this, that;
սոյն սա, this one, he himself;
սա է, it is he, that is to say;
սա աւասիկ, however, yet, still.
Իւրաքանչիւր սայցն։ Սայց ոչինչ է քանակ։ Ի վերայ սայց ասացելոցն։ Զոմն ճշմարիտ, եւ զոմն սուտ սայց գոլ։ Ասացեալ է յաղագս սայց. (Արիստ. ստորոգ. եւ Արիստ. պերիարմ.։)
հաստատեցիր զերկիր ի սմայօքս ի վեր քան զբան. (Գանձ.։)
wreathen work.
Սաբակ (կամ սաբաք) եւ նռնաձեւք ի վերայ քովթարայն շուրջանակի. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 17։ 1)
cf. Այսգունակ.
Զօրէն մեղուացն ի մեղուանոցացն արտաքս դիմեալ, սագունկ հասեալ ի վերայ խուժանն. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cf. Սադդայ.
almighty.
to persuade, to advise, to excite, to suggest, to insinuate, to stir up, to provoke, to induce;
to help, to contribute;
to be the means of, to procure;
to contrive, to invent, to form;
to betray, to give up, to deliver.
Լիով պատճառք արարածոց՝ սադրեալ ի վարդանայ վարդապետէ (քաղելով ի հացն բանից). (Վրդն. ծն. վերնագիր։)
sponge;
cf. Սպունգ.
Ունէր միշտ սաթնուկ, այսինքն սպունգ ի վերայ ծնկացն, եւ ջնջէր այնու զարտասուսն. (Վրք. հց. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Է։)
anvil;
slab, paving or flag stone;
sheet of metal, plate.
ἅκμων incus πλάξ tabula lata, planities, crusta lapidea. Հատոր կամ տախտակ կարծր նիւթոյ՝ երկաթի կամ քարեղէն, յորոյ վերայ կռանեն դարբինք. եւ որ ինչ նման է նմա ըստ ձեւոյ կամ կարծրութեան. Էօրս. (լծ. եւ լտ. սի՛լէքս. յն. խա՛լիքս. որ է գայլախազ. գայկան թաշը, որպէս եւ պրս. սըլայէ, քար՝ յորոյ վերայ լոսի ներկ. իսկ սալ, թ. է լաստ, լաստափայտ).
Բազումք ի դարբնաց բախեն զսալն։ Բազմութիւնք դարբնաց սալիւք եւ ուռումբք. եդեալ ի վերայ սալիցն, եւ ուռումբք ջարդեալ։ Որպէս կռանք՝ որ գան ի վերայ ոսկւոյ՝ մինչդեռ կայ ի վերայ սալի. (Խոր. ՟Բ. 58։ Փարպ.։ Իսիւք.։)
Սալ քարեայ դնեալ ի վերայ (գերեզմանին), եւ ծածկել. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի՟Զ.։)
Հեշտասիրութեամբ խորտակեմք զսալսն, յորում գծագրեցաւ սուրբ հոգին յաւազանն։ Կոփել արժան է զսալն հոգւոյն (առ ի վերստին գրել). (Տօնակ.։)
Գտի սալ մի կապարեայ, եւ վերացուցեալ իմ զսալն՝ գտի զսափորն. (Պիտառ.։)
basket-maker.
Եդ ի վերայ միոյ դիհաց մուրուացն սալազուգին. (Ոսկիփոր.։)
to take refuge, to hide oneself.
Եզեկիէլ պատմէ զքերովբէիցն զթեւսն տարածեալ ի վերայ գլխոց եւ բովանդակ անձանցն. զի որպէս ի սասկիկ յահէ ընդ թեւօք ասէ սալարէին. (Խոսր. պտրգ.։)
flagstone, flag.
