cf. Խիտ;
well instructed, very erudite, learned, clever, imbued with science.
Ներկուռ. ներդ նախդիր միայն է (բաղադրական). իսկ կուռն ասելով՝ զանդադար կրթութիւն ասէ, այսինքն ազդողապէս կռել, կրթել զինքն ընթերցողութեամբ։ Իբր ներկուռ հանճարով գոլ ծանօթ նոցա. (Երզն. քեր.։)
cf. Ներումն.
Հեշտութեանցն առանց բանին ներութիւնս առնիցէ (այսինքն շնորհիցէ) ... որոյ ներութիւն ունելով՝ ամենայն ոք ի բաց փախչելոյ ոչ եւ մի ունիցի հնար. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
pardon;
— խնդրել, to beg pardon or forgiveness, to apologize.
ՆԵՐՈ՛ՒՄ, կամ ՆԷՐՈ՛ՒՄ. այսինքն Յորում. յո՛ւմ. (ի ն, էր, էրո՛ւմ) ἑν ᾦ in quo.
Կէտ աւարտեալ հոգին սուրբ. ն՝երումն (այսինքն յորում, որով, կամ ըստ որում) աւարտէ զեկեղեցի սուրբ՝ հրաշափառագոյն կոչմամբ եւ եօթնարփետն շնորհօք. (Քեր. քերթ.։ (Այսոքիկ եդան առ իմանալոյ, եւ ոչ հետեւօղ լինելոյ)։)
interior, internal, inner;
intestine;
intrinsic;
intimate, cordial;
underground, subterranean;
— անկիւն, internal angle.
ἑσώτερος, ἑσώτατος, ὀ ἕσω , ἕνδον, ἕσωθεν qui vel quod intus est, internus, interior, -ius, intimus. Որ ինչ է ի խորագոյն վայրի՝ ի ներքս կոյս կամ ի մէջն. միջին. գաղտնի. թաքուն. ընտանի. եւ Հոգեկան. ներսի, ներսինը.
subdivision;
— առնել, to subdivide.
Դիցուք սեւադեղով զգլուխսն եւեթ. եւ կարմրադեղով զմասնաւորս մօտ առ նոսին զներքնաբաժինսն նշանակեսցուք. (Նախ. գծ.։)
ground-floor;
cellar.
Թաքուցանէին զանձինս ի ներքնատունս իւրեանց. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 16. այսինքն ի ներքին խորշս տանց։)
under, nether, lower;
—, ի —, under, below, beneath;
in, within, through, inwardly, inside;
ի — արկանել, to subdue;
ի — կացեալ, անկեալ, subject, submissive, dependent, cf. Հպատակ;
պատել ի —, to line, to cover on the inside;
—ք, the inside, interior.
ὀ ἕσω, ὀ ἕσωθεν intrinsecus ὀ κάτω inferior. որպէս Ներքին, այսինքն խորին. միջին. ներքսագոյն. եւ Ստորին, ներքոյ անկեալ. որ ինչ կայ ընդ այլով կամ ղկնի այլոց իրաց։ ներսի, տակի.
Ի ներքոյ կողմանէ նորա արար զղարիբն։ Հանդէպ վակասին ի ներքոյ կողմանէ։ Առանցք էին ի ներքոյ կողմանէ, եւ այլն։ Կարգեցաք ի ներքոյս. (Ճ. ՟Գ.։)
internally, inwardly;
below, beneath;
inside, within, inwardly;
from beneath, from below.
Խօսին անդէն ի ներքուստ ի ներքս ընդ խորհուրդսն։ Զնենգաւորագործ պիղծ խորհուրդսն ներքուստ ի ներքս հաստատեն. (Եւագր. ՟Ժ՟Բ։)
Ծնեալն ի վերուստ ի հօրէ՝ լինի ի ներքուստ ի կուսէն մարիամայ. զի ի ներքուստ ծնեալքս յառաջագոյն՝ ի վերուստ ծնցին երկրորդ անգամ, այսինքն յաստուծոյ. (Աթ. ՟Ա։)
in, into, inside;
մտանել ի —, to go in, to enter;
ընկալաւ զնա ի —, he took him in, he received him;
եդաք ի — ի սենեակն, we placed it in the room.
