cf. Խափանած.
· Calfa
Փոքր ինչ արդպիսեացդ ահա իբրեւ խափանածուի արարեալ փոյթ. Ըստայնմ, թէ մարգարէութիւնք են՝ խափանեսցին. (Վրդն. սղ.։)
to hinder;
to shut;
to extinguish;
to blind;
— զճրագ, to put out the candle, to blow out the light;
— զհուր, to quench the fire, to extinguish the conflagration.
· Calfa
Զի թէ զնա խափուցանիցեմք՝ որով եւ այլ անդամքն լուսաւորին, ի՞ւ տեսանիցեմք զլոյս։ Սոքա աչօք խափուցելովք ... նոքա աչօք բացօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 7։)
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
· Calfa
Եղջիւր միեղջերուի եղջիւրք նորա, խեթեկեսց նոքոք զազգս։ Եղջերօք ձերովք խեթկէիք զանազագն։ Եղջիւրս երկաթիս ... սոքօք խեթկեսցես զասորիս. (Օր. ՟Լ՟Գ. 17։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 21։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 11։)
Տուաւ ինձ խայթ մարմինս, զի խեթ կէ զմիտսն։ ներէ խեթկելոցն ի նեղչացն։ Այս բանք զիմաստունս խեթկեն որպէս խթանք։ Խեթկելովն զարթուցանէր. անմիտք՝ տակաւին ո՞չ գիտէք։ Ասէ, մի՛ խղճմտէք ի չար գործելն՝ խեթկեալք ի ձերոց օրինացն։ Զճանճն եւ զմժիխն մերձեցոյց ինոսա որպէս զաստուածս. իսկ նոքա խեթկեալ ի թիւնից աստուածոց. եւ այլն. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ.։ Լմբ. ժղ.։ Լմբ. առակ.։ Լմբ. իմ.։)
Ումեմն պատահէ ի վարդապետինհեռաւորութիւն փոքր ինչ խեթկիլ. այսինքն կծանիլ, դժուարիլ. (Կլիմաք.։)
madness, craziness, insanity, lunaoy.
· Calfa
Զո՞ ոք յայսքան ի խելագարութիւն երբէք հասեալ ծանեար. (Առ որս. ՟Զ.) (հին ձ. խեղագարութիւն)։
to cripple, to lame, to maim, to mutilate, to mangle.
· Calfa
Եթէ խեղիցէ ոք զընկերս իւրեանց. (Ղեւտ. էիդ. 19։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 16.) (յն. տալ վնաս, կամ արատ)։
buffoon, jester, banterer, wag, mimic, merry-Andrew, fool;
scurrilous, waggish, jocular, given to buffoonery or raillery.
· Calfa
Զրպարտիցէ զոք, կամ ծաղրածու եւ խեղկատակ բանս խօսիցի. (Երզն. մտթ.։)
crippled state of a limb, privation of the use of a limb, lameness, palsy, paralysis.
· Calfa
Բեկումն ընդ բեկման, ակն ընդ ական ... որպէս առնիցէ ոք զխեղութիւն, նոյնպէս հատուսցի նմա. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 25։ ՟Ի՟Դ. 20։)
Ո՞վ ոք ի խեղութեան ինչ իցէ, եւ զայլս խեղութեամբ թշնամանէ. (Մանդ. ՟Թ։)
to bear hatred, malice.
· Calfa
Զչարէին նոքա վասն առաւել սիրելոյն զնա ծերոյն, լուան զայս ծերքն, եւ նոքա եւս խեռային ընդ այս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
brick, tile;
pottery, earthen-ware, crockery;
porcelain, China-ware, Wedgewood-ware;
potsherd, fragment of earthen-ware;
fish-shell;
shell, conch;
—ք, pottery;
Wedgewood-ware, Wedgewood-manufactory;
earthen, delft;
զ— կարկատել, to beat the air, to pound the water.