Ի վերայ սալաքարի եդի զնա։ Ետու զարիւն նորա ի վերայ սալաքարին, զի մի ծածկեսցի (ընդ հողով). (Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 7. 8։)
Յատակս ջրին ի վերայ սալքարի բուսանի, եւ լինի բուրակն. եւ յոմանս սալաքար ի տեղի բուրակի լինի յեռեալ ի քարի աղն մատնեհար. (Մարթին.։)
reckoning, measure, account, number;
condition, position, state, manner;
— արկանել ընդ ումեք, to come to terms about the price, to bargain for, to contract, to strike a bargain for, to stipulate, to come to an agreement, to settle;
եւ որ ի սոցին —ի, and of other similar ones;
եւ որ այլ եւս սոցին —ի իրք, and of other like things;
որոց —ի են, among whom are;
եւ որ սոցին —ի են, and so forth, and so on, et caetera;
ո՞չ դահեկանի միոջ — արկեր ընդ իս, didst not thou agree with me for a penny ?
impost, rate, duty, tax, imposition, tribute;
order;
convention, contract, agreement;
budget;
tariff.
Եղիցին տալ նմա սակ յայտնի ... ամսոյ ամսոյ հարիւր եւ հիսուն դահեկան։ Թեթեւացուցիչ ի ձէնջ զամենայն սակս հարկաց։ Վասն մտից եւ սակից։ Զմտից եւ զսակից, եւ որ այլ եւս հարկք աշխարհին։ Ի նա հաւատալով զսակս հայոց։ Ստկ, եւ վաճառաշահ իցէ։ Ծանր հարկս եւ անհնարին սակս ի վերայ դնեն։ Եթէ տայցեն անդք տոհմականս, եւ եթէ չտայցեն, նոքա զնոյն սակս պահանջեն։ Ոչ յընչից զրկեալ՝ չընդունելով յառաջագոյն զբժշկութեանն վարձուց սակ. (եւս. պտմ. ՟Է. 28։ Ճ. ՟Ա.։ Եղիշ. ՟Բ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։ ՟Գ. 8։ Պիտ.։)
but, notwithstanding, nevertheless, however, yet, always, besides, moreover.
ὄμως, ἁλλά, ἕμπας, ἕμπης tamen, verum. որպէս թէ Սակայն լիցի, այսինքն այնու պայմանաւ։ (գրի եւ իբր ռմկ. ՍԱԿԷՆ, իբր ի սակէն)։ Բայց. այլ յայսր ամենայնի վերայ. համայն. միանգամայն. ապաքէն. իսկ. չափին. (լծ. յն. օ՛մօս ).
a few, very few, almost none, almost nothing;
in a moment or instant;
— մի եւ, — միւս եւս եւ, — ինչ պիտոյ՝ եւ, little is wanting to, there was but little wanting, it would but a little.
Սակաւիկ ինչ խրատեալք՝ գտցեն զմեծ բարութիւն։ Ոչ դադարեաց եւ ոչ սակաւիկ ինչ յանդիս։ Ես սակաւիկ ինչ բարկացեալ էի ի վերայ նոցա. (Իմ. ՟Գ. 5։ Հռութ. ՟Բ. 7։ Զքր. ՟Ա. 15։)
double-edged axe, battle-axe;
cf. Սակր.
Լէգէոն սպարակիր հետեւակն՝ վահան ի ձեռն, սակուր զգոտւոյ։ Յանկարծօրէն կից ի վեր առնեալ զսակուրսն՝ զարկանէին թագաւորին պապայ. մին կշիռ զուլն հարկանէր սարկաւն, եւ միւսն եւս սակաւորն զաջ թաթ ձեռինն. (Բուզ. ՟Է. 32։)
fixing the boundary, setting up landmarks;
constitution;
statute;
ordinance, regulation;
decision;
definition.
ὀρόθεσις, ὀροθεσία determinatio, constitutio, statutum, dispositio. Կարգաւորութիւն. որոշումն սահմանաց. եւ Տեսչութիւն վերին. օրինադրութիւն. վճիռ.
bordering upon, adjacent to;
definitive;
indicative;
բանիւ —աւ կապել, to excommunicate.
ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ. ὀριζόμενος terminatus, finem habens. որպէս Սահմանաւոր. հունաւոր. չափաւոր, ժամանակեայ. վերջանալի.
cf. Սահմանակողմն.
