mixed with mud, muddy;
brown.
Զհողն զամենայն ի վերկոյս հոսեալ յուզէին ... ի բացուստ նկատեալ տեսողացն զտղմագին մթութիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
muddy, miry.
Ներսէս՝ ուռկան ... զբանական ձկունս ի տղմային եւ հեղձուցիչ հեշտուեւեանց վերաբերեալ. (Սկեւռ. լմբ.։)
to get dirty, to be dabbled or covered with mire, to draggle in the mud.
Երկիր տղմացեալ՝ լինի ջուր։ Երկիր ի ջուրցն՝ որ կային ի վերայ նորա՝ տղմացեալ կաւացեալ էր։ Ջրով տղմացեալ սկացեալ. (Նիւս. բն.։ Վեցօր. ՟Դ։ Գէ. ես.։)
poorly, penuriously, in poverty.
Որով (խանձաբրովք) ի ծննդեանն աւուր տնանկաբար վերասքօղեցաւ. (Նար. խչ.։)
cultivation, plantation.
Երկիր առ տնկագործութիւն ոչ անախտ կայ. մնայ։ Այլ եւս տնկագործութիւն ունել յօրինաց։ Ի ձեռն դրաստին տնկագործութեան։ յարեւելս կոյս եւ տնկագործութեամբն։ Արեւելեայ տնկագործութեան վերակացութիւն. (Պիտ.։)
economically, thriftily;
providently, providentially, mysteriously.
οἱκονομικῶς . Իբրեւ տնտես. տնտեսութեամբ. ըստ վերին տեսչութեան. տնօրինաբար.
economical;
cf. Տնօրինական;
—ն, economy.
ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ. ա. Տեսչական. սը վերին տեսչութեան. տնօրինական. որ ինչ է ըստ խորհրդոյ մարդեղութեան.
to manage, to have the direction, to regulate;
to economize;
to govern, to rule, to dispose;
to dispense, to distribute, to provide, to administer.
Այս ի յերկրի բնաւորեցաւ, եւ ի վերուստ տնտեսեսցաւ. (Վահր. ոտ.։)
economy;
stewardship, housekeeping, management, direction, administration, distribution;
Providence;
the mystery of the incarnation;
առտնին, քաղաքական —, domestic, political economy.
Սպասաւորք էին տնտեսութեանն։ Ճշմարտապէս ըստ տնտեսութեան մարդ եղեալ շրջէր ի վերայ երկրի. (Շ. բարձր.։)
Զտնտեսութիւնն աստուծոյ. զո՞ր տնտեսութիւն. զյաղագս ի վերայ բոլորիցս աստուծոյ մարդանալոյն. (Աթ. ՟Ը։)
cf. Տնտես. director, manager, administrator.
Հաւատարիմ եւ իմաստուն տնօրինին՝ ի վերայ ամենայն տէրունական ստացուածոցն լինել տէր. (Նիւս. երգ.։)
Զի քո օգտին է տնօրէն բասարկուն մարտիւն։ Որոյ գործոյն տնօրէն եղեւ կայսրն օգոստոս ընդհանրական գրութեամբ աշխարհի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. վերափոխ.։)
cf. Տնտեսաբար.
οἱκονομικῶς dispensative, cum dispensatione, secundum providentiam, vel incarnationem. Տնտեսաբար. գեղեցիկ մատակարարութեամբ. գաղտնի կամ խորին տեսութեամբ. կամ վերին տեսչութեամբ.
birth;
illegal profit, usury, exorbitant interest;
—սեօք, with usury.
Կուտէին ի վերայ արդարոյն զօրինացն տոկոսիսն, եւ զամբաստանութիւն հայհոյութեանն։ Տացես զտոկոսիս վասն ամենայն չարեացն՝ զոր գործեցեր. (Ճ. ՟Ա.։)
Զվերջին պատժոցն տացէ զտոկոսիս. (Մանդ. ՟Գ։)
of good family, high-born, illustrious, noble, patrician;
national;
relation, kindred;
—ք, produce, fruit, revenue, harvest.
Ո՞ ոչ ընկալցի այնպիսի քաղցր հատուցանօղ ի ժամանակի հանդերձ տոհմականաւն զփոխն։ Պահանջէ զտոհմականս իւր շնորհաց. (Ածաբ. աղք.։ Լմբ. վերափոխ.։)
cf. Տոհմային.
chief of a family or race.
