to become a town;
to be peopled like a town.
· Calfa
Ոչ իլիոն բնակէր ի դաշտի՝ քաղաքանալով. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
անապատն քաղաքանայր ի միանձանց։ Ագարակացեալ. (Աթ. անտ.։ Մամբր.։)
ՔԱՂԱՔԱՆԱԼ. πολίζομαι, πεπόλιστος . Իբրու քաղքա լինել կամ ձեւանալ. շէննալ.
towns.
· Calfa
այսինքն՝ Քաղաքք. քաղքըներ.
Քաղաքանին ապաստանի բերեն զօրինակ եկեղեցւոյ. քաղաքանին ՟Խ եւ ՟Ը՝ քառասուն եւ ութօրեայ պահքն են ... զի մի՛ հրեղէն սուրն գտցէ զմեզ արտաքոյ քաղաքանոյս. (Եփր. քրզ.։)
town-like.
· Calfa
Որ ունի զնիստ՝ զդիրս եւ զձեւ քաղաքի.
Ունի զշամշուլտեայ մեծ քաղաքանիստ դղեակն. (Ասող. ՟Գ. 30։)
Տեսանէր զտուն չաստուծոցն այնպիսի մեծամեծ լայնութեամբ եւ երկայնութեամբ եւ այնչափ բարձր պարսպաւ՝ իբրեւ փոքրագոյն քաղքանիստ մի. (Ոսկիփոր.։)
civic order, police.
· Calfa
Շինուած եւ շէի պահիլն քաղաքի.
Ի հանճարոյ, յարդար դատողութենէ, յարուեստականութենէ, ի քաղաքաշինութենէ, ի պատերազմաց յաղթութենէ. (Սկեւռ. ես.։)
policeman.
· Calfa
Որ պահէ զքաղաք. պահպան քաղաքի.
Առ ոչինչ համարելով զքաղաքապահսն՝ պարսից գումարտակսն. (Կաղանկտ.։)
governor or a town;
chief magistrate or mayor of a town.
· Calfa
πολιτάρχης princeps civitatis, gubernator. Պետ՝ իշխան՝ վերակացու քաղաքի. շահապ.
Քարշէնա առ քաղաքապետսն։ Խռովեցուցին զժողովսն եւ զքաղաքապետսն։ Տո՛ւք ցամոն քաղաքապետ. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 6. 8։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 26։)
Լուաւ քաղաքապետն։ Փայլեցոյց յաչս քաղաքապետին վոնիփատոսի։ Զքաղաքապետս բոլոր հայաստանեայցս. (ՃՃ.։ Լմբ. պտրգ.։ Արծր. ՟Գ. 2։)
Պօղոս քաղաքապետն երկնից, գրելի՛ է՝ քաղաքակիցն. յն. երկնաքաղաքացի։
conqueror of a city.
· Calfa
Որ առնու կամ յաւարի առնու զքաղաք.
Բերէ ի վերայ եւ այլս առանձինն քաղաքառուս ի մարդագերութեան. (Փիլ. լին. ՟Ա. 77։)
loving one's native place, patriotic.
· Calfa
Կիւրոս՝ զօրավար ճ քաղաքասէր, բայց զուղիղ խրատէ ամենեւին բուռն ոչ հարեալ. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Առ բարին եւ քաղաքասէրն, իբրու ասէ, փութացայց տալ պատասխանի. (Պղատ. սոկր.։)
Բարեացն յօժարեալք ի զդադար ի նմին առնուլն՝ քաղաքասէրք ելով միշտ. (Պիտ.։)
φιλόπολις civitatis amans. Ունօղ զսէր առ քաղքա իւր
political;
civil, polite, courteous, mannerly.
· Calfa
Հոգւով միայն տեսողացն՝ երկնի եւ աշխարհի քաղքավարաց։ Անկշռելի սմա ի դասս քաղաքավարացն ամենեւին ոք գտցի պարագիտեալ. (Փիլ. տեսական.։ Պիտ.։)
ՔԱՂԱՔԱՎԱՐ. գ. Վարիչ քաղաքի. քաղաքապետ. իշխան եւ տնօրէն.
Քաղաք եւ տաճար է մարդ՝ Աստուծոյ, եւ Աստուած քաղքապետ եւ քաղաքավար։ Ի վերինն երուսաղէմ, որոյ քաղաքի քաղքավար Քրիստս է. (Վրդն. ծն.։ Մխ. ապար. ըստ Ածաբ.։)
πολίτης, πολιτικός civis, civilis, urbanus. Որ վարի ի քաղաքի ըստ օրինի եւ կարգի քաղաքակցութեան եւ քաղքականութեան. քաղքական առաքինի. մարդավար.
cf. Քաղաքավարիմ.
· Calfa
Մեծաւ ճռխութեամբ եւ յաղթութեամբ բազմաւ քաղքավարէր զիշխանութիւնն ամս ՟Գ։ ըստ ամբիծ հաւատոյ քաղքավարեցեր զտնտեսութիւնն։ Այսպէս քաղքաքվարեաց զկեանսիւր սուրբ հայրապետն։ Զկեանս քո՝ որ առաջի նորա է, ուղղութեամբ քաղքավարէ՛. (Յհ. կթ.։ Գանձ.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։)
Բարւոք քաղաքավարեաց ըստ հաճոյից կամցն Աստուծոյ։ Անմեղկելի վարուք քաղաքավարէր։ Ճգնազգեաց առաքինութեամբ քաղաքավարեցին. (Վրք. հց.։ Շ. բարձր.։)
Մարդ եղեալ՝ քաղաքավարեցաւ ընդ մարդկան։ Սուրբք կոչին՝ որք ըստ հաճոյիցն Աստուծոյ քաղաքավրիցիմք ի կենցաղումս։ Արիստոտէլ ասէ, թէ զիարդ քաղաքավրեցան առաջինքն. իսկ պղատովն ասէ, թէ զիա՛րդ պարտ է քաղաքավարել։ Յաշխարհիս քաղաքավրի ըսի աշխարհիս բերմանց. (Աթ. ՟Ը։ Խոսր.։ Սահմ. ՟Ի։)
Ըստ կամացն Աստուծոյ քաղաքավարիլ ... Հրեշտակական կրօնաւորութեամբ քաղաքավարեալք։ Քաղաքավարեալ ի մարմնի անարատ վարուք։ Որ ըստ անմարմնոցն ի մարմնի քաղաքավարեալ առաքինութեամբ ի մանկութենէ։ Ի չարիս մաշին անկարգ քաղաքավարեալքն. (Սարգ.։ Շար.։ Նախ. ժող.։)
Որպիսի պարտ է լինել քաղաքին, կամ որո՛վք բարոյիւք քաղաքավարիլ։ Ըստ արդար դատարանիս հաւանեա՛ քաղաքավարիլ։ Ոչ է հնար քաղաքավարիլ անգործ. (Նոննոս.։ Ճ. ՟Ա.։ Մխ. առակ.։)
πολιτεύω administro, curo. Վարել զտնտեսութիւն քաղաքական, եւ անցուցանել զկեանս առաքինի քաղաքավարութեամբ.
ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԵՄ, եցի. չ. ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԻՄ, եցայ. ձ. πολιτούμαι, συμπολιτεύω, -ομαι rite versor (in civitate), conversor. վարիլ արժանաւոր քաղքականութեամբ. բարւոք կեալ կամ կենցաղավարիլ. առաքինանալ.
to behave well, to conduct oneself honestly;
to rule with wisdom.
· Calfa
ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԵՄ ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԻՄ. πολιτούμαι, συμπολιτεύω, -ομαι rite versor (in civitate), conversor. վարիլ արժանաւոր քաղքականութեամբ. բարւոք կեալ կամ կենցաղավարիլ. առաքինանալ.
Բարւոք քաղաքավարեաց ըստ հաճոյից կամցն Աստուծոյ։ Անմեղկելի վարուք քաղաքավարէր։ Ճգնազգեաց առաքինութեամբ քաղաքավարեցին. (Վրք. հց.։ Շ. բարձր.։)
Մարդ եղեալ՝ քաղաքավարեցաւ ընդ մարդկան։ Սուրբք կոչին՝ որք ըստ հաճոյիցն Աստուծոյ քաղաքավրիցիմք ի կենցաղումս։ Արիստոտէլ ասէ, թէ զիարդ քաղաքավրեցան առաջինքն. իսկ պղատովն ասէ, թէ զիա՛րդ պարտ է քաղաքավարել։ Յաշխարհիս քաղաքավրի ըսի աշխարհիս բերմանց. (Աթ. ՟Ը։ Խոսր.։ Սահմ. ՟Ի։)
Ըստ կամացն Աստուծոյ քաղաքավարիլ ... Հրեշտակական կրօնաւորութեամբ քաղաքավարեալք։ Քաղաքավարեալ ի մարմնի անարատ վարուք։ Որ ըստ անմարմնոցն ի մարմնի քաղաքավարեալ առաքինութեամբ ի մանկութենէ։ Ի չարիս մաշին անկարգ քաղաքավարեալքն. (Սարգ.։ Շար.։ Նախ. ժող.։)
Որպիսի պարտ է լինել քաղաքին, կամ որո՛վք բարոյիւք քաղաքավարիլ։ Ըստ արդար դատարանիս հաւանեա՛ քաղաքավարիլ։ Ոչ է հնար քաղաքավարիլ անգործ. (Նոննոս.։ Ճ. ՟Ա.։ Մխ. առակ.։)
behaviour;
policy;
police;
good breeding, civility, urbanity, courtesy, politeness, affability;
— կենաց, personal conduct;
անսագիւտ —, unimpeachable morality or integrity;
ծայրացեալ —, deep policy.
· Calfa
Զէգ ազգն ի քաղքավարութիւն անկար համարեալ։ Է որ քաղքավարութիւն է տնտեսութիւն առ ի քաղքա։ Արկանել զիս ի մեծալայնութիւն ծովու ի քաղաքավարութեան հոգս։ Պատրաստ առնելով զքաղաքավարութեան քանունսն. (Փիլ.։)
Պղատոն եւ ոչ զմի ոք կամի քաղաքավարութեան բնակչաց՝ ո՛չ համբակի եւ ո՛չ ծերոյ ասել ինչ։ Պղատոն իմաստասէր շարադրեաց գիրս. զոր եւ քաղքավարութիւն անուանեաց. (Ճ. ՟Ա.։ Նոննոս.։)
Քաղաքավարութեան սկիզբն զո՞ոք երբէք լինել ասասցուք։ Թերեւս ցուցցէ մեզ ցառաջին զքաղաքավարութեանց լինելութիւնն եւ փոխադրութիւն։ Քաղաքավարութիւնք եւ արհեստք եւ օրէնք։ Քաղաքավարութեանն իբրու մարք, մի իշխանութիւն (պարսից) եւ հրապարակակալութիւն (յունաց). (եւ այլն. Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ունիք զզօրականաց քաղաքավարութիւն, եւ ո՛չ զայնոցիկ՝ որ ի քաղաքս իցեն բնակեալ, այլ որպէս զձիս շամբուշ յերամակի՛ ճարակեալս ընդարձակ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Որ առատապարգեւ բնաւորաբար զքաղաքավարութեան ունիս զիշխանութիւն՝ առ ի յանդիմանել զվատթարացեալսն, եւ ի փառաւորել զլաւագոյնսն. (Քերթ. տաղ ի տրդատ.։)
Հալածեալք լիցին ի քաղաքէ եւ ի քաղաքավարութենէ. իմա՛ ի կենակցութենէ կամ ի հասարակութենէ.
Հաղորդակից լինել բարւոյ քաղաքավարութեան։ Քաղաքավարութիւն մաքուր։ Վասն բարւոք քաղաքավարութեան նորա։ Քաղաքավրութիւն նորա յերկինս է։ Գիտէին զնա մեծ քաղքավարութեամբ։ Զհայրենի սահմանադրութիւն քաղքավարութեան առ Աստուծ. (Յճխ.։ Ոսկ.։ Վրք. ոսկ.։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Թ։ Լմբ. սղ.։)
πολιτεία, πολίτευμα respublica, civitatis regimen եւ vita civilis. Վարչութիւն կամ տնտեսութիւն քաղքական. քաղքականութիւն. կառավարութիւն քաղաքի, եւ մարդավարութիւն.
betrayer of the city, traitor.
· Calfa
Տուօղ զքաղաքն ի ձեռս օտարաց. մատնիչ.
Զքաղքաքատուրս եւ զբերդատուրս մատնիցէ մահու. (Մխ. դտ.։)
the same country;
townsman, citizen, burgess;
—ք, towns-people, towns-folk.
· Calfa
Ոմանք ի քաղաքացեացն ի բանտս բնակին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Երկնից քաղաքացի. տե՛ս ԵՐԿՆԱՔԱՂԱՔԱՑԻ։
Եղեռն վնասու քաղաքացւոցն իւրոց կացուցանէր։ Գործէր մեծամեծ կոտորած քաղաքացեացն (կամ ցւոցն) իւրոց։ Ազդ եղեւ քաղաքացւոցն։ Յարեցաւ ի մի ոմն ի քաղաքացւոց աշխարհին այնորիկ։ Քաղաքացիքն նորա տարէին զնա։ Ոչ աննշան քաղաքի քաղաքացի.եւ այլն։
Յովհաննէս՝ որ անապատին քաղաքացի էր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
πολίτης civis, municeps. Բնիկ ի քաղաքի. բուն բնակիչ. կամ գրեալ ի շնորհս ազատութեան. տե՛ս եւ ՔԱՂԱՔԱԿԻՑ, ՔԱՂԱՔԱՑԻՆ, ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ. քաղաքըցի.
to make like a city.
· Calfa
Քաղաք կացուցանել. ի քաղաք փոխել ղանշէն վայրս.
town destroying.
· Calfa
Անպէտ դատաւոր եւ քաղաքաւեր։ Աւազակն կցորդ էր քաղաքաւեր գործոց. (Ճ. ՟Ա.։ Եղիշ. խաչել.։)
աւերիչ քաղաքի (անձն կամ գործ). քաղաքը աւրօղ.
civility, politeness;
honesty, virtue.
· Calfa
Քաղաքավարութիւն. քաղաքականութիւն. եւ Առաքինութիւն.
Ոչ եթէ աստի քաղքաւորութիւն ղանտի զօրութիւն ունի ... Որք բազում յամենայն քաղաքաւորութեանց նորա պատահեցան։ Զտաճարն աւերակ տեսանիցէք, եւ յառաջին քաղքաւորութեանցն եւ ազատութեանց անկանիք. (Իսիւք.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
small town.