Զամենայն սահմանակիցս ապստամբս հնազանդեցին։ Անդք սահմանակցաց։ Արկ աստուած զահ իւր ի վերայ սահմանակցացն՝ սիկիմացւոց, եւ ոչ ելին ի վերայ յակովբայ. (Եւս. քր. ՟Բ։ Բուզ. ՟Դ. 12։ Գէ. ես.։)
circumjacent, bordering, close to, adjacent, neighbouring.
որպէս նոյն ընդ վերնոյն (=ՍԱՀՄԱՆԱԿԻՑ).
frontier guard;
lord of the marches, provincial governor;
— զօրք, frontier garrison or guard.
Իշխան հանդերձ զօրօք՝ պահապան եւ վերակացու սահմանաց. սահմանակալ. կուսակալ. բդեշխ. եւ բանակ նորա։
to bound, to limit, to set bounds to, to circumscribe;
to define, to determine, to fix, to decree, to establish, to institute;
to regulate, to decide, to resolve, to propose, to deliberate, to stipulate, to prescribe;
to destine, to design, to affect;
to consist, to measure, to weigh;
յառաջագոյն or յառաջ —, to predestine, cf. Նախասահմանեմ;
— սահմանս զանձնէ իւրմէ, to bind oneself by an oath to;
— անդր քան, to confine, to banish, to exile.
Ի կատարումն ածեալ սահմանեցաք զբանս ի հայր եւ ի հոգին սուրբ. (Իգն. վերջաբ։ յասելն Շար.)
the third month of the ancient Armenian calendar, March.
Երրորդ ամսին հայոց. որ ըստ անշարժ տոմարի վերածի ի հոկտեմբեր եւ ի նոյեմբեր։ Տօմար.։ Յարսմաւ. եւ այլն։
generalship.
Սաղարգն ոչ իբրեւ զօրաւար եւ առաջնորդ. առաջնորդութիւն. վերակացութիւն.
psalm-singing, psalmody.
Զվկայութիւնս ի վերայ բերէ ի սաղմոսերգութենէն։ Որպես եւ սաղմոսերգութիւնն ասէ. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. եփես.։)
yoke, wooden collar for draught oxen;
whip-staff, tiller-shaft, tiller ropes.
ՍԱՄԻՔ, նմանութեամբ. οἵαξ clavus gubernaculi եւ gubernaculum. Քեղի. վերին ղեակ նաւին.
small cart, truckle, dray-cart;
— ձեռաձիգ, barrow, hand-barrow.
Ոզա քահանայ եբարձ զաապանակն սայլակաւ։ Եդին ղնա ի վերայ սայլակի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Առաքեցին հանդերձ տապանակաւն ի սայլակին։ Դրդուեցաւ ի սայլակէ անտի անկանիլ։ Ի վերայ ուսոցն բարձցեն զնտ, եւ ոչ եթէ ի սայլակի. (Եփր. ՟ա. թագ.։ եւ Եփր. ՟ա. մնաց.։)
wheel-chair.
Ա՛ռ զսայլիտն ոսկի, յորոյ վերայ նստաւ կաթողիկոսն. (Կիր. պտմ.։)
carter, waggoner, driver, carrier.
Սայլորդացն տեսեալ զոսկերս մարդկան՝ թաղեցին ի նոյն հորս (կամ խորս). զոր զգացեալ արշակայ՝ հրամայէ զսայլորդսն Մի վերայ հորոցն կախել զփայտէ. (Խոր. ՟Գ. 32։)
cf. Տիտանիք;
Titan;
titanium.
Իբրեւ զնեբրովթ սկայ ընդդէմ աստուծոյ ... զտայն՝ որ ի վերայ հսկայիցն եւ տիտանեանցն առասպել է՝ ճշմարիտ առնեն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 82։)
to speak imperiously, lordly;
seriously, sensibly.