Երկոտասան տոհմապետացն։ Նման այսր եւ ի վերայ տոհմապետացն մարգարէն արար. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լին.։)
cf. Տողական;
continual;
in series, by order, successively.
Որ պարառաջն էր պարծանաց քում տողանի տէրութեան։ Խրատականս զկնի եկելոց իբրու զտողանի ի վերջ նահանջեալ բարբառի։ Որ եւ ի մեզ հասանէ տողանի։ Ի վերայ գլխոց իւրեանց զարիւնն աստուծոյ ոչ շատանան, ոյլեւ տողանի յորդիս իւրեանց ձգեցին. (Մագ.։)
to descend or arrive in order;
to be classified, arranged methodically.
Ո՞ւր մերն տրդատ ... արշակ, եւ վերջին վաղարշակ. թէպէտեւ ղկնի կցորդաբար ի մեզ տողանի սեր եւ նահապետութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
small or young dragon;
— թռուցիկ, cf. Փռռան.
Վիշապի առ իժս եգիպտացւոց զկռիւն տեսեալ՝ ոչ սակաւ հիացեալ եղէ։ Ի վեր համբարձեալ կարի յոյժ զագին վիշապակն՝ ի վեր շարժէ զայն՝ պատրելով. (Փիլ. լիւս.։)
full of wounds, covered or riddled with wounds, ulcerous;
— առնել, to cover with wounds.
Հեծեծեսցուք ի վերայ վիրալից հոգւոց մերոց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
wounded, ulcerated.
Մտին ի վերայ վիրաւորացն։ Մերձենայցէ ի վիրաւոր կամ ի մեռեալ։ Չափեսցեն շուրջ զվիրաւորաւն զվայրս քաղաքին։ Լցէք զճանապարհս ձեր վիրաւորօք։ Առաջի վիրաւորացն քոց։ Ննջեսցես ի մէջ վիրաւորացն սրոյ։ Մերկս եւ վիրաւորս փախչել.եւ այլն։
to wound, to ulcerate.
Ուսուցանել պարտ է, եւ ոչ վիրաւորել զտգէտն։ Վիրաւորեցելումն ի վերայ բերելով զողջութիւն։ Առ որ եւ հասարակաց թշնամին վիրաւորիւք. (Դիոն. թղթ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Իսիւք.։)
wound, hurtmed lesion.
Զի թէ տեսանելի էր վիրաւորութիւնն եւ այլն։ Աներեւոյթ է թշնամին, որ բառնայ զսուր վիրաւորութեան։ Ըստ արժանի նոցա զվիրաւորութիւն էած ի վերայ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22. եւ 8։)
bearing witness with another;
fellow-martyr;
— լինել, to attest together, to vouch for with another.
Ոչ ընդունելի է իւր վկայութիւն ի վերայ ինքեան, եւ ոչ վկային վկայակից ի վերայ ինքեան պատշաճ է լինել. (Նանայ.։)
fond of martyrs.
Առ ի յունացն եւ յասորւոց՝ ճառըս սրբոց վերաբերեալ ... ըստ որում անուն իսկ ընկալեալ, վկայասէր վերձայնեալ. (Շ. վիպ.։)
like a martyr.
to beat off, to drive or beat back, to rout, to scatter, to disperse, to defeat, to crush, to discomfit.
Յառնէ ի վերայ դուդուշն. զոր վկանդեալ պարկիարուխն՝ եհար զզօրս նորա։ Վկանդէր զպարսից զօրն. (Պտմ. առ Լեհ.։)
wrong, prejudice, injury, detriment;
damage, harm, hurt, loss, grievance;
ill, fault, sin, injustice, mischief;
հասուցանել, տալ, գործել, cf. Վնասեմ;
—ուք վաճառել, to sell at a loss;
ի — ուրուք, at the peril, at the loss, at the detriment, at the expense of a person;
ոչ մեծ ինչ է —ն, there is no great harm done;
ի — իւր շրջեցաւ իրն, the affair turned out to his disadvantage;
էր գիր —ու նորա գրեալ, his accusation was written above;
զի՞նչ — է իմ, what fault have I ?