· Calfa
Փոքրիկ քաղաքիկ էր յառաջագոյն։ Գնաց ի քաղաքիկ մի փոքրիկ։ Քաղաքիկ մի. (Փարպ.։ Ճ. ՟Բ.։ Պտմ. աղեքս.։)
Ծաւալեցան մինչեւ ի փոքր քաղաքիկն սատաղու. (Բուզ. ՟Ա. 7։)
πόλισμα oppidum, oppidulum. Փոքրիկ քաղաք. քաղքիկ, պզտի քաղաք.
wall of a town, fortification, rampart;
interval between two lines of defence.
· Calfa
Իցէ՞ թէ ճանաչիցի երկաթ, եւ քաղաքորմ պղնիձ՝ զօրութիւն քո. (Երեմ. ՟Ժ՟Ե. 12։)
Արտաքոյ քաղաքորմոյն։ Արտաքոյ քաղաքորմին։ Միայն լոկ պարսպէր քաղաքորմով զտեղիսն (տանն Աստուծոյ). (Պտմ. աղեքս.։ Ագաթ.։)
Հասեալ պատէին զմեծ քաղաքորմն եկեղեցւոյն. աշտիշատու. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
Տաճար աղօթից պարապեալ եղիցի քաղաքորոմովք. (Կանոն.։)
Պարսպեալ փակեցին. եւ ապա զամենայն երէս եւ զգազանս հրամայեաց ժողովել թագաւորն, եւ լնուլ զքաղաքորմսն, զի լիցին նոցա տեղիք որսոց. (Բուզ. ՟Գ. 8։)
περίβολος, περιβόλιον ambitus, murus, munitio, maenia. Որմ քաղաքի. պարիսպ. պատնէշ. քաղքի պատ.
galbanum;
— երեւելի, transparent -.
· Calfa
= Յն. γαλԲά́νν «քաղբան, Ասորիքին յա-տուկ կծու մի խէժ», որ փոխառեալ է սե-մականից. հմմտ. եբր. [hebrew word] xeləbbəā, ասոր. [syriac word] ︎ xelbənītā (Boisacq 1048). = նոյնից նաև արաբ. ❇ ǰulban, վրաց. ჭალბანა քալբանա, լտ. galbanum ևն, բո-լորն էլ նոյն նշ.-Հիւբշ. 387։
Ստաշխն եւ եղունդն, եւ զքաղբանն զանոյշ, եւ զկնդրուկն զերեւելի. (Ել. ՟Զ. 34։)
որպէս զքաղբան եւ զեղունկն եւ զտաշխն. (Սիրաք. ՟Ի՟Դ. 21։)
Զքաղբան երեւելի (այսինքն թափանցիկ), կամ զխառնուածոյն զայն խունկ. (Բրս. սղ.) (ուր լիբանոն)։
Խունկ էին քաղբանն, ստաշխն. (Վրդն. սղ.։)
Chaldean;
caster of nativities;
astrologer, soothsayer.
· Calfa
, ի հլ. (ասւում է նաև քաղդէ) քհմայող, գուշակ» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. 150. Եփր. նին. 115. Վրդն. դան. յետին գրիչներից գրուած հյց. քաղդէո Եփր. մն. էջ 490. որից քաղդէութիւն «աստեղադէտու-թիւն, հմայութիւն» Ոսկ. լհ. Բ. 17. Բուս. քաղդէացի «գուշակող մոգ» Կոչ. քաղդէական Եւս. քր. Փիլ. քաղդէաղանդ Փիլ. իմաստ. հմմտ. նաև քաւդէալ։
-Ասոր. [arabic word] xaldāyā «մոգ, աստղա-հմայ», xaldāyuϑā «մոգութիւն, կախարռու-թիւն», որ և յն. γαλδαῖος «աստղաբաշխ, աստղահմայ», և I ձայնը վերածելով Տ՝ եբր. [hebrew word] kašdīm «աստղահմայ»։ Բոլորն էլ ծագում են Քաղդէացոց ազգի յատուկ անու-նից և իրենց առաջին նշանակութիւնն է «քաղդէացի»։ Այս ազգն էր, որ աստղա-բաշխութեան և մոգութեան հիմնադիրն ե-ղաւ և մինչև վերջն էլ այդ գիտութեանց ու-տուցիչը մնաց. յոյներն անգամ աստղաբաշ-խութեան գիտութիւնը նրանցից տովորեցին և «յունաց բոլոր գուշակները, հմայողները և մարգարէները կամ Եփրատի ափերից էին գալիս և կամ քաղդէական հին սրբավայրե-րում սովորած էին համարւում. քաղդէացի բառը կախարդի հոմանիշ դարձաւ» (Mas-nero Hist anr. des peuples de I' Urient. էջ 774)։-Հիւբշ. 318։
ՆՀԲ հանում է Քաղդէացոց ազգի ա-նունից։ Müller, Kuhns. u. Schleich. Btrg. 3, 84 սանս. saar, զնդ. xvarəna
Կոչեցէք զգէտս եւ զմոգս եւ զկախարդս եւ զքաղդեայս՝ պատմել թագաւորին զերազ իւր։ Մտին առաջի իմ գէտք եւ մոգք եւ իղձք եւ քաղդեայք։ Ի վերայ գիտաց եւ մոգուց եւ քաղդէից. (Դան. ՟Բ. ՟Դ. ՟Ե։)
Կոչեաց զգէստ, որ երազահանք ասէին. զմոգս, որ աստեղօք ասէին ճանաչող լինել. զքաղգեայս, որ ի փորոտիս կենդանեաց հմայութիւնց առնէին. (Վրդն. դան.։)
Բաղտասար՝ իշխան քաղդէից։ ի քաղդէից ճարտարութիւն իմաստութեան պատմէր։ Քաղդեայ էր աբրահամ։ Չիէք քաղդեայ, եւ ոչ աստեղագէտ։ Հնար գոլ նմա արհեստ աստեղաբաշխութեան. վասն զի քաղդեայ էր։ Քաղդէ սովին զծնունդս նուիրէ բախտից, եւ բազում ինչ առնու յանմտից. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ Եւս. քր.։ Վեցօր. ՟Է։ Մագ. ՟Ե։ Եփր. նին.։)
Chaldaic, astrological.
· Calfa
Վասն քաղդէական անվաւերական պատմութեանն։ Քաղդէական գրով։ Լեզուաւ քաղդէական։ Քաղդէական գրով։ Լեցուաւ քաղէական։ Քաղդէական իմաստութեամբ։ Քաղդէական խորհրդովքն ընդ աստեղացն պարս հայէր։ Լքցուք զքաղդէական չարաչար եւ անկարգ խառնակութիւնսն՝ որ ի մեղաց. (Եւս. քր. ՟Ա։ Երզն. մտթ.։ Ճ. ՟Գ.։ Փիլ. իմաստն.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
χαλδαϊκός chaldaicus. Որ ինչ անկ է ազգի եւ աշխարհի քաղդէացւոց, կամ քաղդեայց.
adj. s. Chaldean;
—ք, the Chaldeans.
· Calfa
χαλδαῖος chaldaeus. Որ է յաշխարհէն քաղդէաստանի կամ բաբելացւոց. եւ Որ ինչ հայի յայն ազգ. զորմէ տե՛ս բռ. յակ. ան։
Տեսցուք զառ ի քաղդէացւոց զիւրեանց նախնեաց պատմեալ զժամանակագրութիւն։ Քաղդէացւոց իմաստութեանն աղագաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի քաղդէացւոց բարբառոյ փոխեալ։ ի քաղդէացի գրոյ ի յոյն փոխարկեալ. (Խոր. ՟Ա. 8։ Յհ. կթ.։)
Իբրեւ զքաղդէացիսն այրեցեալ լինէին. (Եղիշ. ՟Ա։)
Ոչ եթէ նա (դանիէլ) իշխան էր քաղդէացւոցն. քանզի ո՛չ դիւթ էր, ոչ կախարդ էր, եւ ո՛չ մոգ էր. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
judiciary astrology, horoscope, nativity.
· Calfa
Ուսումն եւ աղանդ քաղդէից. աստեղաբաշխութիւն. եւ Աստեղագիտութիւն, աստեղահմայութիւն. ախտարք. ծննդաբանութիւն.
Ոյք քաղդէութեամբ եւ չափաբերութեամբ եւ որքանութեամբ զբաղէին։ Իջանէր ի հմայս քաղդէութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։ Բուզ. ՟Ե. 43։)
Նա ասեն աճեցոյց զքաղդէութիւնն։ Եգիտ զթիւ կենդանակերպիցդ եւ զմոլորակացդ. եւ ի նմանէ անուանեցու քաղդէութիւն ... սա բազմացոյց զքաղդէութիւն, եւ եգիտ զկախարդելն աստեղօք. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. պտմ.։)
born of a goat.
· Calfa
Ծնունդ քաղի. նոխազեան. քօշեան.
ընդ ինքեան առեալ զքօշն քաղեան ... եւ հոտ քաղին պատահեաց մեզ. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
to gather, to gather together, to collect, to assemble, to amass;
to draw, to extract;
to pick, to pluck up, to take away;
— զոգիս, զշունչ ուրուք, to keep in suspense, to amuse, to keep at bay;
— բանս ի բերանոյ ուրուք, to catch something out of one's mouth;
to get, to obtain his secret surreptitiously;
սկսաւ ոգի նորա քաղիլ ի նմանէ, he began to faint away;
լոյս իմ քաղի, my life is consuming;
cf. Ընկոյզ.
· Calfa
Քաղէին (զմանանայն) այգուն այգուն։ Քաղեսցես ձեռօք քովք զհասկն։ Ի մէջ որայոցն քաղիցէ։ Հովիւ էի եւ թուզ քաղէի։ Քաղէին զփշրանս ի ներքոյ սեղանոյ իմոյ։ Քաղեաց մանուկն զփքինսն։ Քազեցին զբանսն ի բերանոյ նորա։ Զզէնս քաղէին զանկելոցն։ Ո՛ քաղէ զհոգիս իշխանաց։ Քաղէին ոգիք նորա։ Քաղելով գործեսցես զտապանն (վերաժողովելով, կամ ի վեր կոյս ամփոփելով).եւ այլն։
Եղեւ հաւասարութիւն առ քաղօղս մանանային. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Եղեւ կոխտն (սերմն), եւ թռչունք քաղեցին զնա. (Եփր. աւետար.։)
Ի խաւարէ լոյս, կամ քաղել ի հրոյ ծաղիկ. (Կաղանկտ.։)
Սկսաւ ոգի նորա քաղիլ ի նմանէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Գիրկս արկանեն նմա, եւ նա քաղէ զշունչ իւր. (Նար. խրատ.։)
Լոյս իմ քաղի, սիրտս ճմլին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Զառաջի ճակատոյն միայն զհերսն քաղեն. (Փիլ. տեսական.։)
Քաղելով առ ծովեզերին զկոնքեղն, եւ նովաւ կազմէին զծիրանին։ Հանդիպեցաւ ձկնորսաց ոմանց որ քաղէին զոջիլս (քթուել՝ իբր կթել)։ Քաղելով ի ձորձաց իւրոց զքրտնածին բծիծսն. (Նոննոս.։)
συλλέγω, ἁναλέγω, ἁπολέγομαι colligo κνίζω vellico, excerpo ἑκδύνω exuo ἁμάω meto. Ժողովել. հաւաքել. կթել զբերս. կորզել. փրթուցանել. խլել. հանել. հնձել. մերկել. քաղել, ժողվըտել, փրցնել.
tripe;
վաճառանոց քաղրթի, tripe-stall.
· Calfa
, ի-ա հլ. «անասունների ստա-մոքսը» ՍԳր. Վեցօր. 192 (գրուած է նաև քաղիրդ Վստկ. 189, քաղերթ Տաթև. ձմ. կգ). որից քաղրթեղ «փորը ուռած» Անյ. պորփ. յառաջաքաղերթ, յառաջաքաղերթութիւն Անյ. պորփ. նոր գրականում կայ միայն քաղիրթ ձևը։
ԳՒՌ (dialectal) Զթ. քաղըյդ՝, քաղըրդ՝, Հճ. քա-ղեյթ։
the fifth month of the ancient Armenian calendar.
· Calfa
Զողջոյն ամիսն քաղոց պահօք եւ աղօթիւք առնել մեծապէս խնդրուածս առ Աստուած, եւ զտօն պատերազմացն յաջողութեան խառնել ի սուրբ տօն յայտնութեանն Քրիստոսի։ Յամսեանն քաղոցի՝ որ օր չորս էր. (Եղիշ. ՟Գ։ Մամիկ.։)
Ի սոյն ամի՝ որ էր ՟Ն՟Լ՟Ը թուականին, նիզակաւոր աստղն կրկին անգամ երեւեցաւ յամսեանն քաղոց, որ օր ՟Ժ՟Է էր ամսոյն՝ ի տօնի փոխման ամենասուրբ՝ կուսին. (Ասող. ՟Գ. 27։)
extract, abridgment. abstract, epitome.
· Calfa
Ի քաղուածոյս՝ որ գրեալ է մեղիտոնի։ Արարից քեզ քաղուածոյս յօրինաց եւ ի մարգարէից։ Յայսցանէ արարի ես քաղուածոյս. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 24։)
Որ առ յետինս ասի Քաղուած. ἑκλογή, -γαί ecloge, excerpta ἁνακεφαλαίωσις summaria repetitio, summa. Բան ծաղկաքաղ. հատուկիր հաւաքումն. բովանդակութիւն.
tun-bellied.
· Calfa
Թէ կունդ է (ոք իբրեւ զսոկրատ), քաղրթեղ չէ. թէ քաղրթեղ է, ուշիմ չէ (իբրեւ զնա). թէ ուշիմ գոյ, սոփոնիսկոսի որդի ոչ կարէ գոլ. (որ են յատկութիւնք սոկրատայ). (Անյաղթ պորփ.։)
κοιλιώδης, κοιλαγάστωρ ventriosus, mgnum ventrem habens. Ոյր քաղիրթն կամ փորն է մեծ. փորը մենծ՝ դուրս ուռած.
hunger;
hungry;
— դժնդակ, ուժգին, անհնարին, violent, canine, ravenous, appetite, or hunger;
յուղել զ—, to excite, sharpen or quicken the appetite;
—իւ հարկանիլ, to be hunger-beaten, to be or feel hungry;
մեռանել առ —ոյն, to starve, to die of starvation;
հարկանել զ—, to stay or satiate hunger.