Եւ եւս ի ներքս արկանիցեմք զանձինս. այսինքն միջամուխ լիցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
interior, internal, innermost.
Իսկ այլոցն՝ այսինքն ներքսագունիցն քան զնոսա՝ զբաժանումն ընձեռնեալ. (Դիոն. թղթ.։)
Քան զպետրոս ներքսագոյն էանց։ Գնալ ի բաց հրամայիմք, եւ ելանել աստի. եւ դու ի ներքսագոյննլ ընթանաս։ Մի՛ մտցէ յամենայն ժամ ի սրբութիւնն ներքսագոյն վարագուրին (այսինքն քան զվարագոյրն)։ Տեսիլն ներքսագոյն վարագուրին էր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։ եւ Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)
anathema, excommunication, malediction, curse;
imprecation, execration;
լինել ի —ս, to become anathema, to be a subject of execration;
առնել զոք ի —ս, տալ զոք ի —ս, to subject a person to execration;
ընդ —իւք կապիլ or անկանիլ, to be excommunicated or execrated;
—ս արձակել, —ս ի վերայ կարդալ, to anathematize, to curse;
—ս ի հետ արկանել or զկնի արձակել, to load with cursing, to curse, to execrate, to imprecate;
to excommunicate.
ՆԶՈՎ ՆԶՈՎՔ. ἁνάθεμα exsecratio, excommunicatio, res internecioni devota, separatio, segregatio, maledictio. Բանադրանք. անաթէմա (այսինքն վերադրանք). որոշումն ի հաղորդութենէ այլոց. դասումն ընդ պիղծս կամ ընդ մահապարտս. եւ Չարիս մաղթելնայլում կամ անձին երդմամբ. անէծք. անիծաբանութիւն. եւ Իրն անիծանելի կամ անիծեալ. շանէթ, շանէթլէմէ (ուստի՝ մէլուն ՝ նզովեալ) խլինճ, նէզ. եբր. խէրէմ, խարմա, առար, ալա.
sign, mark;
spot, speckle;
point;
այս —, այն —, such a one, such;
so and so;
յայս — աւուր, in such a day;
բանից նիշ, cf. Նշանաբան.
Յայս նիշ տեղւոջ բնաւ ջուր ոչ էր, եւ զիա՞րդ ցորդագոյնս գնայ. (Ճ. ՟Գ. (այսինքն յայսպիսում անջրդի վայրի)։)
Պահեալ կան մարմինք մեր յայս նիշ գերեզմանի. այսինքն ի դոյզն շիրմի. (Զքր. կթ.։)
to invent, to contrive to frame, to hatch, to plot.
διαπέμπω transmitto. լծ. եւ որպէս թէ Նետել, այսինքն ձգել. եւ Նիւթել. ի դէպ եկեալ ոստայնանկութեան, որ ձգելով զկկոցնլ նիւթէ.
cf. Նիրհեցուցանեմ.
Ի հոտս իւղոյն նիրհէին (այսինքն թմբրէին). (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
matter, body;
element;
substance;
subject, matter;
cause, reason, grounds;
—ք, materials;
— հրոյ, matches, incentive, tinder;
— ցրիւ, diffuse matter;
— եւ տեսակ, form and matter;
խօսեսցուք զայսր —ոյ, let us discourse on this subject.
Հաստատեաց զաշխարհս յանկերպարան նիւթոյ։ Ի հողեղէն նիւթոյ դիւրաբեկ անօթս եւ դրօշեալս գործէ։ Գիտասցեն՝ թէ ո՞ւր է նիւթ նոցա։ Պատրաստեցից նմա նիւթս (ի շինութիւն տաճարի)։ Բերէին նուէրս տեառն յամենայն գործս խորանին վկայութեան, եւ յամենայն նիւթս նորա։ Ականս ի նիւթ վատկասին եւ տախտակին. (եւ այլն.)
Չարն յերկոսին նման է. չարին նիւթքն է յերկաքանչիւրսն նմանապէս. (Լծ. ածաբ.։)
material.
Առ նիւթականս նախանձաւորք եղեալ՝ յաստուածայնոցն տռփռմանէ ամենայն իրօք ի բաց են անկեալք։ Փափագմամբ աստուածայնոցն իրաց՝ ի բաց զատին ի նիւթականացս այցելութեանց (այսինքն յօժարութեանց). (Դիոն.։)
spinning;
weaving.