— է քեզ գինին, wine is bad for your health;
որ — գործէ նոյն եւ հատուսցէ, he that does the damage must answer for it.
Եդին ի վերայ գլխոյ նորա գրեալ զվնաս նորա, թէ այս է յիսուս թագաւորն հրէից։ Եւ էր գիր վնասու նորա գրեալ, թէ թագաւոր է հրէից. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 37։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 26։)
cf. Վիշտ.
Ի վերջինսն անկաւ վշտագնութիւնս. (Պղատ. տիմ.։)
Վշտագնութիւն անճողոպրելի ի վերայ հասեալ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
compassionately, sympathizingly.
Վա՛յ տայ անձին մարգարէս վշտակցաբար, զի գիտէ պատուհասն՝ որ պատահելոց է նոցա։ Զպատիժ պատուհասից դատաւորքն ոչ ածէին վշտակցաբար ի վերայ յանցաւորացն. (Լմբ. միք. եւ Լմբ. ամովս.։)
sympathy, compassion, commiseration, condolence.
Արտասուեաց յիսուս, զի զվշտակցութիւն եւ զմարդասիրութիւն առ ազգակիցս մեզ ուսուսցէ։ Կարգ եդեալ ի վերայ վշտակցութեան՝ արտասուեաց. (Ճ. ՟Գ.։)
of high or illustrious lineage.
Տու՛ր թեւս կոճոպեալ անդամոցս՝ վերանալ ի վսեմազարմիցն երամս. (Բենիկ.։)
cf. Վսեմ.
Յաթոռն վսեմական զետեղումն։ Սրբոյ եկեղեցւոյ վսեմական սահմանք օրինադրեցին։ Յետ վսեմական վերծանութեան սրբոյ աւետարանին. (Մաքս. եկեղ.։)
Զաստուածայնոյն եւ զվսեմականին բնակութիւն բերելով ի վերայ մեր. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Վէս;
cf. Հէք;
boldness, effrontery;
cf. Վզանութիւն;
ի — գալ, to grow bold, to withstand, to oppugn, to impugn, to contend, to dispute.
Ոչ ունիմ վստահութիւն կոչել զանուն ահաւորիդ ի վերայ վսերիս։ Վերացո՛ ի վսերէս զվէր վիրաւորեալ ծառայիս. (Յհ. գառն.։)
Կարդա՛ զանուն վաղավախճան վսերիս, որպէս եւ բարբառն բղխեալ ի բերանոյդ առ տալիթայն։ Զբերանն կափուցեալ ի վերայ վսերիս։ Լուա՛ զանթուելի վէր վերամբարձեալ վսերիս։ Ի քանի՞ վարմից վսերական վիրագին կորզեցեր զիս կեցուցիչ։ Զգահավիժեալս ի բարձանց զհրասուզեալ վիրագս վսերականս։ Զանձն վսերամիտ հիքոյս։ Շնորհեա՛ զմաքրութիւն վսերամիտ հիքոյս։ Զվսերամիտ անձն իմ զստահակեալ եւ զապստամբ։ Փրկեա՛ զիս ի վսերամիտ գոռոզէն։ Ընթադրեա՛ ի վսերամիտս զծագումն ողորմութեանդ անբաւ։ Թաքուցի ի վսերային միտս իմ։ Վհատեալ վսերային վերամբարձեալ ծովս անտարացոյց՝ զանորդիս չարեաց։ Զբերան հնացեալ վսերային վիրագին. (Բենիկ.։)
cf. Վսեր.
Ոչ ունիմ վստահութիւն կոչել զանուն ահաւորիդ ի վերայ վսերիս։ Վերացո՛ ի վսերէս զվէր վիրաւորեալ ծառայիս. (Յհ. գառն.։)
Կարդա՛ զանուն վաղավախճան վսերիս, որպէս եւ բարբառն բղխեալ ի բերանոյդ առ տալիթայն։ Զբերանն կափուցեալ ի վերայ վսերիս։ Լուա՛ զանթուելի վէր վերամբարձեալ վսերիս։ Ի քանի՞ վարմից վսերական վիրագին կորզեցեր զիս կեցուցիչ։ Զգահավիժեալս ի բարձանց զհրասուզեալ վիրագս վսերականս։ Զանձն վսերամիտ հիքոյս։ Շնորհեա՛ զմաքրութիւն վսերամիտ հիքոյս։ Զվսերամիտ անձն իմ զստահակեալ եւ զապստամբ։ Փրկեա՛ զիս ի վսերամիտ գոռոզէն։ Ընթադրեա՛ ի վսերամիտս զծագումն ողորմութեանդ անբաւ։ Թաքուցի ի վսերային միտս իմ։ Վհատեալ վսերային վերամբարձեալ ծովս անտարացոյց՝ զանորդիս չարեաց։ Զբերան հնացեալ վսերային վիրագին. (Բենիկ.։)
cf. Վսեր.