· Calfa
Զխեցեմորթս զեռունս որպէս զգայուն ծառս կազմաց. եւ իբրեւ զփայտ եդ զխեցին շուրջ զնոքոք։ Ոչ էած շուրջ զմեօք թեփ, որպէս օձից եւ ձկանց. եւ ոչ խեցի, որպէս կայից եւ գաղտակրայց. (Նիւս. բն.։)
to cut, to cut off, to break off, to tear off or away;
to burst open;
— զհերս, to tear out the hair;
— ներքինիս, to castrate.
· Calfa
ԽԶԵԼ. ξυράω tondeo, rado եւ այլն. Խուզել զհերս. յապաւել. գերծուլ. փոքրել. եւ Ճողել. փետել. ցտել. մազը կտրել, փետտել, ճողել.
spur, goad;
spur, incentive;
butting;
— իշոյ, ass-goad;
ընդդէմ —ի աքացել, to kick against the pricks.
· Calfa
Փոքր խթանաւ փորձութեան զսակաւութիւն պարտուցն աստէն վճարես։ Երկուցերփոքր աձս խթանաւ (ժամհարի) զապարասանին զվիթխարութիւն. (Նար. ՟Հ՟Զ. ՟Ղ՟Բ։)
to hector, to swagger, to brave, to bully, to insult;
to laugh to scorn, to laugh at;
to advance fearlessly, to have the hardihood or boldness, to face, to brave;
to attempt, to risk;
to rush upon, to assault, to attack;
— ի վտանգս, to run risks, to seek perils, to brave or to face dangers;
— ի մարտ, to plunge into the thickest of the fight;
յաղօթս —, to confide in prayer.
· Calfa
Ոչ իշխէ արքայից րքայի ծառայ ի կայսր խրախուսել, եւոչ կայսեր ոք ծառայ ի սասանականն խիզախել. (Եզնիկ.) (ռմկ. գլուխ քաշել երթալ համարձակ )։
to doubt, to suspect, to disbelieve, to distrust;
to look at with an evil eye.
· Calfa
Ո՞վ ոք հասեալ յառաւօտ, եւ ի ծագման լուսոյն խիթոյմթեալ. (Նար. ՟Ժ՟Է.)
to be tortured by remorse;
to pain, to afflict, to grieve, to vex.
· Calfa
Աբրահամ քաղդեացի էր ... եւ զնա հանապազ շխիղճ մտաց իւրոց խիթացուցանէր. տեսանելով զարարածս ընդ ապականութեամբ եւ ընդ սխալանօք՝ ասէր, չեն սոքա աստուածք. (Շիր.։)
filth, filthiness, fetid matter.
· Calfa
(եզ. կամ յոքն). βδελυγμία foeditas, foedum διαφθορά corruptio. Որպէս թէ Խուխ աւրած, կամ խիղ՝ այսինքն գարշ ինչ. Նեխութիւն. հիւթ ապականեալեւ հոտեալ. գարշութիւն. ապականութիւն.
tendril, clasper;
sucker, shoot;
fibre, filament, stamen;
—ս արկանել, to cling to, to hold fast to, to clasp, to strain to;
to twine, to entwine;
— արկանել՝ առնուլ, to be thoughtful, melancholy;
to clasp one's knees.
· Calfa
Բողոք հարեալ՞ եւ վա՛յ ի բերան առեալ, եւ խիղբ վնասս (յօդելով յաշոտոյ). (Արծր. ՟Բ. 6։)
thickness, density;
close, dense, thick, serried;
compact, dense;
crowded, numerous, frequent;
full;
—, — առ, — ընդ —, thickly, densely;
frequently, often, much;
— առ — հարուածք, repeated blows.
· Calfa
πυκνός densus συνεχής continuus, perpetuus. Հոծ սեղմ. թաւ. խուռն. կուռ. ատոք. լիուլի. շարունակ. յաճախ եւ ստէպ մերձ եւ կից յիրեարս գտեալ.
Փոքր եւ խիտ զնչիմք. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Է։)
neigh, neighing;
cf. Խղունջն.
· Calfa
Ողոքէր ոմն զխըխնջիւն ասելով, արի՛ ե՛կ արտաքս, զի մեծարեալ պատուեցից զքեզ. նա ասէ. արեան իմոյ ցանկաս. (Մխ. առակ.։)
small cottage, hut, cot;
small room, closet, cell.
