over and over again;
տալ —, to cause -;
մանուկ քո գիտէ՞ —, can your boy read ? ընթերցեալ զթուղթդ, after the perusal of your letter;
յետս ընդդէմ —, cf. Ընդդէմ.
cf. Առընթեր.
Առընթեր. առ երի. քովը.
Այլ ո՞յր ընթեր (կամ Առ ո՞յր ընթեր) նստի քո գլուխն. (Լմբ. պտրգ.։)
present, gift, offer, offering;
— առնել՝ տալ՝ մատուցանել, to give, to make a present.
ԸՆԾԱՅ կամ ԸՆՁԱՅ. (զի ձ զկնի ն տառի մեղմ հնչի որպէս ծ) δῶρον , κάρπωμα, δόμα munus, donum, oblatio Ընձեռայք. իւրով ձեռամբ կամ ի ձեռանէ տուեալ տուրք՝ ի փոքուէ առ մեծն. պատարագ. նուէր եւ կաշառ. ընծայ. վր. մանձա.
to carry presents, to offer, to make a present.
Ընդ մոգսն ընծայաբերեսցուք։ Ի քո հրաշափառ ծննդեան ընծայաբերեցից. (Զքր. կթ.։)
Որպէս հաստատես մեր յաւետաւոր բարբառս քո, որով ընծայաբերին եւ հրճուին խորհուրդք մեր. (Ճ. ՟Գ.։)
to offer, to present, to sacrifice, to give, to dedicate, to attribute, to lend, to propose, to refer, to confer, to devote, to render, to ascribe;
to make, to furnish;
to impose, to inscribe;
ի լոյս —, cf. Լոյս;
— զոք ի կեանս, to give life to;
to vivify;
— զոք առատ պարդեւօք, to load with presents;
to confer great services.
Ցուցանեմ, եւ ոչ ընծայեմ։ Ի սպաս պաշտաման քեզ ընծայեցից։ Ընծայեցի քումդ եկեղեցեաց զայս նուէր բարեաց՝ բանից ցանկալեաց. (Նար.։)
Կատարեցեր զփափաքումն ընծայելոյ քո ի տաճարին։ Որ ընծայես զարարածս բարձրելոյ քում հօր։ Որ ընծայեսցես զմեզ ի կեանսդ յաւիտենից. (Շար.։)
Խաչի կամաւ ընծայեաց։ Աճման հասակի զնոյն ընծայեցեր։ Յայտս մաքուրս՝ հերս ընծայես (իբր ընձիւղել)։ Ի մարմնոյս անօրինելոյ ընծային պտուղք դառնութեան։ Աչաց ընծայեաց զվերստին լոյս (ետ, շնորհեաց)։ Ընծայեալ մարմնոյս զմրաշարս գիծ (գրեալ, համարեալ) եւ այլն. (Նար.։)
to offer, to present;
to show, to expose, to place in sight;
to recommend, to introduce;
զանձն —, to pass one's self off for another, to counterfeit;
այլ իմն միտս —, to possess, or bear another meaning;
սիրելի զանձն, to make one's self beloved.
Զայս կնդրուկ ընծայեցուցանեմք։ Շունչ ընծայեցո՛։ Կենաց նորոգման ընծայեցուսցեն։ Գոդոյն Աբրահամու ընծայեցուցանէ։ Ընծայեցուցանես՝ ի քեզ բազմելոյդ մաքուր օրհնաբանս, եւ այլն. (Նար.։)
act of offering, of dedicating one's self;
presentation;
offering, present.
Յանապականութիւն Աստուածութեանդ քո փոխարկես զընծայումս. (Խոսր. պտրգ.։)
companion, comrade, partner;
female companion;
consort;
fellow;
agent;
neighbour;
partaker;
peer;
clerk;
assistant;
չիք իմ —, I am peerless, I have no equal;
— զընկեր, այր զ—, one to another, mutually;
երդուան այր —ի իւրում, they bound themselves by mutual oaths.