· Calfa
, ո, ի հլ. «անօթութիւն» Բ. կոր. 4ա. 27. Ես. թ. 20. Ոսկ. մտթ. «անօթի» Եպիփ. ծն. Պտմ. յյտ. Ներս. 76 (քաղցք և ծարաւի եմք). Ճառընտ. որից քաղցնուլ «անօթենալ» ՍԳր. քաղցենալ Փիլիպ. π 12. Եփր. փիլիպ. 163. Մծբ. քաղցանալ Եւս. պտմ. քաղցութիւն Եփր. համաբ. 42. քաղցելաբար Եփր. համաբ. 227. քաղցա-կան Ագաթ. քաղցեցուցանել Եփր. ասաց. Նիկոմ. (Յուշարձան 206), ընչաքաղց Ա-գաթ. ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. suld-sk'-ձևից, որ կազմուած է հնխ. suel-արմատից՝ d և sk' աճականներով։ Մեր բառի հետ առաջին հերթին համեմատելի են հհիսս. svelta «քաղցիլ», sultr «քաղց», շվեդ. svalta և դան. sulte «քաղցնուլ», որոնք ծագում են գերմ. suelt <հնխ. sUel-d-արմատից։ Այս արմատի բուն իմաստն է «նքողիլ, քաղցից նւաղիլ», ինչպէս ցոյց են տալիս հհիւս. svella «մեռնիլ», անգսք. sweltan և գոթ. swil'an «մեռնիլ», հբգ. swelzan «այրել», անգլ. swelter «տաքից ուշքը գնալ», sultry «կիզիչ տաք»։ Բոլորի պարզականն է հնխ. suel-«այրել, խանձել», որից յառաջանում են գերմ. schwelen, մգ. swelen, հբգ. swi-lizōn «այրել, խանձել», անգսք. swelab «կամաց կամաց այրիլ», լիթ. svilti «խան-ձիլ». լեթթ. swel-«խանձել», յն. εἰλη «արևի տաքութիւնը», ἔλα «արեգակ» (Po-korny 2, 531-2)։
Böttich. ZDMG 1850, 363 և Arica 81, 351 սանս. kāmkšā։ Տէրվիշ. AI-tarm. 40 գոթ. grē̄dus «քաղց», հպլ. глади «քաղց» ձևերի հետ։ Նուն. Նա-խալ. 79 թերևս հնխ. gardh կամ ghardh «ցանկալ» արմատից. հմմտ. սանս. gardh, հսլ. ժլըդատի, գոթ. grādus «քաղց» և հյ. ժլատ։ Հիւնք. աղց բա-ռից։ Müller WZKM 9, 381 զնդ. qar,
պրս. xordan «ուտել» + sk'a մանի-կով։ Մերժում է Հիւբշ. 502։ Meillet MSL 10, 270 համեմատում է լիթ. álkti, հսլ. alkati, lakati «քաղցնուլ» բառերի հետ. Յիշում է Հիւբշ. IF Anz 10, 49։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 151 առաջարկեց նախ վերի մեկնութիւը, որ աւելի է հաստատում Lidén, Arm. Stud. 99՝ մերժելով Meillet-ի մեկնու-թիւնը։ (Այժմ նոյնը կրկնում են Peter-sson, Ar. u. Arm. Stud. 45 և Pokorny 2. 532)։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. kasi «քաղց»։ Մառ ЗВО 1925, էջ 799 ռուս. голод «քաղց»։-Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 45 թէև ընդունում է վերի մեկնութիմնը, բայց առաջարկում է նաև (բխելով «չոր» իմաստից) լեթթ, kalstu, kalst, kaltu «չորացնել», kal-dans «նիհար, վտիտ», մբգ. hel «յոգ-նած», նբգ. hellig «ծարաւից պապա-կած» ևն։
Ի քաղց եւ ի ծարաւ։ Խոտորեսցի յաջակողմն իւր առ քաղցի. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 27։ Ես. ՟Թ. 20։)
Ի քաղցոյն նեղիլն։ Չեւ եւս քաղցին զգային։ Գալ ի թղենին վասն քաղցոյն։ Քաղցիւ եւ ծարաւով. (Ոսկ. մտթ.։ Ոսկ. յհ.։)
Վասն քաղցոյ ծարաւին. (Մանդ. ՟Ը։)
Քաղցն եւ ծարաւն եւ քունն ... Ծարաւոյ եւ քաղցոյ եւ քնոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Որ ի քաղցին հաց կարկայէր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է)
Որք աղքատին առաւել քաղցի լինին պատճառ։ Ընդ բազմօրեայ քաղցի նոցին։ Փոխան ժուժկալութեան նոցին քաղզոյ եւ ծարաւոյ. (Շ. թղթ.։ Յիսուս որդի.։ Շ. տաղ.։)
Զժուժկալութիւնն ի քաղցոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Սորա քաղցոյն. (Վրք. հց. ձ։)
Սորա քաղցոյն լրումն է տենչանք թագաւորութեան եւ իշխանութեան. (Լմբ. սղ.։)
ՔԱՂՑ. ա. Քաղցեալ. նօթի. նքողեալ. քաղցած, անօթի. աճ.
Իսկապէս ամենայն ազք մարդկան քա՛ղց եւ կարօ՛տ էին քաղցրաճնշնկ պտղոյն. (Եպիփ. ծն.։)
Զքաղցսն կերակրէր, զմերկսն զգեցուցանէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
where starvation is felt.
· Calfa
Ուր իցէ քաղց.
Ի քաղցական եւ ի դարմանաւոր աշխարհիս. (Ագաթ.։)
Զքաղցականն եւ զծարաւականն ըստ բնութեան իւրում (զմարմինն՝) հաղորդ առնելով աստուածային անկարօտութեան. (Խոսրովիկ.։)
cf. Քաղցեալ.
· Calfa
Քաղցեալ. նօթի. անսուաղ. քաղց ունեցօղ, քաղցած. աճ.
Քիրտն, կարօտութիւն, եւ անլիոթիւն քաղցաւորաց. (Տօնակ.։)
like a famished person, greedily.
· Calfa
Իբրեւ քաղցեալ. անյագաբար. փափաքանօք.
Զսոյն եւ մեք քաղցելաբար ճաշակեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
Փութացաւ եկուլ զնա քաղցելաբար. (Եփր. համաբ. յորմէ եւ Տօնակ.։)
cf. Քաղցնում.
· Calfa
Գիտեմ ... եւ յագել եւ քաղցենալ. (Փիլիպ. ՟Դ. 12։)
Քաղցենալ առանց տրտնջելոյ, եւ յագնալ։ Յորժամ քաղցենամ, կերակրէ զիս. (Եփր. փիլիպ. եւ Եփր. աւետար.։)
Յոհաննէս մկրտիչն աստ աղքատացաւ, քաղցեցաւ, եւ տառապեցաւ. (Մանդ. ՟Դ։)
Ոչ քաղցեցայ արդար հացին, եւ ոչ ծարաւ է յիս բանին. (Յիսուս որդի.։)
Է՛ որ պահէ ի հացէ եւ ի ջրոյ, մինչեւ քաղցեսցի եւ ծարաւեսցի. (Մծբ. ՟Գ։)
to cause hunger, to famish, to starve.
· Calfa
Տալ քաղցնուլ. սովեցուցանել. անօթի պահել՝ որ ուզենայ ուտել.
(Սովեալս պահելով՝) անձանց քաղցեցուցին զառիւծսն, եւ որդւոց եւ կանանց. (Վրդն. դան.։)
cancer, gangrene, mortification, impetigo, moist tetter.
· Calfa
«կերցաւ, խոլխեցգետնի հի-ւանդութիւնը» Բ. տիմ. բ. 17. Եփր. բ. տիմ. 252 Նառ. «որրիւն» Ղևտ. իա. 20. գրուած է նաև քարցկեղ, քարծկեղ, քաղցրկեղ, ո-րոնց մէջ առաջին ղ ձայնը յառաջացած է երկրորդի տտրանմանութեամբ։-Քարծկեղ ձևն ունի յատկապէս Գադիան. որ և բեե-նում է «կերիոն», այն է յն. ϰηριον «մի տե-ռաև քաղցկեղ»։
= Բարդուած է քաղց և կեղ բառերից, ճիշտ ինչպէս գւռ. կերցաւ հոմանիշը կամ վրաց. მჭამელი մճամելի «քաղցկեղ» < ჭამა ճամա «ուտել» բայից։
Քաղցկեղ բառը ուղիղ մեկնեց նախ Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութ. 1671, էջ 342, յետոյ ՀՀԲ, Աւետիքեան, Մեկն, թղ. պօղ. Գ. 571, ՆՀԲ. Տէրվ. Altarm. 39 և վերջին անգամ Meillet MSL 18, 251։-Իսկ քարծկեղ, որ ըստ ՆՀԲ է «քաղցկեղ», ՀԲուս. § 628 և § 3170 հա-մարում է «գերիոն բոյսը». տխալ հաս-
Բանք նորա իբրեւ զքաղկեղ ճարակ գտանեն. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 17։)
Ըստ ճարակօղն քաղցկեղի. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Այր՝ յորում իցէ քոս, կամ քաղցկեղ (կամ քարցկեղ). (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
γάγγραινα gangraena. Որպէս թէ քաղցեալ կեղ. բայց գրի եւ Քարցկեզ. Խոլխեցգետին. պալար՝ որ անյագ ճարակի ի մարմնի.
to feel hungry, to by hungry, famished;
to hunger after, to thirst for, to by greedy of, thirsty or eager for.
· Calfa
Մեծամեծք աղքատացն, եւ քաղցեան։ Թէ քաղցեայց, քեզ ինչ ոչ ասացից։ Անձն գործատեաց քաղցիցէ։ Իբրեւ քաղցիցէք, տրտմեսջիք։ Ոչ քաղցիցեն, եւ ոչ ծարաւեսցին։ Որ ծառայենն ինձ՝ կերիցեն, եւ դուք քաղցիջիք։ Հացիւ ոչ քաղցիցուք։ Քաղցեաք եւ ծարաւեցաք։ Եթէ քաղցեալ է թշնամին քո, կերակրեա՛ զնա, կամ հա՛ս տուր նմա։ Յագեցոյց զանձինս քաղցեալս։ Այն է հանգիստ քաղցելոյն։ Բրդեա՛ քաղցելոց զհաց քո։ իբրեւ արջ քաղցեալ.եւ այլն։
Քաղցեաւ ըստ մեզ. եւ քաղցնլովն ո՛չ ըստ մեզ՝ առ յագեցութիւն երկնային բարութեանն զմեզ փոխաբերեաց։ Քաղցնում ուտել զմարմինդ. (Յհ. իմ. երեւ.։ Լմբ. սղ.։)
πεινάω, πεινέω esurio, famelicus sum. որ եւ ՔԱՂՑԵՆԱԼ, ՔԱՂՑԱՆԱԼ, ՔԱՂՑԵԼ. Կրել զքաղց. նօթի լինել. սովիլ. նմանութեամբ. Կարօտիլ. ցանկալ անյագաբար. անօթեինալ.
mast, new wine;
full of or drunk with new wine.
· Calfa
γλεῦκος (որ է քաղցիկ). mustum, vinum recens. Խազմուզ. արիւն խաղողոյ այն ինչ քամեալ. Նոր գինի չեւ քաջ եռացեա. օշարակ եւ ըմպելի քաղցր՝ միանգամայն եւ մրմրուկ. ... մուստար. (լտ. մուսդում ).
Իբրեւ զտիկ քաղցուոյ կապեալ եռայ. (Յոբ. ՟Լ՟Բ. 19։)
Հին տիկքն ոչ կարեն հանդուրժել ուժգնութեան քաղցուոյն. (Երզն. մտթ.։)
Գղեւկոս, քաղցու. (Գաղիան.։)
s. zool. oryx, wild buck.
· Calfa
«այծքաղ կամ վիթ». մէկ ան-գամ ունի Փիլ. ել. 533։
Բառ յն. ըստ հյ. Էշայծեամն, կամ այծքաղ. ըստ ոմանց՝ միեղջերու. ὅρυξ oryges, oryx, animal unicorne.
almond;
դառն —, bitter -;
իւղ նշոյ, almond-oil;
կիթ նշոյ, milk of almonds;
— շաքարապատ, sugar-plums;
բլիթ ի նշոյ, crisp almond, almond-paste.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Խրբ. Հճ. Մկ. Մշ. Ջղ. Վն. Տիգ. Տփ. նուշ, Մրղ. Սլմ. նիզ, Սվեդ. նէօշ «նուշ», իսկ Երև. նուշ գործածւում է իբր ած. «անուշ, քաղցր» իմաստով՝ միայն կորիզի համար (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան. 506)։
ԴԱՌՆ ՆՈՒՇ. ըստ Գաղիանոսի ՝ պտուղ վայրի տնկոց. βάλανος glans. վայրի կաղին. բալամուտ . Այլ բուն դառն նուշ՝ է կրկին. մին է թուփ՝ որ բերէ մանր նուշ ի բնէ դառն. եւ միւսն ծառ որպէս զտունկ քաղցր նշի, այլ պտուղ նորա դառն, աճըպատէմ։
fasting, hungry, famished, starved.
· Calfa
(-թւոյ, -թեաց) «անօթի, քաղցած, սոված» ՍԳր. որից նօթութիւն Եւագր. Նիւս. բն. ասւում է նաև անօթի Ոսկ. ա. թես. թ. Վրք. հց. Ճառընտ. որից անօթութիւն Ճա-ռընտ. անօթեց, ի յանօթեց, անօթուց «անո-թի փորանց, քաղցած փորով» Վստկ. Մխ. Բժշ. բուն արմատն է նօթ, որից -ի մասնի-կով՝ նօթի. հմմտ. բարի։
ՆՀԲ յիշում է պրս. naštā «անօթի, քաղցած»։ Հիւնք. հիւանդ բառից։ Bug. ge, Btrg. 22 իբր բնիկ հայ՝ կցելով յն, νήφω (νάφω) «ժուժկալել, մանաւանդ ի գինւոյ», νήπτης, νγπτιϰός «ժուժկալ», »ηνις «ժուժկալութիւն» բառերին՝ հանում
νηστής jejunus ἅσιτος qui cibum non cepit. որ եւ իբր ռմկ. անօթի. պ. նաշթա. Անսուաղ. անճաշակ. անհաց. նքողեալ. նքթեալ. քաղցեալ. սովեալ. ծոմաջան.
cf. Շահապետ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «նախարարապետ, իշ-խան, գաւառապետ, քաղաքապետ» Գ. թգ. դ. 6. Հռ. ժզ. 23. Եւս. քր. ա. 65, 232. Եփր. բ. կոր. 111. Ագաթ. «որբերի խնամակալ» Փիլ. լիւս. 126։
Աւետիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի 18Ո6. հտ. Ա. էջ 554 համարում է պրս.։ ՆՀԲ արաբ. [arabic word] sāhib «տէր» բառի հետ։ Ուռիղ մեկնեց նախ Lag. Urgesch 1118, Ges. Abhnd. 68։ Նոյն, Arm. Stud. § 1667 «քաղաքապետ» նշանա-կութիւնը պրս. šahr. «քաղաք» բառից կարծելով՝ ենթադրում է թէ նախապէս երկու տարբեր բառեր լահապ ձևի մէջ միացած են։ Այս բանը չի ընդունում Հիւբշ. 208։ Բազմ. 1895, 148 դնում է շահապետ բառից կրճատուած։
Էլիաս որդի սափայ՝ շահապ։ Երաստոս շահապ քաղաքիս. (՟Գ. Թագ. ՟Դ. 6։ Հռ. ՟Ժ՟Զ. 23։)
seat of Government, capital, metropolis.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մեծ կամ թագաւորական քաղաք, նահանգի կամ գա-ւառի կենտրոնական քաղաքը» Եղիշ. գ. էջ 59, Փարպ. Արծր. Լաստ. Մամիկ.։
= Պհլ. šahrastān (գրուած է šatrustan), պազ. šahrastān, պրս. [arabic word] sah. ristān կամ ❇ ❇ šāristān «քաղաք». սրանցից են փոխառեալ նաև ասոր. šahres-tān, քրդ. šahrestān, šehrestān «քաղաք»։-Հիւբշ. 209։
Գայ ի մեծանիստ եւ ի շահաստան քաղաքս մեր (Անի)։ Կործանումն մելտինոյ շահաստան քաղաքի. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ի՟Ա։)
cf. Շէկ.