· Calfa
Արարէք ինձ խղիկ փոքրիկ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
κολύβιον tugurium parvum. Խուղ կամ տաղաւար փոքրիկ. Խցիկ.
over-scrupulous, over-nice, too rigid;
cowardly, pusillanimous, chicken-hearted.
· Calfa
ԽՂՃԱՄԻՏ ԼԻՆԵԼ. ὁλιγοψυχέω sum animo pusillo Խղճմտութեամբ փոքրոգի լինել. կարճամտել. տատամսիլ.
to make case of conscience of, to scruple, to doubt;
ոչ ինչ խղճեմ, my conscience does not blame me;
երթ առանց իրիք —ոյ, go without scruple or hesitation.
· Calfa
Բայց զայս խղճեաք. կամ վարնէաք, թէ գուցէ արատ ոք ինչ դնիցէ. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 20։)
to fill, to heap up, to stuff, to cram;
— զորովայն, to gorge, to gormandize, to stuff or cram one's self, to eat too much.
· Calfa
Իբր Խճեալ. խճողեալ. կուռ. հոծ. պատարուն. ատոք. տխած.
cf. Խմբեմ.
· Calfa
Ոչ սակաւուց ոմանց, այլյոքունց եւ յաւէտ խմբաւորելոց. (Երզն. քեր.։)
to assemble, to rally, to gather together, to convoke;
to excite to blows, to set fighting;
to keep, to celebrate a feast;
— պատերազմ՝ խումբս —, to fight, to come to blows, to join battle.
· Calfa
Ամենայն խումբքն զոր խմբեաց։ Խմբեաց՝ տալ պատերազմ։ Խմբեցաւ պատերազմ։ Խմբեցան եւ նոքա եւս զհետ նոցա ի պատերազմ։ Խումբք նորա, զոր խմբեցաւ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 34։ ՟Ա. Եզր. ՟Ա. 29։ ՟Ա. Թագ. ՟Դ. 2։ ՟Ժ՟Դ. 22։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 20։)
leaven, ferment;
sect.
· Calfa
ζύμη fermentum. Խառնուրդ ալեր եւ ջրոյ՝ թթուեալ. որ փոքր մի խառնեալ ընդ հայսն՝ փափկացուցանէ եւ ուռուցանէ զայն, եւ լինի համեմիչ. մայա, մայէ. եբր. զօռ, խամէձ։ Լայնաբար ասի եւ զխմորեալ հացէ. եւ նմանութեամբ, զաճեցուն իրաց եւ խառնակ վարպետութենէ. եւ այլն։ Այլ է ռմկ. համուր, խամուր, խամիր. cf. ՀԱՅՍ, եւ ԶԱՆԳՈՒԱԾ։
Զեօթնօր բաղարջ ուտիցէք. յառաջնմէ իսկ օրէ անտի անհետ առնիժիք զխմոր ի տանց։ Զեօթն օր մի՛ գացի խմոր ի տունս ձեր։ Փոքր մի խմոր զամենայն զանգուածն խմորէ. եւ այլն։ Խմորն եթէ զբաղարջ ալիւրն ոչ փոխէ յաճումն, էխմոր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
to cause to ferment.
· Calfa
Փոքր մի խմոր զամենայն զանգուածն խմորէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ե. 6։ Գաղ. ՟Ե. 9։)
Նոյնպէս եւ նոքա խմորեալք ի տառնէ՝ զբազում աշխարհ խմորցին. (Երզն. մտթ.։)
care, attention, solicitude;
nursing, attendance, duty, task;
mindfulness, diligence, assiduity;
—ով, carefully, mindfully, attentively;
— ածել՝ ունել՝ տանել, to take care of, to be mindful of, to look after;
to nurse, to tend, to attend;
to provide, to procure;
զամենայն փոյթ եւ զ— ունել զումեքէ, to take every care of;
to take great pains with;
տարածել ի վերայ ուրուք քլխնամս իւր՝ զգութ խնամոց, to surround with loving cares or kind offices, to be particularly attentive to, to wait assiduously upon;
հաստատեալ ի խնամս չարին, prone to evil.
