aspic, basilisk, cockatrice.
որ եւ պ. քէրվէ. βασιλίσκος, κωφός, ἁσπίς basiliscus, aspis. Ազգ վիշապ օձի թիւնաւոր, է որ երկայն, եւ է՛ որ կարճ եւ հաստ, մթին գունով, ունելով եւ բաշ ի գլուխն իբր թագաձեւ, համարեալ որպէս թագաւոր օձից. վասն որոյ առ յոյնս կոչի վասիլի՛սգօս, այսինքն արքայիկ. եւ գօֆօ՛ս, այսինքն խուլ եւ համր. եւ ասբի՛ս, այսինքն իժ. եստ եբր. էֆէա, ֆէթն, խէրզ, ձէֆա. թ. սազըր էըլան
the great consound;
symphytum, solidago, golden rod;
cf. Շամղիտակ.
σύμφυτον symphytum, solidago. իտ. consolida maggiore. Խոտ ինչ բուսեալ ի մէջ քարանց՝ համեղ. մեծ հայվազ. (ի յն. սիմֆիդօն. այսինքն տնկակից։) (Բժշկարան.։)
cf. Քարակոփ.
Զքարկոփ եկեղեցին ... ընդ բեմաւն դարանս գործեալ քարկոփս ... Տեսին ի ներքոյ եկեղեցի քարկոփ չքնաղաշէն. (Ուռպ.։)
herald, crier;
preacher;
musician;
preach, sermon;
— լինել կարդալ, to announce, to publish, to herald, to proclaim;
— տալ, to preach, to make or to preach a sermon.
Քարոզ ի գալուստ հոգւոյն սրբոյ, կամ ի սուրբ եկեղեցի, կամ ի սուրբ խաչն, կամ ի փոխումն կուսին. կամ Քարոզ առաքելոց. (Նար.։ Գանձ.։)
preaching;
—ն, proclaimer, herald.
ՔԱՐՈԶԱԿԱՆՆ. κήρυξ ceryx, praeco. Ազգ Ճարտար նուագերգութեան ի խաղսողոմպիականս. որ ըստ յն. կոչիւրքի՛րիքս, այսինքն քարոզ, ձայնատու.
to herald, to proclaim by heralds, to announce publicly, to publish loudly, to cry;
to preach;
թագաւոր —, to proclaim king;
— յանապատի, to preach in the desert;
— օրինակաւ անձին, to practise what one preaches, to be the first to set an example to others.
Զի՞նչ ասեմ հրեշտակս, ուր եւ ինքն տէրն քարոզեսցէ (այսինքն հռչակեսցէ գովութեամբ). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
stone-wall.
Եւ զգանկսն դնէր ի բարձրութեան մնիրային (այսինքն մինարէին ) ի շարս քարորմոցն. (Վրդն. պտմ.։)
secretary;
chancellor.
Բառ յն. խարդուլա՛րիօս χαρτουλάριος chartularius. Վերակացու նամակաց. ատենադպիր. դպրապետ. սըռ՝ տիվան քէաթիպի (իսկ տէֆթէրտար ՝ ըստ յն. խարդօ՛ֆիլաքս, այսինքն թղթապահ).
place or instrument of expiation;
purgatory;
*catafalco.
Մեղաց լուծիչ, եւ մարդկան քաւարան՝ սուրբ աստուածածին։ Պատուեցին զքաւարան մահն մաքուր կուսին. (Գանձ.։ ՃՃ.։)
ՔԱՒԱՐԱՆ ասի առ մեօք եւ Մաքրարանն, այսինքն առժամանակեալ կայարանն հոգւոց սրբազան ննջեցելոց. ըստ լտ. բուրկաթօռիում. purgatorium. զորմէ տե՛ս ի բառն ՄԻՋԱՄԵՂ, եւ ՄԱՔՐԱՐԱՆ։
cf. Քահանայապետ.
ἰεράρχης, ἁρχιερεύς antistes, pontifex. Պետ քաւչաց եւ քաւութեան. այսինքն Քահանայապետ, եւ գլուխ ուխտաւորացն Աստուածոյ եւ ուխտի նորոյ, Յիսուս Նաղովրեցի.
furnished with a rudder.
πηδαλιωτός clavatus. Ղեկաւոր, որպէս Նաւ՝ որ ունի զքեղի այսինքն զղեկ, ղեկաւ ամրացեալ.
grammar.
Յաղագբ քերականութեան։ Քերականութիւն է հմտութիւն՝ որք ի քերթողացն եւ ի շարագրաց իբրու բազում անգամ ասացելոց. (Թր. քեր.) այսինքն հմտութիւն սովորական ոճոյ բանաստեղծից եւ մատենագրաց։
act of scraping, scratching or rubbing off;
abrasion;
cf. Քերիչ.