(Շերաս որդն) նիւթիչ է մետաքսին կերպասու. (Վեցօր. ՟Ը։)
to push with force, to drive or thrust in, to fix.
ՆԽՈԹԵՄ διωθέω protrudo, intrudo, transfigo. որ եւ ԸՆԽՈԹԵԼ. ռմկ. խօթել. այսինքն Խթել. առխթել. մխել. մղել. (յն. տիօթէ՛օ.).
hearth-cake or griddle-cake;
loaf.
Զնուաստագոյն զնկանակսն՝ հիւրոցն պատրաստեսցուք։ Ի ձեռն անոյշ նկանակացն (այսինքն) արհամարհել զնկանակսն (հացի) իբրեւ զնուաստս. (Նոննոս.։)
roll, manchet;
քանի՞ —աց ունիք, how many loaves have you?.
Զնուաստագոյն զնկանակսն՝ հիւրոցն պատրաստեսցուք։ Ի ձեռն անոյշ նկանակացն (այսինքն) արհամարհել զնկանակսն (հացի) իբրեւ զնուաստս. (Նոննոս.։)
cf. Նկատումն.
Լուա՞յք զառակս, ծանեա՞յք զնկատումն (զդէմյանդիման տեսութիւն)՜ Ամենեւին լուսաւորութիւն, եւ նկատումն փրկութեան (այսինքն ակնարկութիւն կամ նայեցաք փրկարար). (Նար. ՟Խ. ՟Հ՟Զ։)
observation, contemplation;
regard, consideration.
Լուա՞յք զառակս, ծանեա՞յք զնկատումն (զդէմյանդիման տեսութիւն)՜ Ամենեւին լուսաւորութիւն, եւ նկատումն փրկութեան (այսինքն ակնարկութիւն կամ նայեցաք փրկարար). (Նար. ՟Խ. ՟Հ՟Զ։)
representative;
descriptive;
picturesque;
characteristic;
literal;
— իմաստիւք, literally.
Որդիդ միական՝ լոյս ճշմարտական՝ նկարագրական. (Գանձ. այսինքն նկարագիր էութեան հօր։)
to paint, to represent;
to portray, to depict, to paint, to describe, to give a description of;
to characterize.
Նկարագրեն բանիւ զբովանդակ խորհուրդն ի սաղմոսին՝ յարութեամբն հանդերձ. (Արշ.։)
painting, representation, portrait, image, figure, delineation, sketch;
description;
hypotyposis, imagery.
Զնկարագրութիւնն ձկանն այն աշդահակ կոչեցեալ (այսինքն վիշապ ձկանն՝) ի դիսն նկարագրեալ. (Մագ. ՟Ժ։)
to paint;
to embroider.
լուսինն նկարակերտի, եւ աստեղք արեգակնանան. (Գանձ.։)
to paint;
to represent, to figure, to form;
to depict, to describe, to write;
— ի միտս, to imagine, to fancy, to picture to oneself;
— ի գրի, to write, to describe.
Դիւրինք են քեզ զսոսին եղծանել, քան ինձ տաժանաւորս աջով նկարել (ի թղթի). (Նար. ՟Ի՟Ը։)
imitating a person's voice or speech, mimicry.
Յենթադատութենէն զզօրութիւնն, այսինքն զնմանաբանութիւն ի ճահ ասելով (ի վերծանութեան)։ Բարուց բարկացողին կամ ողոքողին յառաջ բերել զնմանաբանութիւն ձայնիւ եւ ձեւով. (Երզն. քեր.։)
like.
Որդւոյ կուսին եղեալ նմանակ. (Գանձ.։)
subject to the same feeling or passions.
Ի միասին խառնեալ. եւ նմանակիր արդեօք ըստ ամենայնի եղեալ ի ձեռն նմանութեան. (Պղատ. տիմ.։)
likewise, in like manner, in the same manner, conformably, equally, analogically.
