wicked monk.
Որպէս Եպերելի աբեղայ. որպէս թէ չիցէ աբեղայ, այլ խաբեբայ. (զորմէ եւ ի վերջն բառիդ ԽԱԲ).
fraudulent;
deceitful, false, illusory, insidious, sophistical.
Դիտէր զարքայն դավիթ՝ թէ յորում վայրի անկցի՝ ի վերա նորա խաբեպատիր գեղովն իւրով. (Եփր. թագ.։)
to draw lines, to roll;
to mark out, to delineate, to outline;
to mark, to brand.
Հարօրով ակօս խազեցին շուրջ զքաղաքաւն ի նշան պարսպի, եւ հրաման հանին ոչ ումեք իշխել քայլել ի վերայ խազածին. (Մարթին.։)
to damage, to spoil;
to corrupt;
to ruin, to shatter;
to rumple, to crumple.
(լծ. թ. փետէր, վնաս. եւ յն. քաթերէ՛օ). καθερέω destruo, diruo συγκόπτω concido. Աւերել, եղծանել, քակել, կործանել, խանգարել. վեր ի վայր առնել.
to remove, to displace, to dislodge;
to move, to change;
to shake, to cause to totter;
to ruin;
to refute, to confute;
to emigrate;
— զոսկերս, to dislocate, to disjoint, to put out of joint;
— բանիւք, to tease, to annoy, to torment with idle gossip.
σαθρόω putrefacio, corrumpo ἁνασκευάζω labefacto ἁνατρέπω , ἑντρέπω subverto, everto ἁκυρόω irritum reddo եւ այլն. Խախուտ կացուցանել. շարժլել. դրդուեցուցանել. խարխալել. խաթարել. լուծանել. քակտել. շարժել կամ հանել ի տեղւոջէն. վեր ի վայր առնել. ի դերեւ հանել.
unripe, immature;
sour, bitter, harsh;
harsh, rugged, rough, unkind, cruel, inhuman;
inexpert, unpractised, ignorant;
ill-bred, boorish, awkward, rude.
Պետրոս եռացեալսիրովն իբրեւ խակ մանուկ խոստանայ զանձն դնալ ի վերայ. (Արշ.։)
dish, viand, mess;
meat, cooked meat.
Զմին ի դուռն արքունի կարգեալ, զմիւսն ի վերայ խահիցն։ Զխահիցն զանազանութիւն. (ի գիրս Խոսր.։)
plaything, toy, knick-knack, trinket;
trifle, trash, thing of nought;
game, play;
touch, feeling;
վաճառող —լեաց, toy-man;
մի ժամավաճառ լինիր ի —լիս, do not waste your time with trifles.
joint, articulation, socket.
Այսմիկ խաղալեաց սկիզբն, զի բնութեամբ վազել սովորեալ է ամենայն կենդանի. իսկ մարդկայինս ծնաւ զկաքաւսն. եւ ի միմեանց իսկ հաղորդեալ՝ յորժամ ի միասին եկեսցեն, ինքեանք գրեթէ (մանկունք) վերստին գտանեն։ Սակաւ ինչ առնել օրինադրեն զխաղալիսն ինչ, զ՝ի հուր գզելն, եւ բազումս այլս այսպիսիս անկատար գործեալս. (Պղատ. օրին. Բ. Է. Զ։ Իսկ անդ. Ը.)
peacefully assembled.
Եցոյց նմա զխաղաղակոյտ ոսկերաց բազմաց։ Մարգարէա՛ դու ի վերայ խաղաղակոյտ ոսկերացդ. (Մծբ. ՟Ը։)
some, a, an;
somewhat;
really, in effect;
մեծ — է ինձ, it is a great thing for me;
կամէի —, I could wish;
I would.
Զնա եդ գլուխ ի վերայ ամենայն իրիք եկեղեցւոյ. յն. ի վերայ ամենայնի՝ եկեղեցւոջ. լտ. պի վերայ ամենայն եկեղեցւոյ։
Պատկառեցէք ի վերայ իմիքի բանիւս իմով. յն. ի վերայ բանիս իմոյ։ ((ուր եւ ՟Խ՟Բ. 22. նոյնպէս անսովուր հոլով կայ, ումեքիւ)։)
cf. Ինծ.