Իսկ զենոբէս՝ ի քերանսն, որ քերեալ լինէր ի կողս իւր, այնու կատարեցաւ։ Հասին քերանքն մինչեւ յոսկերս սրբոյն։ Տայր զմարմինս իւր ի քերանս տանջանաց։ Որպէս հուրն զժանգն յարծաթոյն սրբէ, եւ քերանքն յերկաթոյն։ Լլկանօք եւ քերանօք զարեան վտակսն հոսեցին։ Տատասկաւ տանջեալ, քերանօք քերեալ. (Եւս. պտմ. ՟Ը 13։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ Լմբ առակ։ Շար.)
to erase, to scratch out;
to scrape, to scratch, to grate, to graze, to rasp, to plane, to polish;
to rub the skin off, to excoriate, to flay, to lacerate, to torture;
to take away, to remove, to annul;
to engrave, to inscribe, to write;
— առ, to graze, to touch slightly;
— առ ափամբք, to skirt, to coast along, to keep close to the shore;
— զափամբք, to go terra a terra, to sail along the coast;
— զամօթն ի բաց —, to lay aside all sense of shame, cf. Ունչք.
Ուղիղ եւ քերեալ (այսինքն հարթ եւ կոկ) ի ճշմարտութիւն գտանիցէք զիմս բան. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ.) տպ. վրիպակաւ գրի՝ բերեալ. ուր յն. է բացաքերեալ.
Այսինքն՝ գիրդ է ի քերելոյ եւ ի գծելոյ։ Քերելդ ջնջել եւ ապականել ասի. իսկ գծելդ դրոշմել եւ քանդակել. (Երզն. քեր.։)
Անկար ... ո՛չ թէ տըկար միայն անձին, եւ անտեղեակ քերեալ տառին. այսինքն քերականութեան կամ քերթողութեան. (Շ. եդես.։)
to flay, to strip, to excoriate, to peel off;
to make, to compose, to write;
to versify, to poetize.
ՔԵՐԹԵՄ կամ ՔԵՐԴԵՄ. Որպէս Սաստիկ քերել եւ քերծել. մորթել, այսինքն մորթեցերծ առնել. քերթել, քեղըրթել .... որպէսյն. տէ՛ռօ. տե՛ս եւ ՏԵՌԵԼ.
ՔԵՐԹԵԱԼ՝ սըտ քերականաց, որ եւ ՔԵՐԹԱՑԵԱԼ, πεποιημένος . այսինքն արարեալն, է անուն ի հնչմանէ ձայնից բանաստեղծեալ անուանաստեղծութեամբ. զոր օրինակ՝ խոխոջիւն ջուրց, գոփիւն ոտից.
poet;
philologer;
grammarian.
ՔԵՐԹՈՂ կամ ՔԵՐԴՈՂ. (գրի ի հին մատեանս եւ ՔԵՐԹԱՒՂ, իբր ՔԵՐԹՕՂ, ի, աց) ποιητής poeta. Կերտօղ ոտանաւոր եւ չափաբերական բանից, եւ վիպասանութեանց. բանաստեղծ. չափաբան. տաղաչափ, ստէպ բեպհականել հոմերոսի առ յոյնս, եւ առ մեզ մովսեսի խորենացւոյ. (յն. բիիդիս. այսինքն արարօղ, արարիչ. յորմէ. լտ. բօէդա. հյ. պուետ. պուետէս, պուետիկոս) ոտանաւոր. շինօղ, կամ պէլիդ շինօղ. այսինքն շինօղ զտունս բանից.
cf. Քերթուած.
ποίησις poesis. իտ. poesia ποιητική poetica, -ce. որ եւ ՔԵՐԹՈՂԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ, ՔԵՐԹՈՒԹԻՒՆ. այսինքն Կերտողութիւն չափաբերական բանից. բանաստեղծութիւն. (յն. բի՛իսիս այսինքն առնելութիւն)
heathpease, ervum, orobus, bitter vetch, fitch.
Քիսամամբ (կամ քրսամամբ) խնուին զզօրութիւնս (այսինքն զարութիւնս) տանջեցելոց. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
chlamys, mantle, cloak.
Արկին զնովաւ քղամիդ կարմիր։ Մերկացուցին ի նմանէ զքղամիդն կարմիր։ Զգեցուցանեն նմա քղամիդ կարմիր եւ (այսինքն) ծիրանիս. (Մտթ. ՟Ի՟Ե. 23. 36։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 17։)
cf. Քմախորժ.
Զարդարիչ քմաց, այսինքն ախորժելի. յարմարեալն ըստ քմաց ասողին կամ լսողին.
bed, couch, sleepingroom, dormitory;
grave, tomb;
— մանկան, crib, cradle.