· Calfa
Ամենայն ոք խորհէր ի սրտի իւրում խնամով ի չարիս. յն. բայիւ, διανοέω. (Ծն. ՟Զ. 5։)
cf. Խնամարկեմ.
· Calfa
Թէ փոքունցն խնամէ ասէ, քանիօ՛ն մեծամեծացդ. (Երզն. մտթ.։)
to rejoice, to be merry, delighted, glad;
greeting;
— ընդ ումեք, to rejoice with;
բազում — ասել, to wish good morning, good bye;
խնդա՛, rejoice! good morning, good day;
adieu, God be with you.
· Calfa
Նոքա վեր ի վերոյ բանիւք խնդացին զմեր ի նոսա հասանել. (՟Գ. 11։)
Արիստոտելէս՝ աղեքսանդրի որդւոյ խնդալ։ Ողջոյն ետ, եւ ասաց, խնդա՛ պատանի՛ դու. եւ նա ասէ, խնդա՛ եւ դու ո՛ ոք եւ ես. (Պտմ. աղեքս.։)
to make merry, to rejoice, to give joy, to divert, to recreate.
· Calfa
Զոր օրինակ դիմակօք ոք զարդարի, ոչ զոք երբէք առ տեսիլ ցանկութեան իւրոյ խնդացուցանէ. իմա՛ յանկուցանէ. (գուցէ՝ խանդացուցանէ)։
sulphur, brimstone;
պտաել, օծանել ծծմբով, to dip in, or to mix with sulphur.
· Calfa
Ծծումբ եւ հուր։ Զծըծուոմբն եւ զաղն այրեցեալ։ Իբրեւ զձոր լի ծծմբով բորբոքեալ։ Հրդեհեալս ծծմբով։ Ի լիճ հրոյ այրեցելոյ դիւրաշունչ հողմոյ. (Յհ. կթ.։)
the little finger.
· Calfa
ԾԿԻԿ ՄԱՏՆ, ԾԿՈՅԹ. որ եւ ՃԿՈՅԹ. ռմկ. ճկութ, ծկութ. յն. μικρότης (փոքրկութիւն) digitus minimus. իտ. mignolo. Փոքրիկն ի մատունս. փոքր մատն
s. zool. cricket.
· Calfa
ԾՂՐԻԴ կամ ԾՂՐԻԹ. Ճպուռն աշնանոյ, գիշերախօս, իբր մամախ փոքր. լտ. իտ. կռի՛լլուս, կռի՛լլօ. ի յն. ղռի՛լլօս, իբրեւ ճչօղ, կռնչօղ։ (Բժշկարան.։)
to beget;
to give birth, being or life to, to bring forth a child, to lie in, to be delivered;
to procreate, to produce;
to be begotten, engendered, produced, born;
to originate, to arise, to spring;
to pullulate, to bloom;
to emanate, to issue, to proceed;
— — կենդանեաց, to engender, to litter, to bring forth;
վերստին —, to be regenerate, born again;
to revive, to come to life again;
— Հօր, to procreate;
վերստին — մկրտութեամբ, to be new-born or regenerated by grace;
որդիս —, to bring forth a child, to be delivered of a child;
ծնաւ որդի or մանուկ արու, she brought forth or was delivered of a male;
գոգցես յայն ծնեալ էր or թուէր իմն յայն ծնեալ he seemed born for;
գետք զխորս ծնանին, the rivers nourish the sea;
երեսք որ ծնանիցին ի հայելւոջ, a figure horn or reflected in a mirror;
այտի ծնաւ քերթուղութիւն, thence poetry was born.
· Calfa
թողեր զաստուած, որ ծնաւ զքեզ։ Որդիս ծնայ, եւ բարձրացուցի։ Ծնաւ զմեզ բանիւն ճշմարտութեան։ Վերստին ծնաւ զմեզ ի յոյսն կենդանի։ Եթէ ոք ոչ ծնիցի վերստին։ Ծնեալն ի մարմնոյ մարմին է, եւ ծնեալն ի հոգւոյ հոգի է.եւ այլն։
cymbal;
cithern.