Զարթեաւ ինծ ի վերա քաղաքաց նոցա։ Եթէ փոխիցէ հնդիկ զմորթ իւր, եւ ինձ զխայտուցս իւր, եւ դուք կարօղ լինիցիք գործել զբարիս. (Երեմ. ՟Ե. 6։ ՟Ժ՟Գ. 23։)
երկրորդն ի վերայ ընծու. (Խոր. ՟Ա. 25։)
ninth;
ninthly.
nineteenth.
thing, something;
ունիմ — ասել քեզ, I have something to tell you;
յ— ածել, to create;
ամենայն որ — իմ է՝ քո է, all that I have is thine.
Եթէ զ՝ինչ եւ (յն. զիմն,) առնիցէք. (Ա. Կոր. Ժ. 31։) Այլ անսովոր են հոլովեալքն ի վերջոյ ըստ ասորի ոճոյ.
by himself, spontaneously, voluntarily, of one's own accord.
Ինքնաբար իշխանութեամբն տիրէ ի վերայ բարեաց. (Տօնակ.։)
natural, innate;
— բարի, naturally good.
Ինքնաբուն զօրութեան աստուծոյ։ Ինքնաբոյն իւրեանոյ զօրութեամբ փառացն վերացեալ. (Ագաթ.։)
Որպէս որք ինքնաբուն առնիցեն պատկեր, եւ ի բաց առնցուն զամենայն՝ զոր առ ի խափան մաքուր տեսութանն իցէ եդեալ ի վերայ. (Դիոն. ածայ.։)
original, autographic;
autograph, original manuscript.
Երկրորդ գրեցաւ սա ի ձեռահիւսէն տեառն յոհաննու, որ յինքագրէն սարգսի վերափոխեաց Յինքնագիր սարգսի յառաջին շարահիւսէն օրինակեալ. (Յիշատ. սարգ.։)
found out, discovered or invented by one's self;
self-produced, spontaneous.
Եւ որպէս Ինքնին գտեալ, ի վեր երեւեալ, բղխեալ.
self-existent;
natural.
Որ ինքնագոյ հրաշիւք հիմնեցոյց ի վերայ հիման սուրբ առաքելոցն. (Շար.։)
voluntary, spontaneous, willing;
wilful, self-willed;
capricious;
voluntarily, willingly, spontaneously;
— կրօնք, superstition;
— անձնիշխանութիւն, free will
Ի վերայ ամենեցուն առաքելով զինքնաշարժն եւ զինքնակամ զօրութիւն. որոց պակասելոց լուծեալ եւ մեռեալ լինի մասն, ինքնակամ շնչոյն անբաժ եղեալ։ Պաճարեաց ինքնակամ շնչովն, որ ի ձեռն ջլացն հասանէ, առ ի շարժմունսն զյարձակումն եւ զզօրութիւն դնելով ի մարմին. (Նիւս. կազմ.։)
Ինքնակամ նահատակեալ ի վերայ օրինացն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 42։)
spontaneousness, voluntariness, free will.
Զայսոսիկ յինքնակամութենէ մեզ ի վերայ բերեալ. (Բրս. թղթ.։)
cf. Ինքնակայ.
ԻՆՔՆԱԿԱՑ. որպէս αὑτόματος sponte agens, fortuito eveniens. ինքնակամ. ինքնին շարժեալ կամ ի վեր երեւեալ, կացեալ յեղակարծուց.
self-glorious, boastful.
Զայս իմանամբք ի վերայ ինքնապանծամբարտաւան բանսարկուին՜ Թշնամին յինքնապանծ (կամ յինքնապարծ) զօրութիւն յուսացեալ՝ եւ զնա անգօսնէ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
that relates himself;
related by himself.
Ոտնաձայն առնէ, զի յոտսն քաւութիւնաբերս հասեալ մարդոյն ինքնապատում (լինելով) յանցանացն՝ փրկութիւն գտանիցէ։ հրեշտակացն իսկ ինքնապատում արարեալ ցանկալւոյն, դանիէլի զիւրաքանչիւր սահմանացն. Որոց բնաւին ինքնապատում յայտարարեալ զմերձաւորութիւն հոգւոյն եսայի. ասէ. հոգի տեառնի վերայ իմ. (Ագաթ.։)
cf. Ինքնանախատ.