Իբրեւ ծնաւ, մատուցեալ ոմանց առ ի դայեկել՝ տեսին, զի կանգնեցաւ ի վերայ ոտից իւրոց ի քնարանի անդ. (Ճ. ՟Գ. վրք. նիկող.։)
investigating, making researches, seeking inquisitively;
— արատոյ, fault-finder.
Քննախնդիրք արատոյ. այսինքն պարսաւադէտք. լէքէ արայան. (Մծբ. ԺԹ։)
of examination.
Որդւոյ քննական. այսինքն քննօղ զխորս որդւոյ. (Գանձ.։)
examining together.
συμβάλλων conjecturans. ի միասին քննօղ միաբան հետաքննօղ.
cf. Քննայոյզ խնդրեմ.
Ի խոյզ անկեալ քննայոյզ լինէր վասն սրբոյ եպիսկոպոսին։ Ճ. (՟Ա.։)
pretty ways, mincing manner, smirking, prettiness, nicety, daintiness;
caress, endearment, fondling.
Քահանայքն այն (այսինքն քուրմքն) յոյժ վաղվաղակի կամէին զուսումն եւ զքնքշանս վասն ծնողաց իմոց պատուականութեան եւ մեծութեան. (Վրք. դիոն.։)
Թէպէտ եւ կան մարմնով, այլ ոչ վարին ըստ մարմնոյ քնքշանա։ Յաղերս դառնայ այնուհետեւ, այսինքն յողոքել իմն քնքշանօք։ Առ ծնօղսն քնքշանօք է. (Եղիշ. երէց.։ Գէ. ես.։ Վրդն. ես.։)
thy;
thine.
Իմքս ամենայն քոյ են, եւ քոյքն՝ իմ։ Քոյոյ փութոյդ։ Քոյումդ հետեւել խոստովանութեան։ Հրամանաւ քոյով։ Բանիւ քոյով։ Քոյով օժանդակութեամբ։ Քով մեծաւ ողորմութեամբդ։ Պա՛րտ է իբրեւ քոյոյ (այսինքն քոյում) անդամոյ խնամ ունել ընկերին։ Զքոյս ի քոյոցս քեզ մատուցանեմք. (Կիւրղ. գանձ.։ Ոսկ. յհ.։ Աթ. ՟Ը։ Մաշտ.։ Շ. բարձր.։ Խոսր.։ Մանդ.։ Պտրգ.։)
amphibrach.
Իբրու քօղով ազօտացեալ, նսեմ։ Ըստ տաղաչափից՝ Բռ եռավանկ, որոյ առաջին եւ վերջին վանկք՝ են աղօտ, այսինքն սուղ.
cf. Քողարկեմ.
Լուսինն քօղասուզեալ ծածկէր զպատրուակն. (Զքր. կթ.։)
sister;
nun.
Որդիք քուեր (այսինքն քեռ) նորա։ Չի՛ք քաղցր սէր՝ որպէս քըւր առ եղբայր։ Ըմբռնեալ էր զմիտս առն քըվերն նորա. (Ասող. ՟Գ. 38։ Լմբ. ովս.։)
coarse or obscene word, coarse language.
Բառ ռմկ. թերեւս որպէս հիճապ, կամ հիյճա, կամ հիճվ. այսինքն Ամօթալի բան, կամ վէճ, կամ հեգնութիւն.
sister's, sisterly.
Որ իչ բերաբերի առ քոյր ուրուք, կամ առ լուսինն՝ զր քոյր արեգական առդնէին հեթանոսք.
offensive smell, stink, fetidness.
Որպէս ռմկ. քու՛ռ հոտ. այսինքն Ժանտ հոտ. գարշահոտութիւն. (իսկ իբրեւ ա, Գարշահոտ, տե՛ս ՔՌԻ)
fetid, stinking.
Որպէս ռմկ. քու՛ռ. այսինքն զազրահոտ. Վարազաց քռիոց վարարեալ ... իգամոլեացն ... Զնոցայն տեսանելով քռեացն քօչումն. (Մագ. ՟Հ՟Դ։)
cf. Քերսոն.
Բառ յն. խէռօ՛նիսօս. այսինքն Ցամաք կղզի. տե՛ս եւ ՔԵՐՈՆ.
to knit one's brows, to be haughty.
Քռստել եւ քողել. (այսինքն) պճնել. (Հին բռ.։)
cf. Քսանեքին.
Ընդ քսանեսին եղընգունս ձեռանցն եւ ոտիցն սրեալ եղնգունս վարել. (Ճ. ՟Բ.։)
all the twenty.