Ոչ ունիմ վստահութիւն կոչել զանուն ահաւորիդ ի վերայ վսերիս։ Վերացո՛ ի վսերէս զվէր վիրաւորեալ ծառայիս. (Յհ. գառն.։)
Կարդա՛ զանուն վաղավախճան վսերիս, որպէս եւ բարբառն բղխեալ ի բերանոյդ առ տալիթայն։ Զբերանն կափուցեալ ի վերայ վսերիս։ Լուա՛ զանթուելի վէր վերամբարձեալ վսերիս։ Ի քանի՞ վարմից վսերական վիրագին կորզեցեր զիս կեցուցիչ։ Զգահավիժեալս ի բարձանց զհրասուզեալ վիրագս վսերականս։ Զանձն վսերամիտ հիքոյս։ Շնորհեա՛ զմաքրութիւն վսերամիտ հիքոյս։ Զվսերամիտ անձն իմ զստահակեալ եւ զապստամբ։ Փրկեա՛ զիս ի վսերամիտ գոռոզէն։ Ընթադրեա՛ ի վսերամիտս զծագումն ողորմութեանդ անբաւ։ Թաքուցի ի վսերային միտս իմ։ Վհատեալ վսերային վերամբարձեալ ծովս անտարացոյց՝ զանորդիս չարեաց։ Զբերան հնացեալ վսերային վիրագին. (Բենիկ.։)
cf. Վսեր.
Ոչ ունիմ վստահութիւն կոչել զանուն ահաւորիդ ի վերայ վսերիս։ Վերացո՛ ի վսերէս զվէր վիրաւորեալ ծառայիս. (Յհ. գառն.։)
Կարդա՛ զանուն վաղավախճան վսերիս, որպէս եւ բարբառն բղխեալ ի բերանոյդ առ տալիթայն։ Զբերանն կափուցեալ ի վերայ վսերիս։ Լուա՛ զանթուելի վէր վերամբարձեալ վսերիս։ Ի քանի՞ վարմից վսերական վիրագին կորզեցեր զիս կեցուցիչ։ Զգահավիժեալս ի բարձանց զհրասուզեալ վիրագս վսերականս։ Զանձն վսերամիտ հիքոյս։ Շնորհեա՛ զմաքրութիւն վսերամիտ հիքոյս։ Զվսերամիտ անձն իմ զստահակեալ եւ զապստամբ։ Փրկեա՛ զիս ի վսերամիտ գոռոզէն։ Ընթադրեա՛ ի վսերամիտս զծագումն ողորմութեանդ անբաւ։ Թաքուցի ի վսերային միտս իմ։ Վհատեալ վսերային վերամբարձեալ ծովս անտարացոյց՝ զանորդիս չարեաց։ Զբերան հնացեալ վսերային վիրագին. (Բենիկ.։)
cf. Վստահանամ.
Զաճումն յառաջադիմութեան, զոր ոչ ի տեսչութենէ մարդոյ վստահեալ յանձինս ունէին, այլ օգնութեամբ վերին խնամակալութենա։ Դու՝ որ սոսկ մարդ ես, հրամանաւ եւ բանիւ վստահես (տպ. վստահիս) առաւել քան զհրեշտակն գործել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։)
peril, danger, risk, chance, hazard, ill, misfortune;
punishment;
—աւ, perilously, hazardously, dangerously;
ի — արկանել, դնել ի —ի, մատնել ի —, to put in jeopardy, to endanger, to compromise;
ի — արկանել զանձն, to put oneself in jeopardy, to risk or venture oneself;
ի —ի լինել, to be in jeopardy, to incur danger, to run risk;
խուսել, փրկել ի —ից, to shun danger, to avoid perils;
նաւն ի —ի կայր խորտակել, the ship was in danger of being wrecked;
— ի վերայ կայր նորա, he was in peril;
— է նմա, he is in danger, he runs the risk of;
—աւ կենացն, at the risk of his life;
—աւ անձինս, at the peril of my life.
perilous, dangerous, hazardous;
in danger, exposed in jeopardy;
sad, fatal, disastrous;
— ժամանակ, critical moment;
— վայրկեան, crisis.