Ըստ ինքնապարսաւ ամբաստանութեանցս բժշկականն ի վերայ դիցես սպեղանիս. (Սկեւռ. աղ.։)
fiction;
invention.
Ընդ հին չարութեանցն նորոգ ինքնաստեղծութիւնս գտի։ յերկաքնչիւրոց բնութեանցս մերոց վերերեւին ինքնաստեղծութիւն. (Նար. ՟Ի. ՟Ղ՟Բ։)
one's own master, absolute, independent;
— եմք գործոց մերոց, we are masters of our own actions.
ԻՆՔՆԱՏԷՐ. Որ ունի տիրապէս իշխանութիւն ի վերայ իւրոց. ազատաբար տնտեսօղ. իշխան. ըստ յն. ինքնակալ αὑτοκράτωρ . ըստ լա. տէր. patronus, dominus.
to humble or abase one's self, to be humble.
Ի վերայ մեծամեծ բարեգործութեանց առաւել խոնարհամտել. (Կլիմաք.։)
to be humble;
to lower oneself, to descend;
to yield, to acquiesce;
to lean, to bend downwards;
to decline;
— յամբարտաւանութենէ, to descend from one's haughtiness, to have the pride of one's countenance humbled;
յերկիր —, to prostrate oneself;
— առաջի Աստուծոյ, to bow before God;
— անկանիլ երեսաց, to go downcast, to be dejected;
— յիջեւան ուրուք, to deign to dwell in;
— յալիս, to grow old;
—հի օրն, the daylight fades, the day wanes or is going down;
յոտն եկաց յերեսացն խոնարհելոց, he rose from his prostrate attitude;
to be conjugated.
Ի վատութեան խոնարհեսցինհեծանաձգութիւնք։ Խոնարհեցան անկան երեսք իւր, կամ քո։ Խոնարհեցաւ՝ առ ի գիրկս իւր զաղիսն։ Եթէ խոնարհեսցին յատակք երկրի ի խոնարհ։ Խոնարհեցաւ ջողովուրդն, եւ երկիր եպագ։ Խոնարհեցաւ յերկիր, եւ եդ զերեսս իւր իմէջ ծնգաց իւրոց։ Խոնարհեցաւ բերսամէէ, եւ երկիր եպեգ արքայի։ Խոնարհեալ յովսափատ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Յոտն եկաց յերեսացն խոնարհելոց։ Խոնարեցաւ մարդ, եւ յերկիր կործանեցաւ այր։ Խոնարհեաց, թո՛ղ անցուք. եւ եդին հաւասար երկրի զմէջ եւ այլն։
humility;
deference, submission, humiliation, abasement;
baseness, lowness, inclination, declination.
Զառաջին ամբարտաւանին զբարձրութիւնն խոնարհեցոյց, եւ զմարդիկ ի խոնարհութենէ ի վեր բարձրացոյց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է.) (որ հայի եւի ՟Ա. եւ ի յաջորդ նշ)։
abasement;
humiliation;
fall, decline;
conjugation.
Մերժելով ի մտաց զսնոտի պարծանս ամբարհաւաճութեան, փոխանակ որոյ զիջանելոյ ըստ չափաւոր խոնարհմանն։ Շարժիմ ի բարձր աստիճանէ կատարելութեանն յամենեւին ի ստորին եւ ի վերջին խոնարհումն. (Պիտ.։)
humid, damp, wet, moist;
humidity.
Որպէս ի վերայ խոնաւից է տեսանել. (Խոսր.։)
to be astonished, surprised, enraptured, amazed;
to grow stupid.
salted and dried meat;
ham;
ապուխտք, pig-meat.
Ոմն գորտ գտեալ ի վերիացւոցն կողմանէ՝ ասեն ապուխտ արարեալ, ձուկն զնա կարծելով. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)
to recommend.