· Calfa
«ոտքի կապ». նորագիւտ բառ, որ են-թադրել է տալիս Վրդն. ել. կաշառ բառի ստուգաբանութեան մէջ. «Կաշառն ո՛չ միայն կոյր առնէ, այլ և զկեանս քաղէ. և ստուգա-բանի՝ կայ շառ, որ է ամբոխ և խռովութիւն և շարաւանդ ոտից»։ Պէտք է անշուշտ կցել շարաւանդ բառի հետ։
ՆՀԲ լծ. ռմկ. շիրա «քաղցու», պրս. surxak «կարմրագոյն», թրք. sarə «դե-ղին» և լտ. cruor «արիւն»։ Canini, Et étym. 123 սանս. čara «դեղին», 187 խպտ. shari «կարմիր», եբր. shered «կարմիր մատիտ»։
Որպէս արմատ բառիս Շառագոյն, է՝ կարմիր բոսորագոյն. արիւնաներկ շարաւախառն. (լծ. ռմկ. շիրայի գոյն, այսինքն քաղցուոյ. պ. սուրխէք ՝ է կարմրագոյն. եւ սարը ՝ դեղին. եւ լտ. գրուօր է արիւն)
Կաշառն ոչ միայն կոյր առնէ, այլեւ զկեանս քաղէ. եւ ստուգաբանի՝ կայ շառ, որ է ամբոխ եւ խռովութիւն (իբր թ), եւ շարաւանդ ոտից (որպէս ձար). (թո՛ղ զի եւ արաբ. կամ, է չար, չարք)։
much, several, considerable, abundant, plentiful, copious, in great quantity;
"much, too much, very, most;
enough, sufficiently, as much as necessary;
— անգամ, often, frequently, cf. Բազում անգամ;
— իսկ, sufficiently;
— կամ սակաւ, more or less;
ընդ — եւ ընդ սակաւ, in all about;
փոքր ի —է, somewhat, partly, a little;
more or less;
ոչ ընդ — եւ ընդ փոքր, in no wise, in no way;
"
v. imp. "— է, enough, it is enough, sufficient, no more, cf. Բաւական է;
— է այդ, that is enough;
— է զի, it suffices that;
provided that;
— ասել, to be content;
— համարիլ, to content oneself with;
—ք յայնցանէ, most of them, the greatest part of them;
դեռ աւուր — կայ, much time still remains;
ո՞չ իցէ քեզ — զի..., does it seem to you a little thing that."
· Calfa
= Պհլāt «ուրախ», որ պրս.❇ sad «ուրախ», հպրս. ( [other alphabet] siyāti-=զնդ. šāiti-(<հնխ. k2yē-ti) «հանգստութիւն, ուրախութիւն, երջան-կութիւն» բառն է։ (Սրանց հնդևրոպական ցե-ղակիցներն են լտ. quiēs «հանգստութիւն», tran-quillus «հանգիստ», ռուս. по-чить «հանռչեւ», գերմ. weilen «դադար առնել, մնալ մի տեղ», անգլ. while «ժամավաճառ լինել, ժամանակ, միջոց, մինչդեռ, երբ» ևն ևն. տե՛ս Berneker 166, Kluge 523, Walde 634 ևն)։ Այս բառը իրանեանների մէջ էլ ծա-ռայում էր տեղանուններ կազմելու. ինչ. saδ-sāpur, saδ-hurmuz քաղաքները։ Նոյն գործածութիւնն ունի նաև հոմանիշ rām «ու-րախ» բառը. ինչ. Rām-hormizd. Rām-arda-sīr հմմտ. նաև գերմ. Friedrichsruhe, Lud-wigslust ևն ձևերը, նոյն կազմութեամբ։-Հիւբշ. 211։
Lae Gesam. Abhd. 46, 48, Beitr. bktr. Lex. 48, Sуmmic. 60 և Arm. Stud. § 280 և § 1680 համեմատում է սանս. kšatra, զնդ. xšaϑra, պրս. šahr «քա-ղաք» բառերի հետ, որին իբր ապացոյց է յիշում Արտաշատի արդի Արտաշար կոչումը։ Մորթման ZDMG 30, 428 Ար-տաշատի հին կոչումը համարում է բևեր. Ardiniasti, որից հետևցնում է թե շատ «քաղաք» բառի հին ձևն է asti=յն. ἀστ,
Եթէ շատ մատուցանեմք նմա զկերակըուրն, յոյժ քաղցնու. (Եղիշ. ՟Ը։)
sugar;
մաքուր, սպիտակ, refined or lump -;
խակ —, moist, brown or raw -;
— վանի —, candy;
գործատուն —ի, sugar-mill;
զտարան —ի, rugar-refinery;
համեմել —աւ, to —, to sweeten, to strew or sprinkle with -.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «շաքար» Խոր. աշխ. Ոսկիփ. Վրք. հց. Բժշ. Բրս. մրկ. 278. Գնձ. Շնորհ. առակ. որից շաքարաբուղխ Ոսկ. լս. շաքար-բերան «քաղցրախօս» Կոստ. երզն. 140. նոր բառեր են շաքարեղէն, շաքարաջուր, շաքար-աման, շաքարաւազ, շաքարային, շաքար-ախտ, շաքարակալել, շաքարել, շաքարեղէգ, օաքարավաճառ ևն։ Գրուած է նաև շառար.
ՇԱՔԱՐ կամ ՇԱԳԱՐ. σάκχαρ, σάκχαρον saccharum, saccarum. իտ. zuchero. (որ եւ յայլ լեզուս ասի շիքէ՛ր ... ծու՛քքէրօ ). Հոյզն հնդկային եղեգան՝ ազնիւ քան զամենայն քաղցրահամ նիւթս, անոյշ որպէս զխորիսխ մեղու (որպէս եւ լաւն սորին շաքարանայ ի յատակն բճճոյ).
the inner side;
bottom;
earth;
root;
յ— բերդին, under the castle walls;
յ— լերին, at the foot of the mountain;
ընդ — տանել զոք, to drag a person along the ground;
ընդ — տանել զլերինս, to raze the mountains to the ground, to level with the earth;
բրել զ—ս այգւոյ, պատառել զ—ս որթոյ, to dig about the roots of vines.
· Calfa
=Նոյն է վրաց. უნჯი ունջի «գանձ, հա-րըստութիւն», որից უნჯება ունջեբա «դիզել, հարստութիւն հաւաքել», ճիշտ ինչպէս հյ. գանձ-ել. հմմտ. Ամովս Գ. 10. Հռովմ. Բ. 5. որոնց մէջ վրացին ունի ունջեբա, իսկ հայը գանձել։ Զգիտեմ սակայն թէ բառը կապ ու-նի՞ նախորդ ունջ «խորք, յատակ» ձևի հետ. երկուսի միջին կապն է թերևս ներկայաց-նում Վեցօր. «Զցօղ մեղուն քաղեալ և ի խորս մոմակերտ գբոցն յունջս արկեալ համ-բարեալ դնէ». որի մէջ յունջս արկեալ նշա-նակում է «դիզել», բայց ձևով է նախդրիւ հյց. ունջ «խորք» բառի։-Աճ.
Զի՞նչ իցէ ունջ եւ սպառուած ամենայնի (ի ներքոյ ջուրց)։ Զցօղ մեղուն քաղեալ, եւ ի խորս մոմակերտ գբոցն յունջս արկեալ համբարեալ դնէ. (Վեցօր.։)
galbanum;
benzoin, gum-benzoin.
· Calfa
(որ և ոպան) «քաղբան, չարհոտ ծանրահոտ մի խէժ և նրա տունկը. լտ. gal-banum (ըստ ՆՀԲ), oрорonax (ըստ Արթին-եան, Տունկերը էջ 52)» Գաղիան. բժշ. որից ուտանի խիժ, ուպանի տակ, ուպանատակ։
ՈՒՊԱՆ որ եւ ՈՒՊԱՆԻ ԽԻԺ, ՈՒՊԱՆԻ ՏԱԿ, ՈՒՊԱՆԱՏԱԿ. χαλβάνη galbanum, -us . Խիժ հոտաւէտ, կամ ծանրահոտ, եւ տունկ նորա. որպէս քաղբան կամ գաղբան. անկուտան, էնկտար, ... ըստ ոմանց՝ եւ կնդրուկ. ասըլպէնտ. տ. որպէս յն. σίλφιον laserpitium. իտ. belzuino. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
rumination, chewing the cud;
thought, meditation, reflection;
— ածել, բերել յ—, cf. Որոճեմ;
ազգի ազգի —ս որոճել, to ruminate or meditate upon, to think over, to revolve in one's mind.
· Calfa
Հիւնք. Ահրիման յատուկ անունից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 12 ուզում է տես-նել Օρόμανδος քաղաքի անուան մէջ, որ գտնւում է Փոքր-Ասիայում։
Ոչխարն ուտէ եւ փուշ, եւ ծախի (կամ ծակի) բերանն. սակայն բերէ յորոճ, եւ քաղցրանայ նմա. (Վրք. հց. ձ։)
must, new wine.
· Calfa
, ո հլ. «քաղցու, դեռ չխմորուած նոր գինի, մաճառ, շիրա» Կոչ. 378. Եփր. գծ. էջ 13 (խզմուզ ձևով)։
abscess, apostume;
swelling;
wen;
wart;
pimple, pustule, tubercle;
եռալ, ի վեր եռալ —ից, to suppurate, to form an abscess, or tumour.
· Calfa
, ի-ա հլ. «պալար, ուռեցք» Ել. թ. 9. 10. Եղիշ. հրց. 54. Փիլ. Յհ. կթ. 198. «քաղցկեղ» Գաղիան. գրուած է նաև խա-ղուարտ, որից խաղուարտեցուցանել «ու-ռեցքներ յառաջ բերել» Սարգ. յկ. ը. (էջ 146)։ Այս միևնոյն բառն է՝ որ գործածուած է Յայսմ. մայ. 3 խաւարտիլ ձևով և «մորթը այրուելով փապարիլ, բշտիլ» նշանակու-թեամբ. «Արկին զնա ի յեռացեալ ջրով կաթ-սայ... և նա առեալ երկու ափովն ջուր և արկ ի ձեռսն դատաւորին, և առժամայն խաւարտեցան և քերթեցան ձեռք դատաւռ-րին»։
cf. Լեղի.
· Calfa
«կարի քաղցր». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 192, իբրև տարբեր բառ՝ ղեղի «լե-ղի» ձևից, որ մի տող վերևն է յիշում։
Ղեղի՛ կերիցուք վասն քաղցրութեան ճաշակացն։ Ղեղեաւ զդառնութիւն ճաշակացն քաղցրացուցանել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
Ղեղին դառնութեան զճաշակն քաղցրացոյց. (Մեկն. ղկ.։)
Չարն ի ներքոյ՝ դառն ապաժոյժ ղեղւոյ, իսկ ի վերոյ բարեկերպ գունեալ իբր քաղցր օծմամբ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
guitar, cittern;
— հարկանել, to play on the -.
· Calfa
«փանդիռն, քնար» Յայսմ. նոյ, 7. որ և գրուած է կեթառ. (Խաղայր ի մէջ քաղաքին կեթառով, որ է փանդռմամբ)։
Խաղայր ի մէջ քաղաքին կիթառով, որ է փանդռամբ. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ե.։)
cedar;
pine-tree;
cedrine, made of cedar.
· Calfa
(մօր, մարբ, մարք, մարց, մարբք) «մայր, մայրիկ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ևն. որից մայրաբար Եփր. ծն. մայրակեր Ոսկ։ մ. գ. 3. մայրակնութիւն «իր մօր հետ ա-մուսնանալը» Ոսկ. տիտ. 328 (չունի ՆՀԲ), մայրաքաղաք ՍԳր. մօրաքոյր Ղևտ. ժո. 13 մօրեղբայր (հնից չէ աւանդուած), մօրեղ-բօրորդի Պղատ. օրին. մօրու «խորթ մայր. Ոսկ. պօղ. Ա. 328. Սեբեր. 42 (նաև գրուած մուրու). Եւս. քր. Բ. էջ 116 (ձ. ի մօրէն). աստուածամայր Շար. Սկևռ. Գնձ. անմայր ես. ծդ. 1. Եբր. է. 3. Կոչ. գորովամայր Մաշկ. եղերամայր Ոսկ. եբր. և Փիլիպ. ման-կամայր Ագաթ. մատաղամայր Գ. մկ. ա. 11։ ոսկեմայր Ագաթ. կնքամայր Մխ. ապար. կոչամայր Վրդն. ծն. կուսամայր Պիտառ. ճամամայր Ծն. խգ. 29. Եւս. քր. միամօր ՍԳր. (յգ. սեռ. միամօրուց Տոբ. ը. 19), համմօրեալ Մխ. դտ. ևն։
ՄԱՅՐ. փոխաբերութեամբ՝ ասի եկեղեցին, եւ սուրբ աւազանն։ Եւ ՄԱՅՐ ԵԿԵՂԵՑԻ, կամ ՄԱՅՐ ԵԿԵՂԵՑԵԱՑ՝ աթոռանիստ տաճարն, կամ գլխաւոր եկեղեցին, եւ կաթողիկէ եկեղեցին։ Որպէս եւ ՄԱՅՐ ՔԱՂԱՔԱՑ՝ է մայրաքաղաք։
(ցորենոյ) sickle, reaping-kook;
(խոտոյ) scythe.