Նմանապէս այսոցիկ ունին։ Նմանապէս սոցա՝ եւ ըստ հոգւոյն կրական որակութիւնք եւ կիրք ասին. (Արիստ. ստորոգ.։)
Որպէս ասաց Ժանտն եւտիքէս, թէ ոչ մարմին առ իսկապէս, այլ առ աչօք անց ընդ կուսին՝ խողովակի նմանապէս. (Շ. խոստ.։)
of the same kind, family or species.
Նմանասեր մարմնով (ըստ Ադամայ)։ Նմանասեր ասէ, այսինքն մերով մարմնով. (Անյաղթ բարձր.։ Շ. անդ։)
cf. Նմանեցուցանեմ;
cf. Նմանիմ.
դնմազ. ՆՄԱՆԻ, եցաւ. դնմազ. εἵκει, ἕοικε videtur. Նման է. այսինքն ի դէպ գայ. հաւանելի է. երեւի. թուի.
cf. Նոյնօրինակ.
Ողորմութիւն առ դատաստանաւ ի նմանօրինակն ի վեր ընթանայ՝ ասելով. յինէն ուսիր ո՛վ դատաւոր զողորմածութեան շնորհ. է որպէս երկու բառ՝ քան բարդեալ. այսինքն բուն գաղափար, կամ օրինակ համեմատ։
to sleep, to slumber, to lie down, to go to bed;
to repose, to rest;
to die, to expire, to depart this life;
— ընդ կնոջ, to lie with a woman;
— արտաքոյ, to lie abroad, out of doors;
— բացօթեայ, ընդ աստեղօք, to sleep in the open air, to lie under the canopy of heaven;
— աչօք բացօք, to sleep like a hare;
— ի տէր, to go to sleep in Jesus, to rest in God;
— ի հող մահու, to sleep the sleep that knows no waking;
— ընդ հարս իւր, to sleep with one's fathers.
ՆՆՋԵԼ. ἑγκείμαι եւ այլն. Քունել ընդ կնոջ. մատնել առ ամուսինն, կամ առ օտար կին.
cf. Ննջումն.
Ննջումն սրբոյ կուսին։ Ննջումն Յովհաննու աւետարանչի. (ՃՃ.։)
sleep, repose, dormancy;
decease, death, exit, transit;
coition, copulation;
ի — խոնարհիլ, cf. Նիրհեմ.
Ննջումն սրբոյ կուսին։ Ննջումն Յովհաննու աւետարանչի. (ՃՃ.։)
sign, mark;
sign, signal, character, symbol;
trace, vestige;
sign, proof, token;
omen;
miracle, prodigy, wonder;
ensign, colours, flag, standard, banner;
the Holy Cross;
betrothal, affiancing;
seal, mark;
central point, centre;
aim, butt;
point;
— կռուոյ, arms;
— յաղթութեան, trophy, triumph, victory;
— or —ս տալ, to give a sign, to beckon;
to signify, to indicate;
to affiance;
— առնուլ, to take aim at, to level at;
ոչ եւս տալ — կենաց, to give no signs of life;
— անձրեւի է, we shall have rain.
Որպէս ի նշանն դնի մատանի արծաթ ի մատն հարսին։
to characterize;
to write, to compose;
to note, to mark;
to delineate.
Անցուցեալ զժողովուրդն՝ հանէ յանապատ. զոր եւ նշանագրել վայելեցուցանէ. (Ագաթ.) այսինքն արժանի առնէ գրով տալ պատգամս։
character, letter;
writing;
note, annotation.
Հաստատեցին զաթոռ սրբոյն Գրիգորի՝ թարգմանութեամբ նշանագրութեան. այսինքն սուրբ գրոց եւ այլոց մատենից ի ձեռն նորապարգեւ նշանագրաց. (Շար.։)
sign, mark;
signal, indication, character, expression, proof;
symbol;
emblem;
label, ticket;
sign, miracle, prodigy;
scepter;
sign-post;
flag, colours, ensign;
— հրոյ, smoke;
flame;
փողք —աց, signal trumpet, bugle;
— դատապարտութեան, judgment, sentence, condemnation;
սուրբ —ք, Sacred Elements;
— հաւատոյ, symbol or formula of faith, Creed;
—ք ախտից, symptoms;
կանգնել յաղթութեան —, to raise a trophy, a monument of victory.