ἑπιτρέπω commendo գրի եւ ԱՊԱՍՊԱՐԵԼ. եւ իբր ռմկ. ԱՊՍՊՐԵԼ. Յանձն առնել. ապաստան առնել. աւանդել. վերածել. ընծայել. թողուլ. (իբր ընդ Ասպարաւ կամ հովանեաւ այլոյ արկանել). սիփէր էթմէթ, մանաւանդ սըփարըշ էթմէք, սըմարչամագ, թէսլիմ էթմէք.
slap, box, tap;
— ածել՝ հանել՝ մատուցանել, to slap, cf. Ապտակեմ;
— առնուլ՝ ըմպել՝ ուտօլ, to receive a box on the ear.
Ապտակս եւս, որ ի կատարած ծառայից վերջին գան է ... առանձնէիր զապտակն վերջին. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Կրեաց ամօթ, ա՛ռ ապտակս։ Եւ ի վերայ այնոցիկ ապտակ առեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։ ՟Բ. 37։)
right side, right hand;
— նաւու, starboard;
յաջակողման, to the right.
Դի՛ր զքեզ ի մէջ ջրոյ եւ հրոյ. եւ ա՛ռ յաջակողմանէն զջուրն. որ է գիտութիւնն եւ ողորմութիւնն աստուծոյ, եւ ա՛րկ ի վերայ հրոյդ, որ է ցանկութիւն. (Վրք. հց. ձ։)
to veil, to cover with a veil or curtain;
to cloak under a pretence, to mask;
to set sail, to make sail, to sail.
Առագաստեաց ի վերայ աչաց նոցա. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։) (Նանայ.։)
to attribute, to ascribe;
to prefix, to put before;
to set, to apply, to put, to join, to add;
to establish, to appoint, to make.
προστίθημι, παρατίθημι, προσποιέω. appono, adjicio, addo, trado. Առընթեր կամ մերձ դնել. յաւելուլ. ի վերայ բերել. եւ Աւանդել գրով, ճառել առաւել քան զոր գտանի ցարդ.
Զվերակացուս խորանին՝ քակտիչս եւ քայքայիչս առադրէր։ Հպարտս առադրէ գիտութիւնն. (Լմբ. ատ.։)
cf. Առադրութիւն.
Լինի որպէս ի վերայ նոցա գոլն եւ ոչ գոլն՝ առդրութիւն։ Կարելն եւ ներընդունելն՝ առդրութիւն (կամ առադրութիւն) որոշելով. (Պերիարմ.։)
adage, proverb, saying, aphorism, sentence, apophthegm;
axiom, maxim, general proposition, rule, principle;
oracle.
Եւ տէր առ ի վերայ դորա զառաս զայս։ Առած նինուէի։ Առած բանի տեառն։ Առած նորա յինքենէ ելցէ։ Դուք էք առածն։ Առած տեառն եղիցի մարդոյ բանն տեառն. վասն այդորիկ ես առից զձեզ առիւ. եւ այլն։
proverb, adage;
figure, enigma;
parable, simile, allegory;
apologue, fable;
spectacle;
—աւ, proverbially;
առ —է, to be exposed to public laughter or contempt;
յ—ս տալ, to expose to public attention or censure;
յ—ս, — նշաւակի լինել, to be exposed to public view, to lay open to public contempt;
ըստ —ին, according to the proverb;
— արկանել, —օք խօսել, to tell a proverb, parable, fables;
to proverb;
to give an enigma or charade to guess or divine;
յ— ածել, to give an example, to quote;
յ— գալ, յ—ս լինել, to become proverbial or a proverb.
Առակք սողոմոնի։ Բացից առակօք զբերան իմ։ Խօսեա՛ց առակ առ տունն իսրայէլի. արծուին մեծ եւ այլն։ Ո՞չ ապաքէն առակ է այդ՝ որ ասիդ։ Յաւուր յայնմիկ առից ի վերայ ձեր առակ։ Խօսէր ընդ նոսա բազումս առակօք, եւ ասէր. ահա ել սերմնացան։ Այլ առակ արկ առ նոսա. եւ այլն։
to expose to public notice;
to conceal, to hide;
to dissemble, to play the hypocrite.