· Calfa
(գրուած նաև մանկաղ), ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «ցորենք կամ խոտ քաղելու գործիք» ՍԳր. Սեբեր. որից մանգաղակ «յօտոց» Կոչ. 116. մանգաղաձև Գիւտ. թղթ. մանգաղամատն «մատը ման-գաղաձև» Տեսիլ դան. էջ 133։
Նախ Schrōder, Thesaur. էջ 45 եբր. ձևից փոխառեալ։ ՆՀԲ լծ. է դնում եբր. մակէլ, մէկէլլա, վրաց. մանգալի, բայց հայերէնը հանում է ման գալ ձևից։ Lag. Reliqq. gr. 83 և Arm. Stud. § 1419 ասոր. և արաբ. ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 74 քաղդ. maggāl ձևից։ Պատկ. Maтep. I, էջ 17 պրս.-ից։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ասլ. Երև. Խրբ. Մշ. Ջղ. Տփ. մանգաղ, Սեբ. մանգ'աղ, Սխց. Կր. մանկաղ, Մկ. մանգ'mղ, մանգէղ, Մրղ. Ոզմ. Վն. մmնգ'mղ, Աշտ. Սչ. մանգէղ (տե՛ս Ամատ Հայոց բառ ու բան 458), Մժ. մmնգէղ, Սլմ. մmնգ'եղ, Հմշ. մօնգաղ, Զթ. մանգօղ, ման-գող, Հճ. մանգ'օղ, Սվեդ. մmնգիւղ։ Նոր ռա-ռեր են մանգաղաբերան, մանգաղաթև, ման-գաղաւոր, մանգաղաքաղ։-Բոլորովին ուրիշ բառ է մանգզոն «մանգաղ» (Բլ. Բբ. Սշ. Սլմ. Կր.), որ փոխառեալ է ասոր. [syriac word] magzōna ձևից։
ՄԱՆԳԱՂ կամ ՄԱՆԿԱՂ. (լծ. եբր. մակէլ, մէկէլլա. վր. մանգա՛լի ). δρέπανον, δρεπάνη falx. Գերանդի փոքր կամ միջակ կամ մեծ. գործի երկաթի հանդերձ մեղեխաւ՝ գալարեալ ձեւով իբրու ման գալով՝ ի քաղել զցորեան, զխոտ, եւս եւ զխաղող. ... (որ եւ եբր. տարպան, յն. դրէ՛բանօն ).
fire;
fire, heat, spirit, ardour;
passion, love, flame;
fiery, igneous;
—ն անշէջ, hell, hellfire;
շրջմոլիկ —, night-fire, Will-o' the wisp, Jack-o' lantern, ignis fatuus;
— արկանել, վառել, to set on fire, to light, to kindle, to make a fire;
— հարկանել, արկանել, տալ, հրով or —բ դատել, to set fire to, to burn, to set on fire, to inflame;
ի — եւ ի սուր սպառել, մաշել զամենայն, to put every thing to fire and sword, to destroy by burning;
to chastise with fire and sword, to punish severely;
ի — այրիլ, տոչորիլ, to be burnt, consumed by fire;
իւղ արկանել զհրով, to add fuel to the flames;
— առնուլ, to catch or take fire, to fire or blaze up;
չառնուլ —, to miss fire;
— վարեալ բորբոքէր ի գաղղիա, all France was on fire, all in a blaze;
ի — ! ի — ! հարաւ զտանէ, fire ! fire ! the house is on fire !
առ սէր քո տայր զինքն or մատնէր զանձն եւ ի —, he would go through fire and water for your sake.
· Calfa
որդ. ur։ ԳԴ պրս. հուր «արեգակ» բա-ռի հետ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Brosset. JAs. 1834, 383 ևն բացատրելով յն. πὸρ ձևով։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 165 եբր. [hebrew word] ūr «կրակ»։ ՆՀԲ լծ. քաղդ. նուր, պրս. նար, յն. πδρ, լտ. urs «այրել»։ Peterm. 26, 30, 39 յն. πōρ, եբր. ūr «լոյս» և հյ. օր։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 447 պրս. hur, յն. πόρ, հին հիւս. hyrr, գոթ. heúri «կր-րակ»։ Ուղիղ մեկնեցին Windisch. 22, Böttich. Arica 39, Lag. Urg. 190, Mül-ler SWAW 38, 583 ևն։ Տէրոյենց, Երե-ւակ 1858, էջ 179 լծ. օր և եբր. or «լոյս», ուր «կրակ»։ Մորթման ZDMG 26, 518 յն. և գերմ. ձևերի հետ նաև բևեռ. khuru. իսկ ZDMG 31, 417 բևեռ. Artuhaicav=հյ. վարազ, հուր։ Տէրվ. Նախալ. 93 վերի ձևերի հետ հնխ. pա «փչել» արմատից։ Հիւնք. պրս. հուր, խուր «արեգակ», արաբ. [arabic word] harr «ջերմ», իսկ հրատ=պրս. արատ «25m օր արեգակնային ամսոյ»։ Բ. Խալաթ-եանց ՀԱ 1902, 309 ասոր. [other alphabet] nnhrā «ւոյս» բառից փոխառեալ։ Պա-տահական նմանութիւն ունին չին. ո huo3 «հուր, կրակ», հհիւս. hyrr «կը-րակ», գոթ. haúri «ածուխ»։
πῦρ ignis. (լծ. քաղդ. նուր. պ. նար. յն. փիռ. իսկ լտ. ո՛ւրօ. այլրել)
Հուր հարեալ զնովաւ։ Հուր հարին զքաղաքէ։ Ես հարից զքէն հուր. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 1. եւ 8։ Եզեկ. ՟Ի. 47։)
place, spot, ground;
public or market-place, market, exchange;
town-hall, town-house;
concourse of people, assembly, the public, crowd;
court, tribunal;
good cheer, feast;
արտաքին —ք դրանց, porch, portico, atrium, vestibule;
տիեզերական, ահեղ —, last judgment;
— մեհենից, gymnasium;
cf. Ըստ, ընթացք, թատր;
ի —ս, ի —ի անդ, —աւ, in the public places, in public, publicly, notoriously, evidently, frankly, plainly, openly;
— դնել, to consult, to deliberate;
— առնել, cf. Հրապարակեմ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ընդարձակ տեղ քաղաքում, արձակավայր. 2. ատեան, ար-քունի ատեան. 3. աւագանիի ժողով. 4. բազ-մութիւն, ժողովուրդ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. փի-լիպ. Ագաթ. որից հրապարակաւ «ամէնքև առաջ» ՍԳր. հրապարակագոյժ Ոսկ. մ. բ. 1Ո. հրապարակախօս Առակ. լ. 31. Ագաթ. Ոսկ. հրապարականէծ Առակ. ժա. 26. հրա-պարակատես Ոսկ. ես. հրապարակախօսու-թիւն Եւս. քր. հրապարակախօսական, հրա-պարակային (նոր բառեր) ևն։
Հրապարակ քաղաքի։ Ընդ հրապարակս քաղաքիս։ Յանկիւնս հրապարակաց։ Ի հրապարակէ մտեալ (ի տուն)։ Ոչ պակասեացի հրապարակաց նոցա վաշխ եւ նենգութիւն։ Կայ ի հրապարակի անդ մեռեալ։ Ձգեցին ի հրապարակն առ իշխանսն։ Խնդրէին ածել ի հրապարակ.եւ այլն։
ἁγορά forum πλατεῖα platea ἅμφοδον bivium γυμνάσιον gymnasium δημόσιον publicum. Արձակավայր ի մէջ քաղաքի, որպէս եւ պալատան. վաճառանոց. փողոց. պողոտայ. գռեհ. կիցք ճանապարհաց. եւ Գաւիթ, դիւան, դահլիճ. ատեան. եւ Բազմութիւնն ժողովեալ ի նոսին. ամբոխ. աւագանի.
mild, meek, gentle, affable;
calm, tranquil, still;
softly, gently.
· Calfa
, ո հլ. «քաղցր և մեղմ բնութեամբ, խոնարհ» ՍԳր. որից հեզացուցանել Ոսկ. յհ. ա. 29. հեզութիւն ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 4. Եւս. պտմ. հեզիկ Փիլ. Խոր. Յհ. կթ. հեզասահ Պիտ. Կաղանկտ. հեզաբար Եղիշ. Խոր. հե-զօրէն Գնձ. քաղցրահեզ Եպիփ. ծն. հեզա-նազ, հեզաշունչ (նոր բառեր)։ Սխալմամբ գրուած է հեց Խոր. Ա. 11, որ լաւագոյն ձե-ռագիրների մէջ հեզ ձևն ունի։
soot;
fuliginous, sooty, pitchy.
· Calfa
ՆՀԲ եբր. սանի կամ շանի «կրկին ներկեալ, կրկնաթաթախ» և քաղդ. ա-սոր. ձախօրիթ, ծահարիթա «ներկ կար-միր» բառերից բարդուած։ Հիւնք. պրս. զիթար «մրուր ձիթոյ» և հյ. խանձ բա-ռերից, որով ձանձախարիթ նշանակում է բուն «այրեցած մրուր ձիթոյ»։ Վերի ձևով մեկնեց Հիւբշ. IF 19, 477-8, Առռմ. ՀԱ 1907, 251։
Ըստ սուրբ գրոց՝ թուի բառ խառն յեբրայականէս սանի կամ զանի . իբր Կրկին ներկեալ, կրկնաթաթախ. եւ ի քաղդ. եւ յասոր. զախօրիթ, ծահարիթա. որ է ներկ կարմիր. վասն որոյ եւ ի յն. դնի Ծիրանի, կամ Արմաւի։ Իսկ ըստ արաբ. մեկնի, Մուր, կամ թանձրածուխ (ռմկ. ի՛ս, խուրում. լծ. ընդ խուրմա ).
wild goat;
antelope.
· Calfa
= Ասոր. [syriac word] yaxmūrā, որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] yaxmū̄r (երկուսն էլ գոր-ծածուած Օր. ժդ. 5, ճիշտ հայերէն բառի դէմ) և արաբ. [arabic word] уahmūr «այծքաղների (antilope) ցեղից կարմրագոյն մի անասուն կամ ցիռ» (կայ նաև արաբ. [arabic word] yāmu' «արու եղջերու» կամ «մի տեսակ քարայծ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 753 և Բ. 158)։ Բա-ռը բնիկ սեմական է և ծագում է hmր «կար-միր» արմատից (Gesenius17 242, 298)։-Հիւբշ. 31։։
Զեղջերու եւ զայծեամն ... զայծքաղ, եւ զյամոյր. (Օր. ՟Ժ՟Դ. 5։ եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 101։)
must.
· Calfa
«խազմուզ, քաղցու, դեռ չխր-մորուած գինի» Վստկ. 86, 91, 93. Սմբ. դատ. 61։
= Պրս. [arabic word] mustār «քաղցու. 2. թթու գինի», որ և արաբ. [arabic word] mustār «թթու գինի. 2. ըստ այլոց՝ քաղցր գինի» (Կամուս թրք. թրգմ. Բ. 110)։
Բառ ռմկ. որ է ըստ մեզ Մուզ. քաղցու. լտ. մու՛սդում։ Վստկ. ՟Ճ՟Ի՟Ը. ՟Ճ՟Լ. ՟Ժ՟Խ՟Բ. եւ այլն։
s. bot. liquorice;
սուտ —, wild, milk-vetch, astragal;
—ի արմատ, peony.
· Calfa
է սանս. madhu «քաղցը» բառին։ (Այս մեկնութիւնը բաւական հրապուրիչ է. որովհետև մատուտակը շատ լեզուների մէջ բացատրւում է «քաղցր» բառով. ինչ. յն. γλυϰύ-ρριζϰ «քաղցր ար-մատ». ռերմ. sussholz «քաղցր փայտ», ֆրանս. règlisse՝ յառաջացած յն. γλυϰύρριζα «քաղցր արմատ» բառից, ռուս. cладкiи корень «քաղցր արմատ», թրք. Ատրպ. širin biyan «քաղցր մա-տուտակ», կալմուք. šiker boya «շաքար մատուտաև» ևն. (տե՛ս Aннeнковъ-ի Բուսաբանական բառարանը, էջ 159բ). ըստ այսմ էլ հյ. մատու-տակ «քաղցր արմատ»։ Բայց այս *մատու «քաղցր» բառը ո՛չ իբրև բնիկ հայերէն է յար-մարւում և ո՛չ իբրև իրանական փոխա-ռութիւն. առաջին դէպքում հնխ. méd. hu-ձևի դէմ (տե՛ս մեղր բառի տակ) պիտի ունենայինք հյ. *մեդու, որից էլ *մեդուտակ, իսկ երկրորդ դէպքում ի-րան. maδu ձևի դէմ պիտի ունենայինք հյ. *մար, որից էլ *մարուտակ)։-ՀԲուս. § 1997 դնում է մատն>մատ բառից, արմատի մատնաձև լինելու պատճա-ռաւ, ինչպէս ունինք լտ. digitalis և հյ. գւռ. մատնոցուկ՝ «մատ» բառից. և ինչ-պէս իրօք էլ գտնում ենք Քաջունու մօտ մատնէտակ՝ փոխանակ մատուտակ. տե՛ս նաև տակը փոխառ. *մատնիկ։
γλυκεῖα, γλυκυσιδή radix dulcis, glycyside, paeonia. ռմկ. մատիտակ, մարուխ, մարախ . Բոյս՝ յորոյ վերայ իջանէ գազպէն. եւ արմատ նորա քացր յոյժ, որ վարի ի պէտս դեղոց։ Վստկ.։ Բժշկարան. ։ ի բառս Գաղիանոսի ՝ Մատուտակ, ըստ յն. ղլիգի՛ս, այսինքն քաղցրիկ. եւ Մատուտակի արմատ, ղլիգի՛րրիզա այսինքն քաղցրարմատ։ ... պէյան. պօյան ... որ է յն. լտ. բղօնիա.
flower;
small-pox;
beauty, youth, bloom;
flower, choice, best;
— գինւոյ, mother or floating lees of wine;
— պղնձոյ, verdigris;
արանց —, cf. Լօշ;
— գունոց, splendour, vivacity of colour;
ցոյցք ծաղկանց, — show;
նկարիչ ծաղկանց, — painter;
աման ծաղկի, — pot;
— մանր, floweret;
գեղեցիկ՝ հոտաւէտ՝ քաղցրահոտ՝ անհոտ՝ դեռափթիթ՝ գեղափթիթ՝ գեղափայլ՝ թարշամ՝ սիրուն՝ երփներանգ՝ կարմրագեղ՝ —, beautiful, sweet, fragrant, inodorous, fresh-blown, splendid, faded or withered, lovely, variegated, scarlet -;
ծաղկէ ի —, from — to -;
քաղցրաբոյր հոտ ծաղկանց, the sweet perfume of flowers;
ծածկել զերկիր ծաղկօք, to cover the earth with flowers;
ծաղկունս ոփռել, to strew with flowers;
փթթին, թարշամին ծաղկունք, the flowers are blooming;
— fading;
ի — մանկութեանն, in his earliest years;
ի ծաղկի լինել, to be about to blossom;
to be in the bloom of youth;
ի ծաղկի or ի — հասակին, in the prime of life;
in the — of manhood;
cf. Թօթափեմ.