· Calfa
եբր. ծէլծէլիմ, զալիլ. յն. գիմվա՛լօն. լտ. չի՛մպալում (ի ձայնէ պղնձոյ առեալ) κύμβαλον cymbalum եւ sistrum, pandura եւ այլն. Նուագարան պղնձի բախելի՝ պէսպէս ձեւով, կիսագունտ, մեծ կամ փոքր, միակ կամ կրկնակ. Որպէս եւ փանդիռն կամ տաւիղ՝ պղնձի լարիւք. ծնծաղ, ցնծախ, ցնծայ. ... Տե՛ս (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 6։ ՟Բ. Թագ. ՟Զ. 5։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 8։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 1։)
to exhaust, to tire out;
to depress, to overdo;
tomortify, to emaciate, to weaken, to make lean.
· Calfa
Նոքա որ զանբժշկական ախտն ծնկէին զայրանային առ ցաւսն։ Հեռիւ եւ նախանձու ծկնէին։ Առ հեռ եւ առ նախանձ ծնկեալ՝ նենգաւ գնայր ընդ դաւիթ։ Քանզի ծնկին ի նոյն ոգիքն եւ միտքն. (Ոսկ. ես.։)
Վտիտք ատոքութեամբ, որպէս թէ ծնկեալք էին. (Փարպ.։)
childbirth, confinement, delivery, lying-in;
birth, nativity, filiation;
origin, rise, source;
generation, race, offspring;
infant or child;
fruit, production;
effect;
horoscope, nativity;
—ք, posterity, children, descendants;
խթումն ծննդեան, Christmas-eve;
— Քրիստոսի, Christmas, nativity of our Lord;
—ք or գիրք ծննդոց, Genesis;
վերստին —, regeneration, renewing;
միւսանգամ —, resurrection;
— մտաց, conception, conceit;
— լուսնի, new moon;
— փոխոյ, interest;
usury;
— կենդանեաց, brood, litter, covey;
մերձ ի —, near lying-in;
about to bring forth young;
կալ ի ծննդոց, to cease from bearing, to become sterile;
օր ծննրոց, anniversary of birth-day;
երկիր ծննդեան իմոյ, my native country or soil, birth-place, home.
· Calfa
γένεσις, γενέθλια, γενεθλιαλογία, genitura, natalitia, positus caeli tempore nativitatis. Ծննդաբանութիւն աստղահմայից. ախտարք. աստղն՝ ընդ որով ասեն զոք ծնեալ, եւ նովին յօդեն գուշակութիւնս բախտից.
jaw;
cheek;
edge;
frieze;
brim;
cornice;
parapet, breastwork;
ապտակ ածել ի —սն, հարկանել զ—ս ուրուք, to slap the face, to box the ear;
cf. Իջանեմ.
· Calfa
ԾՆՕՏ ասի նմանութեամբ եւ Զարդն շուրջանակի իբրեւ գօտի իւրաց. ծիր. եբր. զէր. թ. զէրնիզան. κυμάτιον (որպէս փոքր ալիք, ծածանումն) cymatium կամ -cium, limbus.