Մի՛ լինիր ընկեր առն բարկացողի։ Այր գրգռէ զերեսս ընկերի։ Մի՛ ցանկանար տան ընկերի քո։ Ընդէ՞ր հարկանես զընկերդ։ Եղբայր եղէ համբարուաց, եւ ջայլեմանց։ Ես եմ, եւ չի՛ք ոք իմ ընկեր։ Ընկեր, զիա՞րդ մտեր այսր.եւ այլն։
Եւ զի ասաց ցնա՝ թէ լո՛յծ զկօշիկս քո, այս ընկեր է այնր՝ որ զսուսերն ցոյց նմա։ Գիրք՝ ընկեր է ձայնին. (Եփր. ել. եւ Եփր. համաբ.։)
companion, comrade, colleague;
associate, partner;
fellow-member, friar.
Վա՛յ ինձ եղբա՛յր իմ եւ ընկերակից իմ բագոս։ Ե՛կ եւ հանգի՛ր յարքայութիւն ընդ ընկերակցին քում. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Է.։)
cf. Ընկղմիմ.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
cf. Ընհղմեմ.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
cf. Ընկղմեմ.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
to sink, to deepen, to submerge;
to flow, to inundate, to drown, to plunge, to absorb, to bury;
to dim, to cloud;
նիրհմամբ —, to lull, to make sleepy.
Ընկղմեալ ի քոյդ գթութեանց։ Ընկղմեցաւ ի քոյդ լոյս։ Ընկղմեալ զմայլեալ։ Նիրհմամբ ընկղմեցեր։ Զբնաւն ընկղմէ զյիշատակ։ Ընկղմեցաւ յանապական անօսր էութիւնն. (Նար.։)
cf. Ընկղմեմ.
Հայեա՛ց, ո՛րպէս լողաս, որ ոչ ընկղմեցուցանես (այսինքն զի մի՛ ընկղմեսցես) զկուրն քո ի ծովուն. (Մաշկ.։)
to oppress, to humble, to bring down, to debase, to throw down, to subdue, to humiliate;
to blunt.
Ցրուեա՛ զնոսա զօրութեամբ քով, եւ ընկճեա՛ զնոսա. (Սղ. ՟Ծ՟Ը. 12։)
bed-fellow;
— լինել, to be a partisan.
Յընգողնակցէ քումմէ պահեա՛ զբանս. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
giraffe, came-leopard.
ԸՆՁՈՒՂՏ կամ ԸՆԾՈՒՂՏ. Ի բառիցս Ինձ կամ ինծ, եւ Ուղտ. (որպէս եւ ի յն. ասի, իբր Ուղտինծ). καμηλοπάρδαλις camelopardalis, -us որ եւ ԱՆԱԼՈՒԹ, ԶԱՆԱԼՈՒԹ. Չորքոտանի նման ուղտու ըստ ձեւոյն բարձրութեան, եւ երկայնավզութեան, եւ ընծու ըստ խայտաբղէտութեան.
to render familiar, to tame, to civilize, to humanize;
to accustom.
Մի՛ ընդանեցուցաներ զբերան քո ընդ երդումն. (Սիր. ՟Ի՟Գ. 9։)
familiar, domestic;
proper;
native;
tamed;
intimate, friend, relation;
domestic;
—ք, family;
հայր —նեաց, the father of a family;
— պատերազմ, intestine strife, domestic broils;
civil war;
— գաւաճան, թշնամի, traitor, intestine foe;
— հաւատոյ, faithful to the Truth;
— լինել գորց, to be familiar with, or versed in literature.
Ընտանի հօր քոյ է (հօրաքոյրն)։ Ընտանի մօր քոյ է (մօրաքոյրն)։ Ընտանի քո են (զաւակք եղբօր քոյ). (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ը։)
Ընտանիդ քո պայծառութեան։ Յընտանի փառացն։ Ի պատկեր ընտանի։ Ընտանի անուն, կամ ձայն, կոչումն, սովորութիւն, նիւթ. (եւ այլն. Նար.։)
female neighbour, intimate friend;
house-maid, servant.
ԸՆՏԱՆԻԱ եւ ԸՆՏԱՆՈՒՀԻ. (յունական ոճով յարմարեալ. ) Հին մամն ազգատոհմին, կամ քոյր նախապապուն.