· Calfa
, ն հլ. (-ղկան, կունք, կանց), ի-ա, ռ հլ. «ծադիկ» ՍԳր. Եփր. ել. Ոսկ. ես. 255 (սեռ. ծաղկաց1) Կոչ. «ծաղկախտ» Շիր. Յայսմ. յուլ. 6. Վրք. և վկ. Բ. 364. «գինիի քաթ» Վստկ. 116. «պղնձի ժանգառ» ԱԲ. որից ծաղկել ՍԳր. Եւս. պատմ. ծաղկաբեր Իմ. ժթ. 7. Վեցօր. Ագաթ. ծաղկաբուղխ. Ագաթ. ծաղկալից Ոսկ. մտթ. և փիլիպ. ծաղ-կաձև Ագաթ. ծաղկաքաղ Վեցօր. ծաղկեայ Նն. լե. 3, 23. ծաղկոց Եսթ. է. 7, 8. Ոսկ մ. բ. 12. ծաղկուտ Եւս. պտմ. թ. 7. անծա-ղիկ Վեցօր. ոսկեծաղիկ Կոչ. 321. բարեծա-կիկք Վանակ. յոբ. բազմածաղիկ Խոր. հռիփ. գեղեկցածաղիկ Պրպմ. Ասող. դեռա-ծաղիկ Պիտ. երկնածաղիկ Խոր. վրդվռ. զու-արթածաղիկ Բ. մկ. զ. 23. խնկածաղիկ Մեւ դտ. նոր բառեր են՝ աստղածաղիկ, ծաղկա-վաճառ, ցայգածաղիկ, ծաղկահասակ, ծաղ-կանման, ծաղկախտ, ծաղկադարման, ծաղ-կաման, ծաղկենկար, ծաղկաբոյր, ծաղկա-կաղամբ, ծաղկահար, ծաղկեփունջ ևն։
end, extremity;
border edge;
summit, head, top, point;
the utmost pitch, the highest degree;
over-measure, excess;
— ի —, from beginning to end, from one extremity to the other;
to the full;
punctually;
քաղել զսաղմոսն — ի —, to recite the whole psalter;
ի ծայրն հասանել, to reach or attain the maximum;
—իւք աչաց, glancing slily at;
—իւք ականջաց լսել, to listen furtiyely, to eavesdrop;
cf. Ծագ.
· Calfa
, ի հլ. «ծայր (սկզբի կամ վերջի)» ՍԳր. փոխաբերաբար գործածուած է «լեռ-ների և բլուրների գագաթ, նորածագ արևի ճառագայթ, մի որևէ բանի ազնուագոյն մա-սը» նշանակութեամբ։ Որից ծայրակարմիր Բ. մակ. ժ. 28, ծայրակոտոր Ոսկ. գաղ. ծայրակտուր Դատ. ա. 7. Ոսև. ես արևա-ծայրք Եզն. 191. Վեցօր. լեզուածայր Ճառ-ընտ. ծայրաքաղ Բ. մակ. է. 4. Ագաթ. Եւս. պտմ. Կոչ. ծայրանալ «վերջին ծայրը հաս-նիլ, գերազանցել» Պիտ. Մագ. անծայր Ոսկ. յհ. բ. 16. այս արմատից եմ կարծում նաև Բառ. երեմ. էջ 148 ծայրածօղ «աաա-կանիչ», ծայրան «գլորումն», ծայրանա-ցեալ «յայտնեալ»։ Նոր բառեր են անծայ-րածիր, ծայրագաւառ, ծայրաստիճան, ծայր-անուն, սրածայր, ծայրայեղութիւն ևն։
s. ornith. swallow;
վայրի —, marten, martlet;
ձագ —ռան, young -;
ճչէ —, the — twitters;
cf. Ծաղիկ;
մի — ոչ բերէ գարուն, one — does not make spring;
one bee makes no swarm.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ՝ կրկնուած հնխ. g'ār-արմատից։ (Կրկնութեան ձևի համար հմմտ ծաղր և ծիծաղ)։ Հնխ. g'ār-արմատի միւս ժառանգորդներն են օսս. zar «երգ», zarjn, zarun «երգել», յն. γήρυς, դոր. γαους «ձայն, բարբառ, լեզու»,, γηρόω «հնչեց-նել, երգել, փառաբանել, և լատկապէս թռչունների երգելու մէջ մրցելը», լտ. gar-rio «թռչունների ճռուողելը, գորտի կռկռալը. մարդոց շաղփաղփելը, փսփսալ», garrulus «ճռուողող (թռչունի), կարկաչուն (գետ), քաղցրահնչիւն (քնար), շատախօս (մարդ)». հիռլ. gairm, gāir, կիմր. garm, gawr «ճիչ. առառաև», հբգ. kara, հսաքս. karm «գան. գատ», գոթ. kara, անգսք. čearu «հոգս». նորվ. գ։ռ. karra «հաւի կչկչալը» (Walde 334, Boisacq 146, Pokorny 1, 537, Ernout. Meillet 394)։
Երկրաւոր հրեշտակն, եւ երկնաւոր մարդն, ծիծառն քաղցրախօս եւ բազմաբարբառ, առաքինութեանց գանձարան ... ծիծեռն ոսկեբերան. (յհ. ոսկեբ) (Ժմ. յն.։)
corner;
compartment, division, pigeon-hole;
chess-squares, chequers;
niche;
cell, partition;
nook, lurking-place, hidden corner;
hollow, cavity;
— հանդերձիկ, fold, plait, crease;
— երեսաց, ճակատու, dimple;
wrinkle, puckering;
— ծովու, gulf, bay;
creek, cove;
— նաւի, hold of a ship;
— լերանց, cave, cavern;
— կենդանեաց, den, haunt, lair;
— թռչնոց, eyrie, nest;
ի — մի, in a corner;
— զխորշիւ իջանել, to fold, to plait, to crease;
to become wrinkled, to knit the brow;
—ս քաղել, to fold variously;
—ս —ս գործել, to make smnall rooms or cells;
to gather, to plait;
—ս արկանել յայտս, to wrinkle, to pucker.
· Calfa
, ի հլ. «փոս, ծակ, խորութիւն, ծո-վածոց, անկիւն, զգեստի ծալք, երեսի կըն-ճիռ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Բուզ. Կոչ. Մծբ. «անհարթութիւն, թերութիւն» Ոսկ. եփես. 882-3. որից խորշ առնուլ (ի հողմոյ) «քամուց ուռիլ (առագաստի)» Վեցօր. 129. խորշանկեալ «կնճռուած» Վեցօր. 97. խոր-շաքաղ «հագուստի ծայրը վեր ծալած» Ոսկ. ա. տիմ. ը. խորշխորշան «հագուստի ծալ-քերը» Բուզ. խորշեղէն «վէտ ի վէտ» Մծբ. անխորշ «անծայրածիր» Վեցօր. վեցախորշ Առ որս. ծովախորշ (նոր բառ).-ոմ մասնի-կով աճած է խորշոմ «երեսի կնճիռ» (յա-տուկ է արդի գրականին), որից խորշոմերես Եփր. թգ. էջ 456 (գրուած է համառօտա-գրութեամբ խրշմերես. տե՛ս ժմերես և ՀԱ 1913, 300). խւրշոմիլ «կնճռիլ» Օր. լդ. 7. Ոսկ. մրգր. բ. (գրուած խորշմեալ). անխոր-շոմ «առանց կնճիռների» (նոր բառ).-բա-յական գործածութեամբ ունինք խորշիլ «վա-խենալով փախչիլ, կծկուիլ, զգուշանալ, զը-զուիլ, քաշուիլ, ամաչել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ յհ. ա. 12, որից անխորշ «համարձակ» Ա-գաթ. խորշանք Ոսկ. յհ. բ. 27. խորշումն Նիւս. Լմբ. ևն (իմաստի զարգացման հա-մար հմմտ. աշխ. քաշուիլ «կնճռիլ և ամա-չել», տճկ. čekilmek «քաշուիլ, կնճռիլ» և č̌ekinmek «ամաչել, քաշուիլ»)։
wound, sore, ulcer;
wounded;
— խորամուխ՝ կարեվէր, deep, mortal wound.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხოცა խոցա, აღმოხოც, աղմոխոցա «սպանել, խողխողել, անճիտել, ջնջել», ნახოცი նախոցի «սպանուած», აღხო-⦿ა աղխոցա «սպանել, ջնջել, անճիտել», დახოცა դախոցա «սպանել, մեռցնել». და-ხოცა სიმმილით դախոցա սիմշիլիթ «քաղ-բով սպանել», მიხოცა միխոցա «շառունա-կել բնաջնջել գազաններին, прополжать истрeблeнie звepeй»։
Խոցքն՝ որք մնայցեն ի նոցանէ, յիւրաքանչիւր տեղւոջէ յարիցեն եւ այրեսցեն հրով զքաղաքդ. (Երեմ. ՟Լ՟Է. 9։)
mulberry;
սպիտակ կամ սեաւ —, white or black -;
թթոյ օշարակ, a drink made from mulberies;
ծառ թթոյ, cf. ԹԹենի;
—ք, piles, hemorrhoides.
· Calfa
, ո հլ. «թութ պտուղը» Ամովս. Լ. 14. Ագաթ. Մծբ. 197. նմանութեամբ՝ «երաս-տանի ախտ, արիւներթութիւն, մայասըլ» (հմմտ. վերը՝ թուզ բառի կրկին նշանակու-թիւնները և գւռ. թութ «լեզուի ծայրին վէրք. 2. ձեռքի վրայ գորտնուկ»). որից թթենի «թութի ծառ» նորագիւտ Բ. մնաց. ա. 15. Ղուկ. ժե. 6. Վեցօր. 92. թթաքաղ Սիմ. ա-պար. 103 (չունի ԱԲ)։
Հովիւ էի, եւ թութ քաղէի. (Ամովս. ՟Է. 14.) յն. որ է մոլաթուզ. եւ պտուղ մորենւոյ.
μόρος morum. թութ ասի եւ ար. պրս. թ. Պտուղ թթենւոյ. սպիտակն քաղցր յոյժ, եւ սեւագոյնն՝ թթուաշ համեղ. իբրու խոշոր պտուղ մորենւոյ. (որպէս եւ թութն ըստ յն. է մօ՛ռօն, մօ՛ռ գունով)։ (Գաղիան.։)
crab;
cancer, gangrene;
cf. Խեցգետին.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «խեցգետին (անասու-նը)» Վեցօր. 143. Նեմես. բն. էջ 30. «խոլ-խեցգետնի, քաղցկեղ հիւանդութիւնը» Լմբ. Յայսմ.-վերջին իմաստով ունինք սխաչ գրչութեամբ կարկիկան Յայսմ. դեկտ. 16 (Կին մի վիրաւորեալ ի ստինսն, զոր կար-կիկան (այլ ձ. կարիկան) կոչեն)։
= Յն. ϰαρϰίνος «խեցգետին, խեչափառ. 2. քաղցկեղ հիւանդութիւնը», որից փոխա-ռեալ են նաև ասոր. [syriac word] კ qarqinus (տ. Մառ ЗВО 13, 32), վրաց. კარკინო կարկինո։-Հիւբշ. 355։
ԿԱՐԿԻՆՈՍ. նմանութեամբ՝ քաղցկեղ. խոլխեցգետի.
child, youth;
scholar, pupil.
· Calfa
«տղայ, մանուկ, աշակերտ». մէկ անգամ ունի Պիտ. «Դիոգինէս երբեմն զան վայելուչ սովորական տեսանէ իմաստαւ-թեան կացի անազդակեալ ի քաղաքի, և բռաստիարակն ջնեալ պատուհասէր»։ Նոյն բառը ունի Բառ. երեմ. էջ 159 կացի և էջ 152 կաթսի «տղայ» ձևով։
Դիոգինէս երբեմն զանվայելուչ սովորական տեսանէ իմաստութեան կացի անազդակեալ ի քաղաքի. եւ զդաստիարակն ջնեալ պատուհասէր. (Պիտ.։)
agreeable to the taste, delicate, delicious, dainty, exquisite, savoury, succulent;
—ք, dainties, delicacies, tit-bits.
· Calfa
, ի-ա հլ. «քաղցրահամ, համեղ, անուշ» Պիտ. փիլ. Միսայէլ խչ. Վահր. յար. «համեղ ըմպելիք և կերակուր» Սսկ. մտթ. Գ. 69, Վեցօր. 24 (տպ. համ ազդումն), Վրք. հց. Լմբ. Գր. հր. «հեշտութիւն, փափկութիւն» Եւագր։ Այս նոյն բառից է կազմուած և այլ-այլուած համադաուղնակ «խորտկաց համե-ղութիւն» Բառ. երեմ. 172։
εὕχυμος, γεῦστος sapidus եւ այլն. Իբր կրկնութիւն ձայնիս Համ. (որպէս եւ եբր. դաամ է համ, կամ ճաշակ). Համահամ. պէսպիսահամ. համեղաճաշակ. քաղցրահամ. անոյշ. համեղ, համով.
Որ ըստ բնութեանն է համադամ ցանկութիւն. յն. լոկ, քաղցրութիւն, կամ հեշտութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի փափուկ կերակրոց, կամ ի քաղցր համադամաց. (Վրք. ոսկ.։)
sprig, twig;
fagots, fallen-wood, brambles, bushes, briars.