Ընդ քսանեսին եղընգունս ձեռանցն եւ ոտիցն սրեալ եղնգունս վարել. (Ճ. ՟Բ.։)
to whisper, to make false or indiscreet reports, to report, to tell tales, to detract, to intrigue, to denounce, to defame.
Արտաքոյ պատմեաց. որ ցուցանէ յայտնապէս, ոչ քսել զայն եղբարցն միայն, այլեւ այսոցիկ՝ որ շուրջ զնոքօք։ Ըստ քսելոյ իշխանին սիւնեաց։ Ոչ մատնել, ո՛չ քսել։ Քըսեցին զնա առ շահն (այսինքն առ արքայ). (Փիլ. լին. ՟Բ. 71։ Փարպ.։ Սկեւռ. աղ.։ Վրդն. պտմ.։)
cf. Քստմնափուշ;
cf. Սխրալի.
Քստմնելի գիսախռիւ հերացն. կամ է յինքեան քստմնեալ հեք, այսինքն ցցուեալ (տնկուած). եւ կամ քստմնելի տեսողաց.
cf. Քստմնիմ.
Ձմեռն ի ցփսին արկեալ դժգմեալ խոժոռեալ քստմնելով ասէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Քուրայ.
Քրայն հրահհալելի է (այսինքն հալոց հրոյ). (Լծ. նար.։)
cf. Կարոս.
Քրեւսի հոնդ։ ասն քրէֆսին. այս նշանօքս առնել զքրէֆսն։ Զքրէֆսն տուրեւառ առնեն. (Վստկ.։)
cf. Քրայական;
criminal, enormous, horrible;
— մեղք, յանցանք, high treason;
— մետաղք, mine, galleys, place of detention for criminals.
Յոլովք են ի նիւթս ձեւ խաչի յոստայնանկաց կա ի քրէական (այսինքն արծաթագործ) արուեստագիտաց տպաւորեալք. (Սարկ. հանգ.։)
murmur, complaint, grumbling, hum, growling, mumble.
Եւ ըզտրտունջ ընդ բամբասին, զքրթմնջիւն ընդ շոգմոգին (Յիսուս որդի.։)
cf. Քրթմնջիւն.
Եւ ըզտրտունջ ընդ բամբասին, զքրթմնջիւն ընդ շոգմոգին (Յիսուս որդի.։)
chrysoprasus.
ՔՐԻՍՈՊՐԱՍՈՍ կամ ՔՐԻՒՍՈՊՐԱՍՈՍ. գրի եւ ՔՐԻՒՍՈՊՐՈՍ, եւ այլն. Բա յն. խռիսօ՛բռասօս. χρυσόπρασος chrysoprasus. Քար պատուական ընդ ոսկեգոյն եւ ընդ կանաչագոյն, իբր ի գոյն ոսկւոյ եւ պրասի, այսինքն փրասայի. փէրիւզէ.
christian.
Եւ ոչ նըւազ ի դրժանաց, ի սուտանոն քրիստոնէաց (այսինքն քրիստոնէից). (Շ. խոստ.։)
Christ, the Anointed, Jesus Christ, Messiah, the Saviour of the world.
Բառ յն. խրիսդօ՛ս. χριστός christus. այսինքն Օծեալ. եբր. մեսիահ. որպիսի են ընդհանրապէս թագաւորք, քահանայք, եւ մարգարէք. ըստ այսմ միշտ Օծեալ թարգմանի ի մեզ ի Հին կտ. միայն պահեալ է բառս Քրիստոս ի գիրս Ողբ. ՟Դ. 20։ Այլ յետ գալստեան փրկչին սեպհականեալ է նմին Յիսուսի. Զի է գլուխ ամենայն օծելոց. եւ մարդկութիւն նորա օծեալ է աստուածութեամբ իւրով ի ձեռն անձնաւորական միաւորութեան, որ եւ զմեզ օծանէ շնորհօք իւրովք։
Կոչի Քրիստոս, այսինքն օծեալ։ Քրիստոսն անուն օծեալ կոչի, այսինքն աստուած եւ մարդ. զի քրիստոս ոչ սոսկ մարդկութեան է անուն, եւ ոչ լոկ աստուածութեան. (Խոսր.։ Տե՛ս եւ Պրպմ.։ Սարգ. եւ այլն։)
cf. Քրիստոսազգեստ.
Անուն իմ Քրիստափոր, այսինքն Քրիստոսազգեաց, զի զքրիստոս զգեցեալ եմ. (Ճ. ՟Բ.։)
Քրիստոնեայ անուանեցի, այսինքն է քրիստոսազգեաց, եւ եղբայր եւ որդի աստուծոյ կոչեցի. (Եփր. քրզ.։)