Մեծ ընտանին, եւ մեծ ընտանիայն՝ նախահօրն եւ նախամօրն. այսինքն որ ի պապէն եւ ի մամէն եղբայր եւ քոյր։ Ընտանի մեծագոյն եւ ընտանուհի, նախահայր եւ նախամայր, եւ որք ըստ նոցին, որք յապոպապէն եւ որք յապոմամէն եղբայր եւ քոյր. (Մխ. դտ. հին ձ։ եւ Կանոն.։)
by one's self, or itself;
of one's self, naturally;
of one's own head;
of the house, from one's home;
of the family possessions, of one's own wealth.
ԸՆՏՈՒՍՏ կամ ԸՆԴՈՒՍՏ, որ եւ ՅԸՆՏԱՆՈՒՍՏ. οἵκοθεν, οἵκοι domo, domi, ex se, suapte ingenio, sua sponte, de suis Ի տանէ եւ ի տան. ի ներքուստ. յինքենէ. յանձնէ. յիւրոցն. իւրովք կամօք. (cf. ՅԱՆՏՈՒՍՏ, եւ cf. ԸՆ, cf. ԸՆՏՈՒՄ..
elect and graceful.
Ընտրելաշնորհ սուրբ քո անուամբդ. (Անան. եկեղ։)
able to discern, having judgment, rational;
of ones free will;
wise, discreet;
judgment, criterion, free will or choice.
Իմաստուն ընտրողական արար զքեզ Աստուած. մի՛ նմաներ դու անասնոց անմտից անընտրողութեամբ քով. (Ճ. ՟Ժ.)
choice, election, suffrage, choosing, wish;
arbitration, deliberative, decision, discernment, distinction, discretion;
option;
scrutiny, taste;
անօթ ընտրութեան, a vessel of mercy, chosen instrument;
— ինքնակամ, liberty, free will;
— առնել, to distinguish;
ընտրութեամբ, by election, or choice.
Բայց յընտրութեան քո ըզբարին՝ անկայ ի բաց ըստ խոտանին. (Յս. որդի.։)
accusation, blame, reprimand, censure, reprehension, reproach, stain, imputation, criticism;
defect, fault, wrong;
blamable, reprehensible;
— լինել, to be blamed, or scolded;
to accuse, to charge with, to blame, to scold, to censure, to condemn;
to know, to be informed of, to understand;
— լինել ինիք, to obtain, to succeed in, to enjoy, or realize one's wishes;
— յանձն առնուլ, to be blameworthy, to be in the wrong;
reprehensibly;
culpably;
with shame, or remorse.
Զի՞նչ անդամ իցէ, որ ըստգիւտն համարիցի ի սքանչելի արարածս մարմնոյս այսորիկ։ Զի՞նչ ըստգիւտ է ի մարմնի քում ստեղծեալ. (Կոչ. ՟Դ. եւ ՟Թ։)
cf. Ստերիւրեմ.
ԸՍՏԵՐԻՒՐԵՄ որ եւ ՍՏԵՐԻՒՐԵԼ, նովին հնչմամբ. Խեղաթիւրել. խոտորեցուցանել յերիւրէ, այսինքն յարահետ ճանապարհէ. եւ կամ հանել արտաքոյ քան զյերիւրումն՝ այսինքն քան զբարեկարգութիւն.
individuals, particulars.
Ըստմասնեայքն եւ ըստիւրաքանչիւրքն ներհակք ի բազմութիւն միշտ բաժանեալ լինին։ Ըստմասամբք մու, եւ հասարակն՝ յոլովք։ Որոց հաւաքումն ոչ ի վերայ այլոյ ուրուք եղիցի ըստմասնեայցն. քանզի Սոկրատայ յատկագոյնքն ո՛չ եւ մակ այլոյ ուրուք լիցին ըստմասանցն։ Ի վերայ ամենեցունց ըստմասինցն մարդոյր. (Պորփ.։)
the ninth letter of the alphabet and the fifth of the consonants;
nine, ninth.