Ոմանք առ կրէտատեաւ. ոմանք առ արիստարքոսիւ. (Եւս. քր. Բ։) Կամ Ի վերայ. յաւելուածով. հանդերձ.
Կամ Ի վերայ. ընդ. զտեղեաւն.
Ի վերայ նոցա ոչ էր յաւիտեան ողորմութիւնն աստուծոյ, այլ առ ժամանակ. (Լմբ. սղ.։)
Հատանօղ զառ ի չարն միաբանելոց։ Զառ ի յաստուածայինն լոյս վերահայեցողութիւն. (Շ. թղթ. եւ Շ. հրեշտ.։)
Առ ի զբարեբախտագոյնսն ի նոցանէն ընդունելով վայելս։ Առ ի յոքնապատիկն վերաբերելով հանդէս։ Առ ի գազանակուր լինելով։ Առ ի հասարակաբար զամենայն սերմանիսն համանգամայն բուսուցանելով. (Պիտ.։)
Ելցուք ի վերայ նոցա ի կողմանէ ծովուդ զառ ի թափի. (Պտմ. վր.։)
Միայն ի ձի ապաստան փախուցեալքն զերծան, եւ պաղանաւորք առ եւ ապուրք լերանց վերայ կորեան. (Մովս. կաղնկտ.։)
Յորոց վերայ հասեալ անօրինացն, եւ առականեցին զամուրս նորա. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. որ ի ՟Ժ՟Ը. գրի.)
Յորոց վերայ հասեալ թշնամեացն՝ առակեցին զամուրս նորա։
peculiar, singular;
lonely, solitary;
own.
ἵδιος. proprius. Առ անձն իւր վերաբերեալ. ինքեան եւեթ պատշաճեալ. սեպհական. յատուկ. անձնական. մասնաւոր.
singularity;
propriety.
Եւ է առանձնաւորութիւն բնութեանն վերնոյ՝ անչարչարութիւն։ Ընդ միաւորութեան տնօրինականի՝ բնութեանցն առանձնաւորութիւնք ի ձեռն բիւրուց բանից տեսանի մեզ. եւ այլն. (Պրպմ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Ե։)
Զառանձնաւորութիւն դասակարգութեանցն. (Սարգ. վերջ։)
without, except, save;
— իմ, without me.
Արար զնա գլուխ խօսուն ի վերայ այնոցիկ՝ որ առանց բանից են (այսինքն անբանից). (Եփր. ծն.։ Չի՛ք սահման առանց քո. այսինքն թափուր ի քէն. Նար. ՟Ի՟Գ։)
axis;
pivot;
passage.
Ըստ առանցից կողմանց որմոցն առ ի վերին կողմն, որոց ելանիցեն ի վերնայարկսն։ Առանցք ի մէջ կողմանց տանն։ Առանցիւքն եւ խորշիւքն ընդդէմ հիւսիսոյ. (Եզեկ. ՟Խ՟Ա. 7. 9. 11. 12։ ՟Խ՟Բ. 1։)
ἐξέχον, ἑκεχόμενον, προσέχον. eminentia, prominentiae gradatae, junctura. Ագոյցք. զօդք. եւ որպէս Առանցութիւն. վերելք, ցցուածք.
Խորշք ի մէջ առանցիցն, եւ ի վերայ խորշից նոցա ի մէջ առանցիցն առիւծք եւ եզինք եւ քերոբք. եւ ի վերայ առանցիցն նոյնպէս. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 28. 29։)
stony, rugged, craggy, uneven, rough;
rugged or rough road.
Եդի նմա կայանս զառապարս։ Հասեալ ի վերայ առապար լերին. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 6։ ՟Խ՟Ա. 15։)
proposition, object;
purpose, resolution.
Ի վերայ հացին առաջադրութեան։ Ծխել առաջի նորա խունկս եւ առաջադրութիւնս։ Սեղան առաջադրութեան. (՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 32։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 4։ ՟Ի՟Թ. 18։)
joint, commissioner, assessor;
cf. Առաջիկայ.
Որպէս Առաջակաց. յանդիմանակաց. մերձակաց. կամ առաջին յառաջի կացելոց. որպէս գլխաւոր պաշտօնեայ, խորհրդական, ատենակալ, վերակացու, տնտես.