· Calfa
«խռիւ, փայտի կտորտանք» Գ. թագ. ժե. 12. Եփր. թագ. 433, Եփր. գծ. 40. Նար. էջ 179. որից կրկտակերտ «խռիւներով շինուած» Ագաթ. կրկտաքաղ «խռիւ հաւա-քող» Ոսկ. բ. կոր. Վրդն. Թուոզ։
honour, token of esteem, homage, glory;
respect, veneration, reverence, regard, consideration;
honours, preferments, dignities, degrees, offices, titles;
testimonial, prize, gift, presentation;
խոստումն պատուոյ, word of honour;
լեգէոն պատուոյ, Legion of honour;
— արքունի, diploma of merit;
ի —, in honour of;
պատուով, honourably;
լի պատուով, loaded with honours;
ի — հասանել, to rise to dignities;
ի պատուի լինել, to be in honour, in consideration;
ի — առնուլ, բազում պատուովք պատուել, to load with honours, to pay great honours to, to raise to the highest honours;
to set one up upon the pinnacle of glory, to raise one up to the skies;
ի մեծի պատուի լինել, to be raised to the highest pitch of fortune;
— անձին համարել, to take to oneself the credit of, to deem it an honour;
— ընծայել, to pay honour;
առնել, դնել, to do honour to, to be an honour or a credit to;
— առնել սեղանոյ, to do honour to a meal;
պատուով պատուէք զիս, you do me a great deal of honour, too much honour;
—ս արժանաւորաց, honour to whom honour is due;
cf. Թեկն;
cf. Հասանեմ;
cf. Միմեանց;
sign of abbreviation.
· Calfa
, ո հլ. (կայ նաև -տուի, -տուէ) «պատիւ, փառք, պարծանք, մեծ անուն և աստիճան. 2. պարգև, ընծայ, նուեր. 3. պատուի տեղ, աթոռ. 4. իշխանական պսակ, գլխին կամ կրծքին կապելու շքանշան» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Եփես. և ես. Սեբեր. Եւս. ատմ. (4րϰ նշանակութեան համար տե՛ս Պատկ Maтep. II. 2). «5. պատուաւոր (իբրև ած.)» խոր. բ. 8. (Հրաման տայ քաղաքացեաց մարդկան արգոյ և պատիւ լինել քան զգեղջ-կաց). «6. համառօտագրութեան ❇ նշանը». Պատիւն որ է քաշն՝ որ ի վերայ երկու գրոյն դնեմք, որոշէ զանունն Աստուծոյ ի պիտակ անուանց աստուածոցն (Գէորգ վրդ. սկևռ. Մեկն. ես. տե՛ս Ոսկ. ես. էջ 256 ծան.)։ Այս արմատից են պատուել ՍԳր. Ոսկ. եփես. և մ. բ. 26. պատուական ՍԳր. Կիւրղ. թգ. պատուաւոր Գծ. իե. 23. Եղիշ. պատուակալ Բուզ. անպատիւ Ոսկ։ մտթ. զուգապատի։ Ոսկ. յհ. ա. 28. մեծապատիւ ՍԳր. Ոսկ. ես Ագաթ. Կոչ. Բուզ. յառաջապատուել Ոսկ. լհ, ա. 34. հասարակապատիւ Եւթաղ. 131. Ոսկ. մ. ա. 19. հանգիտապատիւ Բ. պետ. ա. 1։ Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Սեբեր. միապատիւ Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. ես. նոր բառեր են պատուանուն, պատուանշան, պատուարժան, վսեմապատիւ, վերապատուելի, պատուա-խնդիր, անպատուաբեր, պատուականապէս, պատուազգած, պատուազուրկ ևն։
icon, image, effigy;
painting, picture, representation;
likeness, figure, portrait;
statue, idol;
sight, visage, face;
design, project, plan;
type, symbol;
doll;
—ք, the Divine Person;
— աւուրն, the day of the week or month;
hymn for the day;
գեղեցիկ —աւ, of fine presence, of noble aspect;
— ըստ —ի, in the image of, in the likeness of;
ի սոյն —, in this way or manner;
cf. Համառօտագիծ.
· Calfa
-Պհլ. ❇ patkar, արձանագրութեանց պհլ. patkal(ī̄), պրս. [arabic word] paikar, քրդ. pei-ker, հպրս. patikara-«պատկեր», մանիք. պհլ. ptkār «կերպարանք» (ИАН 1907, 546), սոգդ. patkarāk «պատկեր». կազմը-ւած է pati-մասնիկով kar «անել, շինել» արմատից. հմմտ. սանս. pratikrti-«պատ-կեր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ա-սոր. [syriac word] ︎ patkarā, քաղդ. [arabic word] pat-kar, արաբ. [arabic word] fitkar «պատկեր, արձան, ևուռք»։-Հիւբշ. 224։
Նախ ԳԴ պրս. փէյքէր։ Նոյնը նաև ՆՀԲ և Peterm. 21։ E. Boré, JAs. 1841, 646 քաղդ. պրս. և պհլ. ձևերի հետ։ Gildemeisrer ZKM 1842, 212 սանս
Կենդանագրութիւն փրկչական պատկերին, որ կայ յեդեսացւոց քաղաքին յուռհայ. (Խոր. ՟Բ. 29։)
cord, line, string, packthread, twine;
needlework;
sewing;
seam;
—ս հարկանել, to sew, to seam.
· Calfa
, ո, ի հլ. «չուան, լար» ՍԳր. Ագաթ. § 218. Ոսկ. մ. բ. 27. Սոկր. 669 (սեռ. կա-րուց). «անդամների յօդը» Ոսկ. Ճառք 800. «կարելու գործողութիւնը կամ կարած բա-նը» (արդի լեզուի մէջ). որից կարել ՍԳր Վեցօր. կարան «կարուածք, կար, մարմնի յօդ» Յհ. ժթ. 23. Բուզ. ե. 43 («կարանէ ի կարան թափ հանեալ զնետն ցամաք ըն-կենոյր զնա») հասկացուած է իբր «մարմնև յօդ» (կար բառից)։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) հասկանում է իբր զնդ. kara-na, պհլ. kanār, պրս. karān, kanār, օսս käron, սոգդ. qāran,. քրդ. աֆղ. kinār «ծայր, վերջ». (Horn § 846)։ «Կապ» Եղիշ. Դատ. էջ 192. Վրք. հց. Ա. 508. կարկատել ՍԳր. եփր. մն. նմանութեամբ «մի պատ-ճառ կամ խօսք կցկցել՝ յերիւրել» Սեբեր. Եզն. կարկատուն Եզեկ. ժզ. 76. Ոսկ. մ. գ. 16. Կոչ. Վեցօր. Եզն. կարուակ կամ կարու-ւակ «կօշկակար» Վեցօր. 197. կարամուրք «անդամների կպած՝ կցած տեղերը» ԱԲ (գտնում եմ գործածուած Ոսկ. Ճառք. 800 կարամուտ ձևով՝ որ աւելի ստոյգ է երևում. հմմտ. (Գլուխն) կարս բազումս ունի... իսկ ծխոյ արտաքուստ ստէպ մտելոյ դիւրաւ ար-տաքս քաղի). խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, լհ. ա. 30. կօշկակար Ոսկ. մ. բ. 24. յհ. ա. 16. մանրակարկատ Ոսկ. յհ. ա-4. խրամակարկատ Ես. ժը. 12. Ա. մակ. թ. 62. Մծբ. քէշակարկատ Եզն. հատակարկատ Ոսկ. յհ. ա. 4. կարոտել «կարկտել» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ). հնակարկատ (նոր բառ) ևն։ -
Ոչ է կար աղտաղտին տեղւոջ ջուր քաղցր բղխել։ Ոչ էր կար թաքչել քաղաքի ի վերայ հաւատոյ լերին կացելոյ. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։ Իսկ Կոչ. Ժ.)
force, vigour;
power;
means, faculty, capacity, ability;
— է, it is possible;
ոչ է —, it is impossible;
ըստ կարի, as much as possible;
ըստ կարի փութով, with all possible speed;
ըստ կարի նուազ, as little as can be;
իւրաքանչիւր ըստ իւրում կարի, every one according to his ability;
որչափ իկարի քում իցէ, as much as you can or as lies in your power;
ըստ իւրում կարի— զօրութեան իմոյ, to the utmost of my power, the best I can, all I can;
ոչ գոյ ի ձեռս մեր —, it is not in our power, we cannot;
իվեր քան զկար իւրեանց, beyond their strength.
· Calfa
, ո, ի հլ. «չուան, լար» ՍԳր. Ագաթ. § 218. Ոսկ. մ. բ. 27. Սոկր. 669 (սեռ. կա-րուց). «անդամների յօդը» Ոսկ. Ճառք 800. «կարելու գործողութիւնը կամ կարած բա-նը» (արդի լեզուի մէջ). որից կարել ՍԳր Վեցօր. կարան «կարուածք, կար, մարմնի յօդ» Յհ. ժթ. 23. Բուզ. ե. 43 («կարանէ ի կարան թափ հանեալ զնետն ցամաք ըն-կենոյր զնա») հասկացուած է իբր «մարմնև յօդ» (կար բառից)։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) հասկանում է իբր զնդ. kara-na, պհլ. kanār, պրս. karān, kanār, օսս käron, սոգդ. qāran,. քրդ. աֆղ. kinār «ծայր, վերջ». (Horn § 846)։ «Կապ» Եղիշ. Դատ. էջ 192. Վրք. հց. Ա. 508. կարկատել ՍԳր. եփր. մն. նմանութեամբ «մի պատ-ճառ կամ խօսք կցկցել՝ յերիւրել» Սեբեր. Եզն. կարկատուն Եզեկ. ժզ. 76. Ոսկ. մ. գ. 16. Կոչ. Վեցօր. Եզն. կարուակ կամ կարու-ւակ «կօշկակար» Վեցօր. 197. կարամուրք «անդամների կպած՝ կցած տեղերը» ԱԲ (գտնում եմ գործածուած Ոսկ. Ճառք. 800 կարամուտ ձևով՝ որ աւելի ստոյգ է երևում. հմմտ. (Գլուխն) կարս բազումս ունի... իսկ ծխոյ արտաքուստ ստէպ մտելոյ դիւրաւ ար-տաքս քաղի). խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, լհ. ա. 30. կօշկակար Ոսկ. մ. բ. 24. յհ. ա. 16. մանրակարկատ Ոսկ. յհ. ա-4. խրամակարկատ Ես. ժը. 12. Ա. մակ. թ. 62. Մծբ. քէշակարկատ Եզն. հատակարկատ Ոսկ. յհ. ա. 4. կարոտել «կարկտել» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ). հնակարկատ (նոր բառ) ևն։ -
Ոչ է կար աղտաղտին տեղւոջ ջուր քաղցր բղխել։ Ոչ էր կար թաքչել քաղաքի ի վերայ հաւատոյ լերին կացելոյ. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։ Իսկ Կոչ. Ժ.)
large jar for wine, cask, barrel;
tun;
cf. Ծակ.
· Calfa
= Թերևս խալդեան կամ կովկասեան փո-խառութիւն է, իբրև մնացորդ՝ Հայաստա-նի նախահայ քաղաքակրթութեան. հմմտ. հիւս. Կովկասեան լեզուներից՝ ագ. խարա-ցի, կուբ. խարացէ, լակ. խարազի «կառաս»։ -Աճ.
πίθος dolium. Անօթ խոր եւ մեծափոր. կավեղեն թրծեալ, կամ փայտեղէն, ընդունարան քաղցուոյ եւ գինւոյ.
fairy, elf.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «առասպելական մի էակ, որ մարդուց է յառաջանում և երէների հետ է արածում» Եզն. 98, 99 (և զպայն իմն ի մարդկանէ. ի մարդկանէ ելեալ պայն, Չպայն իսկ). Ոսկ. պօղ. Ա. 602. Եղիշ. հրց. էջ 50. որից պայիկ (յիշում է ՆՀԲ պայ բա-ռի տակ՝ իբր հոմանիշ, բայց առանց վկայ-ութեան. տարբեր է պայիկ «պահապան», որ ռես առանձին). մարդապայ քաղ Ոսկ մ. ա. 4. էջ 58 (ձեռ. վարդապայն քաղից. այսպէ՛ս է սրբագրում Հ. Ա. Բագրատունի, Որատիռ-սի Ար. քերթ. էջ 31, որ ընդունում են նաև Նորայր, Քննասէր Ա. էջ 10 և Գալեմքեար-եան, Մասիս 1900, 403), նաև Պայապիս Քաղեայ յատուկ անունը՝ Խոր. Ա. ժդ. (կազ-մուած պայ+ապիս (կովը) և քաղ բառերից ըստ Աճառ. Արրտ. 1912, 838, իսկ ըստ Markwart, REA 8 (1928), 221 եգիպտ. παάπις անունից, որ էր հայր իմաստունն Ամենովփիսի)։-Եզնիկի առաջին վկայու-թեան մէջ (զպայն իմն) չի կարող պայն լի-նել որոշեալ ձև՝ յաջորդ իմն անորոշի պատ-ճառաւ. ուստի պէտք է ենթադրել պայ բառի հետ նաև պայն ձևը, որ հաստատւում է նաև տակի գւռ. ձևերով (տե՛ս այս մասին Աճառ. REA 3, էջ 7)։ թիւնը յաջորդութեամբ ստանալ, յաջորդել» եւս. օր. Խոր. «տիրել, իշխել» Յհ. կթ. պա-յազատութիւն Եւս. քր. անպայազատ «բնա-ջինջ եղած, սերունդը անճիտած» Խոր. յար-մարեալ ձև է պայ-ազն Մագ. թղ. 63 «սին-լըքոր» (ըստ ՆՀԲ), «իշխան» (ըստ ԱԲ)։
որ եւ ՊԱՅԻԿ. Մարդ հրեշաւոր, մտացածին. որպիսի է եղջերուաքաղն ի կենդանիս. ճին, տէվ, խէյալ.
rob, inspissated juice.
· Calfa
(որ և ըռուպ) «եփելով թանձրացրած քաղցու, մաթ, դօշաբ, փէք-մէզ» Վստկ. 68. Բժշ. Մխ. բժշ. 26։
ՌՈՒՓ կամ ՌՈՒՓԻՆ կամ ԸՌՈՒՊ. Բառ այլազգ. ռէիւպ, ռաիպ. Թանձրացեալ մակարդեալ կաթն, եւ Ամենայն թանձրամած ուտելի. մածուն. քաղցու եփեալ. օշարակ, մեղր, շիրուպ. եւ այլն. իտալ. ռօպ, ռօ՛պպօ.
Նա՛ գինին զերթ ըռուպ քաղցր լինի. (Վոտկ։ եւ Բժշկարան.։)
wall, rampart, fortification.