Թոյ՛ն թագ, ասէ, արքունական ... մի՛ համարիր քեզ սեպհական. եւ այլն. (Շ. այբուբ.։)
Լծորդ եւս է ընդ նոսա. զի ասի թակարթ եւ թակարդ. քաղիրթ, քաղիրդ. շողոքորթ, շողոքորդ. կաթսայ, կատսայ. ընդհանուր, ընթանուր կամ ընթհանուր. որպէս եւ Ընդ եւ Ենթ են նոյն՝ իբր ի ներքոյ։
crown, diadem, royal crown;
the Crown or regal authority, kingdom;
glory, honour;
— պապական, tiara, the pope's crown;
— եպիսկոպոսական, mitre;
— ոսկի, crown of gold;
cf. Պսակ;
— առնուլ, to become king, to reign, cf. Թագաւորեմ;
թագ ազնուականաց ―, coronet;
թագ դնել, կապել (անձին), to crown one's self, to put on the crown, to bind on the diadem;
թագ դնել (այլում), to crown, to place a crown on the head of, to cause to rule, cf. Թագաւորեմ;
եդաւ զթագ զասիացւոց, he crowned himself with the diadem of Asia;
թագաւ / թագիւ պսակիլ, to be crowned;
առնուլ զթագ ուրուք, to mount another's throne;
թագ ի գլուխ, crowned, wearing a crown on the head.
Ետ ցնա թագ եւ պատմուճան եւ զմատանին զիւր։ Պսակեցաւ կրկին՝ թագաւն ասիացւոց, եւ թագաւն եգիպտացւոց։ Եդ ի վերայ գլխոյ նորա զթագ կանանցն։ Թագ ի բեհեզոյ եւ ի ծիրանւոյ։ Թագ արքայութեան։ Զթագն գեղեցկութեան։ Մեծութիւն քո թագ ի վերայ գլխոց նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 15։ ՟Ը. 14։ Եսթ. ՟Բ. 17։ ՟Ը. 15։ Ես. ՟Կ՟Բ. 3։ Իմ. ՟Ե. 17։ ՟Ժ՟Ը. 24։)
crowned, adorned with a crown.
Եւ իբր Թագաւորական, արքունի.
cf. Թագադիր.
ԹԱԳԱԿԱՊ. Որ ինչ ա՛նկ է թագի եւ թագաւորութեան. արքունի.
king;
*bridegroom;
թագաւոր թագաւորաց, the king of kings;
թագաւոր Հայոց, the — of Armenia!
կեցցէ՛ թագաւոր, long live the -!
God save the -!
թագաւոր կենդանեաց, the — of beasts (lion);
թագաւոր թռչնոց, — of birds (eagle);
թագաւոր ծաղկանց, queen (Arm. king) of flowers (rose);
թագաւոր իժ, cf. Արքայիկ՞՞՞օձ;
թագաւորք, certain hymns of the Armenian Church;
թագաւոր կալ յումեքէ ի վերայ աշխարհի ուրուք, to be made — of some country;
թագաւոր առնել, to make —, to cause to reign.
βασιλεύς rex Արքայ, որ ունի զթագ արքունի ի գլուխն, որպէս եւ զթագաւորութիւն. միահեծան իշխան ի տէրութեան. ինքնակալ. լայնաբար՝ եւ Նախարար ինքնագլուխ. թագւոր, խոնդիքար. շահ, փատիշահ.
cf. Արքայանիստ.
Զանցանէր պայծառութեամբ քան զթագաւորաբնակ արքունեօքն. (Եղիշ. ՟Գ։)
royal, regal;
royalist;
— ճանապարհ, the king's highway, main road, the highway;
թագաւորական օձ՝ թագաւորական իժ, cf. Արքայիկ՞՞՞օձ.
βασιλικός regius, regalis Սեպհական թագաւորի, թագաւորաց, թագաւորութեան. արքայական. արքունի.
cf. Թագաւորաբար.
Յուղարկէ թագաւորապէս զքոյր իւր Տիգրանուհի։ Թագաւորապէս արարեալ հարսանիս. (Խոր. ՟Ա. 29։ ՟Գ. 22։)
to be crowned;
to reign.