sea;
lake;
the molten sea in the Temple;
—ն լայնասփիւռ, the main sea, the deep, the high or open sea;
անդունդք ծովու, the depths of ocean, the mighty deep;
ի խորս ծովու, far out at sea;
կապուտակն ծովուց, sea-green;
ջուր —ու, sea-water;
հէն ծովու, sea-rover, pirate;
ընտել ծովու, accustomed to the sea;
ընդ ծով եւ ընդ զամաք, by sea & land;
գնալ ընդ —, to go to sea, to put to sea, to sail;
անցանել ընդ —, to go over or across, to cross the sea;
զեփիւռ ծովու, sea-breeze;
հողմախաղաղ —, հարթածաւալ —, calm sea, as smooth as glass;
կապուտակային՝ անշարժ՝ խաղաղաւէտ՝ ընդարձակ՝ անհուն —, blue, still, quiet, vast, immense ocean;
մոլեգնութիւն ծովու, the raging or fury of the sea, the roughness of the waters;
ալեկոծ՝ յուզեալ է —ն, the sea is turbulent, swelling, rolling;
ալեկոծի, փրփրէ ծովն, the sea runs high, foams, froths;
մրրկալից՝ մոլեգին՝ զայրագին՝ փրփրադէզ՝ ահեղագոչ՝ անսանձ՝ սպառնալից՝ անգութ —, stormy or tempestuous, dreadful or furious, angry or raging, foaming, thundering or roaring, unruly or ungovernable, threatening, pitiless ocean;
— աչեր, blue of sea-green eyes.
— հեշտութեանց՝ ցաւոց, a sea of delights, of griefs or sorrows.
· Calfa
θάλασσα, -ττα mare. վր. զզվա. Ժողով աղի ջուրց, մեծ կամ փոքր, ճեմարան լողակաց. ովկիանոս, եւ այլ եւ այլ մասունք նորա պէսպէս կոչմամբ. լայնաբար եւ լիճք, լճկանք, ջրշիղջք անոյշ ջրոց, եւ այլոց հիւթոց.
sea-pool, lake, pond;
կաթ մի խելք ինձ մանւանդ եւ ոչ —ս բախտից, a drop of sense rather than a sea of fortune.
· Calfa
λίμνη stagnum. Ծով փոքրիկ. ծովալիճ. Տե՛ս (Ղկ. ՟Է. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 19։ Երգ. ՟Է. 4։)
cf. Ծուլամ.
· Calfa
Ո՛չ հարկ է առ այնոցիկ ծուղալ, ի սակս որոց բնաւորեալ են ինչք. եւ այսոքիկ են հոգի եւ մարմին. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
"knee;
— դնել՝ կրկնել, ի— իջանել, to kneel, to bend the knees, to fall on one's knees, cf. Ի գուճս իջանել, cf. Ի գուճս հարկանել, cf. Ի գուճս կալ, cf. Ի գուճս անկանել, cf. Խոնարհեմ, cf. Ընդգճիմ;
առ — լալ, to weep all alone;
— ածել, to adore, to worship;
արկանել — զծնգաց եւ զսրտի, to worship on bended knees;
հապա ի — ! down on your knees! ի — խոնարհեալ աղաչեմ զքեզ, I entreat it on my knees, or with bended knees;
— կապել, to be knitted, to be formed with knots or joints."
knot.
· Calfa
cf. ԾՈՒՆԳՆ. Ուստի ԾՈՒՆՐ ԿՐԿՆԵԼ, կամ ԴՆԵԼ, կամ Ի ԾՈՒՆՐ ԻՋԱՆԵԼ եւ այլն, է Կրկնել զծունգս, ի գուճս անկանիլ, խոնրհիլ ի վերայ ծնկաց, եւ երկիր պագանել. κάμπτω τὰ γόνατα genuflecto, flecto genua. Ծունկ չոքիլ.
genuflection.
· Calfa
Ծունրդրութիւնն, խաչատեսակն կնիք։ Քահանայիցն երկոքումբք ոտիւք ծանրդրութիւնքն. (Դիոն. եկեղ.։)
to sketch, to trace the contours, to draw the outlines of;
to describe, to write, to trace.
· Calfa
Զտեղի արտեւանացն յովտ մի ծրագրեալ ոչ ոք կարէր նշմարել. (Կաղանկտ.։)
oh! holla! hallot hot here! stop ! I say!
· Calfa
Ծօլա՝ արական. քալա՝ իգական. զաւակ՝ չէզոք. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
drop;
— մի, a —, a little;
— մի ջրոյ, a — of water;
— մի քուն, a nap, short sleep.
· Calfa
Իբրեւ ի կաթ մի ի հոգւոյն սրբոյ հաղորդեցան նոքա. (Եփր. ել.։)