Արդ ահա ընդ միտ ածեալ, առ աստուած տիրաբանէ։ Մի՛ ոք կարծեսցէ ի վերայ աստուծոյ զստուերս իսկապէս տիրաբանիլ։ Իսկ աստ բարբառք տիրաբանեալք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 54. եւ իմաստն։ Ոսկ. ղկ.։ Տիրաբանեն՝ զբավանդակ զերկին նմա առանձինն ստանալ. Եփր. աւետար.։)
cf. Տիրապէս.
Բռնութեամբ տիրաբար ի վերայ արքունի իրացն հասեալ՝ շրջէր յաշխարհին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 23։)
cf. Բուն.
Անիրաւի՝ ոչ ուրուք եղելոյ մարդ, այլ իսկագոյն եւ տիրագոյն ասել՝ մարդակերպ գազանի։ Եղիայ ի վեր հետեւեալ, եւ կամ տիրագոյն եւ իսկապէս ասել՝ համբարձեալ։ Մինչ զի իսկապէս եւ տիրագոյն ասել, չափ ամենեցուն՝ եւ՛ իմանալեացն եւ՛ զգալեացն՝ աստուած մի. (Փիլ.։)
dominical;
divine;
feudal;
lordly, predominant, prevailing, despotic, absolute, sovereign, supreme;
own, proper;
— պատկեր, God's image or likeness;
— իշխանութիւն, absolute power.
Յաստուածայնոցն գրոց, եւ ի տիրական գլստենէ։ Տիրական յաթոռ նստիս։ Ըստ տիրական անճառ խորհրդոյն։ Զտաղաւարն տիրական, եւ զխորան աստուածական։ Տիրական ծննդեանն սպասաւորք՝ դասք վերնոցն. (Աթ. ՟Բ։ Շար.։ Նար.։ Շ. հրեշտ.։)
to make oneself master of, to become master, to rule, to dominate, to govern, to have dominion over, to sway;
to pass under the dominion.
Իշխեցեալս եւ տիրացեալս եւ կարծեցեալս նուաճել։ Բռնութիւնն սատանայի դարձեալ տիրացաւ ի վերայ մարդկան. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟բ. յհ.։)
plotting against one's master.
Ի բերանոյ տիրանենգն փիսակայ։ Տիրանենգք եւ ընկերադաւք։ Ի վերայ տիրանենգ եւ տիրասպան ժողովրդոց։ Ի տիրանենգ զարմէ. (Բուզ. ՟Գ. 20։ Տօնակ.։ Փարպ.։ Երզն. լս.։)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
Տիրապէս ունիմք իշխանութիւն ի վերայ սորա (այսինքն լեզուի). (Շ. յհ. ՟Խ։)
slaying one's master.
Ի վերայ տիրանենգ եւ տիրասպան ժողովրդոց։ Տիրատեացք, տիրասպանք. (Փարպ. Մեսր. երէց.։)
to render or make master, to cause to rule or govern;
to authorize, to empower;
to effectuate, to fulfil.