Արշակ թագաւորէ հայոց։ Զայսու ժամանակօք լինի թագաւորեալ հռոմայեցւոց Տրայիանոս։ Արտաքոյ ցեղի նորա թագաւորեցելոյ. (Խոր.։)
Եւ ընդէ՞ր նստիցի ծառայ քո ի թագաւորեալ քաղաքի ընդ քեզ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Է. 5։)
to make king, to crown;
թագաւորեցուցի ձեզ թագաւոր, I have given yon a king;
— զճշմարտութիւն, to preach the truth publicly.
կոչել զկինն յարքունիս թագաւորեցուցանել զնա. յն. թագ դնել նմա. (Եսթ. ՟Ա. 11։)
Queen;
church;
moon.
ԹԱԳՈՒՀԻ βασίλισσα regina գրի եւ ԹԱԳՈՒՐՀԻ. Կին թագաւոր. եւ Կին կամ մայր, եւս եւ քոյր թագաւորի. դշխոյ. բամբիշն. տիկնաց տիկին. աշխարհատիկին.
Զաստուածասէր թագուհիսդ. որ էին քորք Թէոդոսի փոքու. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ։)
cf. Թաքուստ.
hand;
palm of the hand;
— ոտից, foot;
the sole of the foot;
— կենդանեաց, paw, claw, talon;
— երկաթի, gauntlet;
— կշռոց, cf. Նժար.
Ոտն կենդանւոյ մինչեւ ցկոճն, այն՝ որ թողու զհետս ի կոխելն. որպէս եւ ձեռն ցդաստակն, որ ի չորքոտանիս է նոյն ընդ առաջին ոտս. իսկ ի թռչունս ասի (Մագիլ. այագ. եբր.) քաֆ. յն. ի՛խնօս, որ եւ Հետք, Գնացք, Շաւիղ, Ոտք, Կճղակ, եւ այլն։
mutilated, maimed, cut off.
Եօթանասուն թագաւորք թաթահատք ի ձեռաց եւ յոտից իւրեանց քաղէին հաց ի ներքոյ սեղանոյ նորա. (Եփր. եւ Եղիշ. դտ.։)
eloven-footed, cloven-hoofed, fissiped.
διχηλοῦν, διχηλεύων ὀπλῆς diffisam habens ungulam Մակդիր չորքոտանեաց, որոց թաթքն յերկուս են հերձեալ ի բնէ. տոտիկը ճեղք, ոտքը ճղքած. որպէս արջառ, ոչխար, խոզ, եւ այլն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 3. եւ 7։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 6 = 8։) cf. ԿՃՂԱԿԱԲԱՇԽ։
cf. Թալամ.
fainting fit, swoon, swimming in the head, giddiness;
nausea, disorder or rising in the stomach;
— զսրտիւն գալ, to turn the stomach, to disgust, to loathe, to be sick or ready to vomit.
σκοτοδίνη vertigo tenebricosa Թալացումն. թալկացումն. պտոյտք գլխոյ եւ խառնուրդ սրտի ի մաղձոյ կամ ի նուաղմանէ կամ ի լուսնոտութենէ եւ ի ցնորելոյ մինչեւ ի ժայթքումն. մարմըրուք.
to solicit earnestly, to importune, to entreat with earnestness;
to molest, to annoy, to vex, to torment, to cease not from entreating, or causing annoyance.
Տէրն քո ընդ այն ցասնու, յորժամ ոչ ստէպ թախանձիցես. եւ դու իշխես ցասնուլ՝ յորժամ թախանձիցիս. (Ոսկ. ես.։)
cf. Թախանձանք.
Գիտելով քո զբազում թախծութիւնս իմ.
cf. Թաղթ.
Թախթըդ լուսային (սուրբ կոյս), գրող սուրբ հոգին՝ զբանն ի քոյդ մարմին. (Գանձ հոգ.։)
to grieve, to be afflicted, to mourn.
Թախծեցաւ երկիր ի ներքոյ ոտից ձերոց. (Եղիշ. ՟Գ։)