Ըստ որում նշանակի. այսինքն՝ զո՛ր օրինակ. (Պորփ.։)
Զսրբոց հարցն եդեալն հաւատ, այսինքն զծայրագոյնն ուղիղ հաւատոյս նշանակ։ Զմիաւորեալն հաւատ, այսինքն զհաւատոյս նշանակն, զոր առ ի սրբոցն մերոց հարց ի նիկիա ժողովելոցն. (Կիւրղ. հանգ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։)
Յաղագս նշանակի հաւատոյ (այսինքն հանգանակի) նիկիականն յժը իցն. (Սարկ. հանգ.։)
Նշանակք խորհրդոյն, կամ նշանակք մարմնոյ եւ արեանն Քրիսոտսի. իմա՛ յար եւ նման լտ. ձայնիս, այսինքն տեսակ երեւելի կամ զգալի։
Օրհնութիւն դրօշացն, այսինքն է նշանակն, կամ վառն մեծ արքայական. (Մաշտ. ջահկ.։)
Դատելով (այսինքն ի դատելն)՝ ոսկի նշանակ ունել, քերթելով (այսինքն յանդիման առնելով) զմինովս. (Պղատ. մինովս.։)
cf. Նշանակաբար.
Նշանակապէս՝ այսինքն այլաբանաբար զտեսիլ մարգարէիս առնու ի խրատ միայնակեցաց. (Լծ. եւագր.։)
signed, marked with a sign;
special, signal, famous, remarkable, notable;
symbolic, mystical;
ensign-bearing;
նաւ մի —աւ դիոսկորացւոց, a ship bearing the sign of Castor and Pollux.
Ելաք ի նաւ մի նշանաւորաւ դիոսկորացւոց. այսինքն նշանաւ երկուորակ եղբարց յառաջս նաւուն. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 11։)
to remain over and above;
to leave fragments;
—եալ, left, remained;
— ոսկերք սրբոց, relics;
— կեանք իմ, my spark of life;
the rest of my life.
Որ ի հընդից նըկանակաց՝ նշխարեցեր հինգ հազարին. (Յիսուս որդի. այսինքն ետուր ուտել, եւ թողել եւս նշխար։)
Ի նշխարեալ կենաց իմոց աւուրս. այսինքն մնացեալ. (Շ. թղթ.։)
mark, trace, sign, vestige, indication;
— գեղոյ, some remains of beauty.
Օրինակ երկնաւորացն են, այսինքն նշմարանք են այսր պաշտաման։ Յաչս այնր ապաշխարութեան, մերս որպէս նշարանք են։ Որպէս եւ նկարիչք՝ զկերպարանս եւ զնշմարանս իրացն ցուցանէին կախարդք. (Եփր. եբր. եւ Եփր. նին. եւ Եփր. ել.։)
goat-footed.
Պան (այսինքն ամենայն) կոչեցեալ լինի, զի ի բազմաց եղեւ սերմանեալ. արդ զսա աստուած անուանեցին՝ կոչելով նոխազոտն պան. (Նոննոս.։)
lawyer, jurisconsult;
president.
Երեք վկայքն՝ որք լինին զկնի նոմիկոսին, որ գրեաց զթուղթն (կտակի)։ Ոչ ոք է կարօղ շրջել զգրեալ կտակ թագաւորական նոմիկոսով։ Լիցի կտակն՝ նոմիկոսին ձեռնագրով. (Մխ. դտ.։)
Պոնտացւոյ Պիղատոսին, ելլենական նոմիկոսին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
repetition of wordsrhet. tautology;
literal translation.
Իսկ լոյսն ի լուսոյ, եւ այս եւս նոյնաբանութեան է նշանակիչ. այսինքն նոյն է ընդ ասելոյն՝ աստուած յաստուծոյ. (Լմբ. հանգ.։)
cf. Համագոյ.
Աստուածութիւն անճառ՝ միշտ բարի, նոյնագոյ՝ հաւասարապատիւ. (Նար. ՟Լ՟Դ.) այսինքն համագոյական, կամ միշտ նոյն եւ անփոփոխ.
like, the same;
—, զ—, cf. Նոյնպէս.
Թէ միշտ նոյնօրինակ է, ոչ է չար, քանզի միշտ նոյնօրինակն՝ բարւոյ է իւր (այսինքն յատուկ). (Դիոն. ածայ.։)