Տիրացուցանէ (կամ տիրեցուցանէ) ի վերայ ազգին զեղբայրն սաթինկան։ Տիրացոյց զհազարապետս իւր ի վերայ ամենայն գանձանակին։ Անվայելուչ եւ զմամոնայն տիրացուցանել ինքեան, եւ պաշտել։ Զօրք սատանայի, զոր կամաւ եւ ախորժելով քեզ տիրացուցեր. (Խոր. ՟Բ. 49։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։ Մաշկ.։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
Առ այր քո դարձ քո, եւ նա տիրեսցէ քեզ։ Միթէ թագաւորելով թագաւորեսցե՞ս ի վերայ մեր, կամ տիրելով սիրեսցես մեզ։ Տիրէ՛ր յարոէրայ մինչեւ ցձորն առնովնայ։ Տիրեցին նոցա ատելիք իւրեանց։ Տիրեսցէ նոցա ձեռն իմ։ Նա տիրէ ի վերայ ամենայն հեթանոսաց։ Արքայութիւն նորա՝ ամենեցուն տիրէ։ Դու տիրես զօրութեանց ծովու։ Տիրեն ի վերայ ձեր կանայք ձեր, եւ այլն։ Տիրեցելոց (այսինքն տիրողաց) մերոյ աշխարհի. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Տիրեաց ի վերայ նոցա սրտմտութիւն բարկութեան նորա։ Տիրեաց ի նորա ցասումն բարկութեան. (Մծբ. ՟Գ. ՟Ժ՟Թ։)
age, years, time of life;
century;
— մանկութեան, infancy, tender age, first period of life;
անլիութիւն տիոց, immaturity, unripe age;
— ծերութեան, old age;
ի տղայ տիոց, անդստին յառաջին տիոցն, from one's infancy;
from one's boyish or girlish days, from boyhood or girlhood;
ի մատաղ or ի մանուկ տիոց, from one's earliest years;
ի հասակ եւ ի տիս հասեալ, grown up;
ի կատարեալ տիս հասեալ, arrived at years of discretion;
յերեքտասանամեան տի, thirteen years old;
մանկագոյն տիովք, young, in infancy;
ի նոյն տիս հասակաց, հաւասար տիօք, of the same age, coetaneous;
cf. Մատաղ.
Համբուրեալ (մոգուց) զոտսն յիսուսի, եւ դնելով զաստուածային ոտսն ի վերայ տից եւ երեսաց իւրեանց. (Եպիփ. ծն.։)
to grieve, to fret, to be afflicted, sorry, to deplore, to bewail;
to be in mourning for.
Ի վերայ թագաւորի թշուառութեանցն տխատէր տրտմեալ. (Պտմ. աղեքս.։)
Սգային ի վերայ ապականացու երկրին իսրայէլի, ոչ ուղիղ մտօք տխատէին. (Նչ. եզեկ.։)
ignorance, simplicity, silliness, idiocy.
Յաջողութիւն եւ տխմարութիւն առ միմեանս օգուտս գործեն։ Առնել կռիւս տխմարութեամբ իւրեանց։ Որպէս նոքայն առ տխմարութեան կարծեցին։ Զվերելակին տխմարութիւնյանհրահանգն ելոյ յանդիման կացուցանէ. (Յճխ. ՟Է։ Կանոն.։ Եզնիկ.։ Պիտ.։)
cf. Տխրալից.
Գձուձ եւ տխրալից կարօտանօք զկենցաղս անցուցանեն։ Խաւար խոր եւ գիշեր տխրալից էր ի վերայ բնութեանս մերոյ մեծուցեալ. (Պիտ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
full of sadness or affliction, greatly dejected, oppressed with sorrow.
Գձուձ եւ տխրալից կարօտանօք զկենցաղս անցուցանեն։ Խաւար խոր եւ գիշեր տխրալից էր ի վերայ բնութեանս մերոյ մեծուցեալ. (Պիտ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
to be sad, sorry, afflicted, chagrined, to grieve, to take to heart;
to wither, to fade.
Երեսք իւր այլ ոչ եւս տխրեցան։ Տխրեալ եւ լքեալ։ Տխրեցաւ ի վերայ նորա լիբանան. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 18։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի. 43։ ՟Ի՟Ա. 4։ Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 15։)
cf. Հիւանդանոց.
Նոյնպէս եւ ի տկարանոցս՝ հայել եւ տեսչաւորել։ Ոմանք յազատաց ի վերայ տկարանոցաց ունին իշխանութիւնս, եւ առնեն. (Կանոն.։)
displeased, discontent, crabbed, cross, sulky, morose, surly, peevish, pouting.
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
cf. Տհաճիմ.
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
unripe, immature;
very young, ignorant, unpracticed, inexpert, raw, crude.
Այս է սովորութիւն նորա առ տհասսն, եւ յարձակել ի վերայ նորահասակացն. (Աթ. անտ.)
childish, puerile, infantine;
boyish, girlish.
Մի՛ ոք տղայական բարուք ժպրհեսցի ի վերակացութիւն բանին աստուծոյ. (Մանդ.։)