Ի վերայ այսքանեաց գերութեանց ամենաթշուառ վտանգաւոր իս։ Վտանգաւոր եւ ամենակիրն անդամօք. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ձ՟Բ։)
herd, herdsman, herdsman;
porter, door-keeper.
Ի վերայ ապարանիցն մայասայ որդւրոյ սելովմայ վտառապահի. (Երեմ. ՟Լ՟Է. 4։)
Ի վերայ վտառապահացն արքունի, այսինքն ձիոց. որ եւ ԿՈՅՏԱՊԱՆ, կամ կոյտք ձիոց։
to drive away, to expel, to banish, to exile, to expatriate, to cause to wander or stray;
— ի ծառայութիւն, to reduce to slavery to lead into bondage.
Հասեալ ի վերայ հայոց՝ նախ զաշոտ վտարանդեալ (այսինքն վտարանջեալ՝ ապստամբ) ա՛յսր խաղացուսցես. (Արծր. ՟Գ. 1։)
slavery, bonds;
banishment, exile, expatriation;
exodus, emigration;
uncertainty.
Սաստկացաւ ի վերայ իմ վտարանդումն եւ նեղութիւն. (Յհ. կթ.։)
lappet, skirt.
cf. Վտտիմ.
Վտտեսցէ (կամ վատեսցէ) զնոսա, եւ բացուստ ի բաց հալածեսցէ՝ իբրեւ զունգ յարգի հոսեալ։ Ոչ եւս վտտեսցին ի սովոյ ի վերայ երկրի։ Եօթն ջլօք գալարովք չվտտելովք. (Ես. ՟Ժ՟Է. 13։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 29։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 7։)
to make lean or thin, to emaciate, to weaken.
Վտտեսցէ (կամ վատեսցէ) զնոսա, եւ բացուստ ի բաց հալածեսցէ՝ իբրեւ զունգ յարգի հոսեալ։ Ոչ եւս վտտեսցին ի սովոյ ի վերայ երկրի։ Եօթն ջլօք գալարովք չվտտելովք. (Ես. ՟Ժ՟Է. 13։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 29։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 7։)
tent-keeper.
Պահապան եւ վերակացու վրանի.
cf. Վրդովեցուցանեմ.
ՎՐԴՈՎԵՄ ՎՐԴՈՎԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑκθορυβέω deturbo. Խռովել. ամբոխել. այլայլել. վեր ի վայր առնել. խախտել. դղրդել. կր. իլ.
Այս յիսուս նազովրեցի զարհուրեա՛լ վրդովէ զիս։ Մի՛ վրդովեր զանձն կուսին. (Զքր. կթ.։ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ե.։)
to alarm, to rouse, to disquiet, to trouble, to disturb, to perturb, to agitate.
ՎՐԴՈՎԵՄ ՎՐԴՈՎԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑκθορυβέω deturbo. Խռովել. ամբոխել. այլայլել. վեր ի վայր առնել. խախտել. դղրդել. կր. իլ.
Այս յիսուս նազովրեցի զարհուրեա՛լ վրդովէ զիս։ Մի՛ վրդովեր զանձն կուսին. (Զքր. կթ.։ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ե.։)
revengeful, vindicative, avenging;
— լինել, to call for vengeance, to be revenged.
Աստուած վրէժխնդիր. Աստուծոյ սպասաւոր է, վրէժխնդիր ի բարկութիւն այնմ՝ որ զչարն գործիցէ։ Վրէժխնդիր է տէր ի վերայ ամենայնի այդորիկ. եւ այլն։
vindictive.
Որ ի վերայ բերէ զվրէժ՝ զպատիժ.
Զի է հասեալ պատրաստաբեր՝ տէրն ի վերայ քո վրիժաբեր. (Շ. եդես.։)