· Calfa
, ի-ա հլ. «իբրև ամրութիւն ձա-ռայող պատ (քաղաքի, բերդի ևն)» ՍԳր. Ոսկ. եբր. Եփր. պհ. որից պարսպել «պա-ոիսպ քաշել» Յուդթ. դ. 4. ե. 1. Եւս քր. Ոսկ. մտթ. պարսպապահ Բ. մկ. ժ. 36. նա-խապարիսպ Երգ. բ. 14. պարսպաւոր ՍԳր. պարսպափակ Ասող. կրկնապարիսպ Եւագր. անպարիսպ, Թուոց ժգ. 20. Առակ. իե. 28. երեքպարսպեան Եւագր. շրջապարիսպ Սոկր պարսպապատ (նոր բառ) և այլն։
ԳԴ պրս. bāra «պարիսպ» բառի հետ։ ՆՀԲ լծ. լտ. paries և պրս. bāra։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 46 զնդ. *pairisni ձե-ւից։ Մորթման, ZDMG 26, 535 բևեռ. barçudibiduni մեկնում է «պարսպա-տուն կամ պաճուճապատան»։ Հիւնք. պատսպար բառին է կցում։ Ռ., Նոր-Դար 1885, 5 մեկնում է պար «շուրջ»+ իսպա «քաղաք», որ գտնում է խալդ. տուսպա (-տի+ուսպա «քաղաք, առ ւան»), հյ. ասպանջական «բնակարան տուող» և թերևս վրաց. սոփելի «գիւղ» բառերի մէջ։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Salemann անդ։
Կործանեսցին պարիսպք քո բարձրացեալք եւ ամոք։ Տուն նորա ի պարսպին էր։ Շուրջ եղեն զպարսպօք նորա։ Յամրութիւն պարսպաց քաղաքին։ Առ պարսպին յեղըայելի։ Աից շուրջ զքեւ պարիսպ։ Արքն իբրեւ զպարիսպ էին մեզ ըզցայդ եւ զցերեկ։ Տունք՝ որ յաւանս իցեն, որոց պարիսպ ոչ իցէ շուրջանակի, ընդ անդս երկրի համարեսցին։ Եւ եղեւ ջուրն պարիսպ ընդ աջմէ նոցա եւ ընդ ահեկէ իւրեանց։ Բանակեցաւ զնովաւ, եւ շինեաց շուրջ զնովաւ պարիսպ։ Չափեաց զլայնութիւն պարսպացն։ Անջրպետել ի մեջ սրբութեանցն, եւ ի մէջ պարսպացն յօրինուածոյ տաճարին.եւ այլն։
τείχος murus, moenia. իսկ τοῖχος որպէս paries (որ է լծ. ընդ հյ. պարիսպ, եւ պ. պարէ ). եւ περίτειχος circum murale, propugnanculum περίβολος ambitus προτείχισμα antemurale. Քաղաքորմ. պատուար քաղաքի. եւ Նախապարիսպ. եւ Բարձր որմ բերդի, կամ ապարանի. եւս եւ պատնէշ պաշարման. Բարձր պատ.
trench, moat, ditch.
· Calfa
, ի-ա հլ. «քաղաքի պարիսպնե-րի շուրջը փորուած լայն խրամ, որի մէջ ջուր լցնելով թշնամու անցքը արգիլում էին պաշարման ժամանակ». գործածուած է միշտ փոս բառի հետ. ինչ. պարկէն փոսի Ագաթ., պարկենաւ փոսիւ, պարկէնս փոսից Ղևոնդ ժ. էջ 36, ժթ. էջ 103.-Կրկնագիր Ագաթ. էջ 65 ա գրուած է պարկեն։
= Պհլ. *pārken ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում նորագիւտ մանիք. պհլ. [hebrew word] pargīn (Salemann ЗAH 8(1908), 109), պրս. [arabic word] ︎pārgīn կամ, [arabic word] pārgī «նշանակէ զայն փոսն, զոր առնեն ի խոհանոցս և ի բաղանիս, զի աղտեղի ջուրք անդր երթիցեն. 2. անձրևաջուր, որ իցէ ժո-ղովեալ ի փոսորակ տեղիս». [arabic word] bārgīn «տեղի ուր ժողովեալ իցէ անձրևաջուր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [arabic word] oarqīnā «քաղաքը շրջապատող փոսր» (Brockelm. Lex. syr. 292), «աղտեղութեւն թափելու փոս» (Noldeke), արաբ. [arabic word] ︎ lāriqīn «ջրամբար»։-Հիւբշ. 228։
Խրամ առ պարապօք քաղաքի.
Մօտ ի պարկէն փոսին որ շուրջ գայր զքաղաքաւն. (Ագաթ.։)
cornelian.
· Calfa
= Յն. σάρδιον «cornaline կամ sarde կո-չուած ազնիւ քարը». ծագում է Լիւդիոյ մայ-րաքաղաք 2άρδεις-ի անունից? (Boisacq 853). յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. sar-dius, վրաց. სარდიონი սարդիոնի. (իսկ հյ. սարդեղունգն թարգմանաբար շինուած է յն. σαρδόνυς «sardoine» բառից)։-Հիւբշ. 377։
Բառ յն. լտ. σάρδιον եւ σάρδιος, σάρδινος sardius, sarda, sardinea gemmacarniola (որպէս թէ ի սարդիս քաղաքէ լիդացւոց, կամ ի սարդենիայ կղզւոյ). Քար պահուական՝ կարմիր ի գոյն մսոյ, է՛ որ թափանցիկ, եւ է՛ որ անթափանց՝ քանդակելի. տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Ը. 17։ ՟Լ՟Է. 8։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։ Առակ. ՟Ի՟Ե. 11. 12։ Յայտ. ՟Դ. 3։ ՟Ի՟Ա. 20։)
cf. Սարեկ.
· Calfa
= Պհլ. *sārīk ձևից փոխառեալ. հմմտ. [arabic word] sār «սարեակ», ❇ sar-i-sabz «է տեսակ իմն սարեկի, որ լինի կանաչե-րանգ», [arabic word] sarič̌a «է փոքրիկ թռչուն իմն, որ ունի զտուտն երկայն և յաճախ յա-փունս ջուրց շրջագայեալ՝ փերևետէ զտուտն իւր» (որից թրք. ❇ serče «ճնճղուկ»), ❇ [arabic word] saraǰ, sāruǰ, [arabic word] ︎ sārunǰ «է ա-նուն փոքրիկ թռչնոյ միոջ յազգէ լուսինեկի որ քաղցը և անոյշ երաժշտեալ եղանակէ», [arabic word] sārak «է թռչուն ինչ քաղցրաձայն, որ լինի յոյժ սեաւ ըստ մեծութեան յոաս-պի, զոր ոմանք կարծեն լինել հէզարտէս-թան», ❇ sārū «է թռչուն իմն թխե-րանգ, որ լինի ի Հնդիկս»։ Սրանց մէջ ամէ-նից աւելի յարմար ձևերն են sārī՝ որ տա-լիս է պհլ. sarīk (սրանից կարող է գալ հյ, սարիև) և sarīč̌a՝ որի նուազական մասնիկը կարող էր թարգմանուել հյ. -եակ։-Իրանե-ան ձևերի հետ կարելի է համեմատել սանս. kari, cārikā, sārikā, լիթ. šárka, հպրուս. sarke, սերբ. srāka, լեհ. sroka, ռուս. сорo-ka, հսլ. svraka, ալբան. sore, բոլորն էլ թռչունների անուններ, որոնց նախաձևը դրւում է բնաձայն k'er, k'or-, k'r-արմատը (Pokorny 1, 414, Trautmann 299)։-Հիւբշ. էջ 236։
ՍԱՐԵԱԿ կամ ՍԱՐԵԿ որ եւ ՍԱՐԻԿ. Կրկին ազգ թռչնոց. առաջին՝ որ կոչի ըստ յն. σελευκίς seleucis, -cides;
avis locustis vescens. է Տարմահաւ. տարմ. ... Եւ երկրորդն է Կեռնեխ, ագռաւ փոքր՝ քաղցրաձայն. κόσσυφος species lusciniae, merula.
high-way;
thoroughfare, broad street.
· Calfa
, ի հլ. «հրապարակ, քաղաքա-մէջ, լայն ճամբայ» Ագաթ. Բուզ. էջ 16 (յգ. ևեռ. պողոտայից). Ոսկ. ես. 248. Սեբ. 23. ննորհ. ընդհ. գրուած նաև պաղատալ 3հ կթ. պողոտ ՋԲ և ԱԲ.
Նոյն բառ է եւ ի յն. լտ. πλατεῖα platea. իտ. piazza. որ է լայն փողոց քաղաքի, ստէպ թարգմանեալ ի գիրս Հրապարակ, քաղաքամեջ. եւս եւ փողոց, եւ գռեհ. Բայց վարի ի մեզ եւ որպէս Ուղի, արահետ. ճանապարհ արքունի.
crown, diadem;
crown, prize, premium, reward;
circle, coping, top, crowning, brim, frame, edge, cornice, parapet, battlement;
coronation, achievement, accomplishment;
nuptials, espousals, marriage, nuptial blessing;
— դպրաց, tonsure, shaven crown;
— ծաղկեայ, wreath, garland, chaplet;
— ի փշոյ, crown of thorns;
սրբոց, halo, gory, nimbus;
— կուսին, chaplet, beads, string of beads;
— արեգական, halo around the sun;
— տարւոյ, the course of the year;
— պարծանաց, փառաց, crown of honour, of glory;
հիւսել —, to weave a garland or chaplet;
— դնել ումեք, to marry.
· Calfa
= Պհլ. *pusāk «թագ, պսակ». հմմտ. զնդ. ❇ pusā-«թագ, պսակ» (բառիս ստու-գաբանութիւնը անյայտ է ըստ Bartholomae, Altiran. Wört. 912)։ Պհլ. ձևը աւանդուած է Թուրֆանի pusaγ, սոգդ. 'ps'k ձևերով և փո-խառութեամբ տուած է նաև թոխար. ըsuk «պսակ». պահլաւ բառին է կցւում ըստ Z-dén՝ յն. ἄμπις «կանանց մազերը ճակտի վը-ռաււ ևառեւու ևապ» (ստուգաբանութիւնը անյայտ էր ըստ Boisacq 56). Benveniste BSZ л 103, էջ 41, որից քաղում եմ այս տեղեկութիւնը, վստահելի է գտնում այս հա-մեմատութիւնները։-Հիւբշ. 232
Օրհնեսցի պսակ տարւոյ քաղցրութեան քոյ. (Սղմ. ՟Կ՟Դ. 12։)
Զբոլոր պսակս տարւոյն քաղցրութեամբ պարգեւեսցես նոցա. (Ճ. ՟Ժ.։)
suburb.
· Calfa
«քաղաքի արուարձան, նախա-քաղաք» Սոկր. էջ 89, 112. գրուած նաև պռաստին Սոկր. 194. Վրդն. պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 92, 98, 102 (հասկանում է «գիւղ», ինչ. էջ 102՝ Եւ զպռաստինս հարիւր, որ է գեօղեան). Յայսմ. փետ. 17. Ճառընտ. Պտմ. ամաս. 60. արաստ կամ պռաստ Ճառընտ. որից պռաստնոց «դաւառ, երկիր» Մագ. թղ. 157։
-Յս, προάστειον, προάστιον «նախաքաղաք, արուարձան», որից նաև վրաց. მრასტინი պրաստինի «мъстопрeбыванiя բնակավայր» (Չուբինով 1022), թերևս հայերէնի միջ-նորդութեամբ, ինչպէս երևում է ձևից։ Յոյն բառը ծազում էπρό «առաջի» և ἀστν «քաղաք» բառերից։-Հիւբշ. 375։
ՊՐԱՍՏ կամ ՊՐԱՍՏԻՆ. գրի եւ ՊՌԱՍՏ, ՊՌԱՍՏԻՆ. բառ յն. προάστιον . որ է արուարձան, առաջք քաղաքի կամ շինի.
chimera;
chimerical.
· Calfa
«եղջերուաքաղ, ուրուական». մէկ անգամ ունի Անան. եկեղ. «Ջնջեաց յերկրէ զամենայն պատկերս... հեթանոսական դի-ցակրօն ջասմ մասանցն մոլորութեանցն»։ Լնստոյգ բառ։
Նոյն ընդ արաբ. ճէսմ, ճիւսմ. իբր Եղջերուաքաղ անդոյ. ուրուական. իսմի վար՝ ճիսմի եօգ.
gluten;
mordant;
preserved fruits, conserves, preserves, jam;
cf. Փշատ.
· Calfa
, ո հլ. բոյս՝ որ մեկնւում է ռանա-զան ձևերով. այսպէս «մի տեսակ խիժաբեր ծառ» Ռոշք. «սին, փշատ կամ ալոճ» Տաթև. ձմ. ձդ. Բժշ. «անուշ խնձոր, melimoluni» Գաղիան. «ուտելի մի տեսակ խոտաբոյս. scorzonera hisnanica (ՀԲուս. § 2753)» Կամրկ. «քօշմօրուք, թրք. էմլիք» Հին բժշ. «շակակուլ» Նոր բժշ. «սին, sorbus domesti-ca L» և «քօշմօրուք, tragopogon coloratum CA. Mey» Տիրացուեան, Contributo § 204 և § 570.-արդի գաւառականներում սինձ կամ սէզնը անունով զանազանւում է երկու բոլորովին տարբեր բոյս. մէկը ծառ է՝ ծիրանի ծառի բարձրութեամբ, տալիս է կաղինի մե-ծութեամբ քաղցրահամ կարմրաւուն մի պր-տուղ, որ ալոճի մի տեսակն է (Վն. կոչւում է մկնալոճ, Թաւրիզի թուրքերէնով եմիշան). միւսը մի հասարակ խոտաբոյս է, որ հում ուտւում է։ Որից սնձենի «սինձի ծառը» Յայ-սըմ. սնձնի Յայսմ. դեկ. 17. Վստկ. 143. ննձի Վստկ. 155 (սեռ. սնձեաց՝ որ է ալու-ճըն)։ Թուի թէ սրանց հետ նոյն է նաև սինձ կամ սինծ «մածուցիկ նիւթ» Փիլ. լին. 21, Անյ. պերիարմ. Պիտ. 391. Երզն. մտթ. 390 (հմմտ. շրէշ խոտը և մածուցիկ նիւթը), եթէ սակայն այս բոլորը պէտք չէ փոխել սոսինձ, հակառակ այսքան յաճախ գործա-ծուած լինելուն։
ՍԻՆՁ. գ. μελίμηλον melimelum. (որպէս թէ մեղրախնձոր). Պտուղ անոյշ, եւ քաղցրաւենի. սերկեւիլի կամ խնձորոյ ընդ մեղու. մուրապպա.