cf. Յուռութ.
Երազք եւ հմայք եւ յուռթք. (Կանոն.։)
to be fertile, fruitful, fecund.
Յոր աճեցեալ եւ յուռթացեալ, որդի զհայր փոխանորդեալ. (Շ. վիպ.։)
to make amulets or charms, to enchant, to cast a spell over, to bewitch, to charm, to fascinate.
Յուռութս յուռթել, եւ զսատանայական բարբաջանս բարբանջել. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։ Ոսկ. կող. ՟Ը։)
Մի՛ զոր յուռթենն ինչ, եւ ընդ անձն կապեն, մերձեցուսցես ի քեզ. (Կոչ. ՟Դ։)
Դիւաց ոմանց, որք ի յուռթել պիղծ կախարդացն կցորդեալ՝ բարեգործել ձեւանային. (Ոսկ. ես.։)
Դիւաբնակն բագնաց, յորս յուռթեալք հեթանոսական յիմարութեամբքն (զոհէին զզաւակս). (Անան. եկեղ։)
Յանդիմանել հրապարակաւ զյուռթողսն, եւ զհատընկէցն. (Կանոն.։)
abundant;
watered, irriguous;
fecund, fertile, fruitful, productive.
«արգաւանդ, ջրարբի, բերրի» Ծն. ժգ. 10. «առատահոս» Նար. 170. Լծ. Նար. որից յուռթանալ «աճիլ յուռճանալ» Շնորհ. վիպ. գրուած է նաև ուռթանալ Անան. եկեղ. Փարպ. նոյն է դարձեալ ուրդ «լցեալ» Բառ. երեմ. էջ 258։
Ետես զամենայն կողմանս Յորդանանու, զի ամենայն յուռթի էր ... իբրեւ զդրախտ Աստուծոյ. (Ծն. ՟Ժ՟Գ. 10։)
Երկիր յուռթի, եւ բուրաստան ծաղկաւէտ Քրիստոս ըստ մարմնոյ. (Քեր. քերթ.։)
Ոչ պարարտ երկիր ոք եւ յուռթի է, այլ ցամաք եւ ծարաւուտ եւ անապատ. (Նիւս. երգ.։)
Քրտունքն յուռթի արեամբն զանգեալ փրկչին աշխարհի. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
diviner, sorcerer, enchanter, magician, wizard.
ἑπῳδός incantator. Որ յուռթէ, դիւթիչ. հմայօղ. կախարդ.
Քուրձ զգեցաւ, ի վերայ մոխրոյ նստաւ, այլ դիւթ չա՛ծ, եւ ոչ յուռթիչս. (Ոսկ. կող. ՟Ը։)
enchantment.
Մոգութիւն է մակակոչութիւն բարեգործ (անուանեալ) դիւաց առ ի բարւոյ իմիք հաստատութիւն. (որպէս Ապողոնի տիւանացւոյ յուռթութիւնքն վասն բարւոյ եղեւ. Նոննոս.։)
enchantment, witchcraft, sorcery, magic;
charm, fascination;
amulet, talisman, charm, preservative, phylactery;
—ս յուռթել, cf. Յուռթեմ.
cf. Յուռթուլունք.
, ի հլ. «սովորաբար անեզական է.-Մանդ. ունի նաև ո հլ.) «կախարդանք, բժժանք» Բուզ. ե. 48. Ոսկ. կող. ը. Եզն. ո-րից յուռթել «կախարդել, հմայել» Ոսկ. կող. ը. և ես. Կոչ. Մանդ. յուռթիչ «կախարդ» Ոսկ. կող. յուռթութիւն Նոնն. յուռթուլունք կամ յուռութուլունք Բ. մակ. ժբ. 40. գրուած է նաև ուռութ, ուռթել Մանդ. ջուրուռթոյզ, ջուրուռթէք Կանոն. սխալ ձևեր են յռութ ԱԲ ւ յուռթ Կանոն. (ածանցներից ենթադրուած)։
Ոչ գոյր նմա յաջողակ յուռութ կախարդանացն, յոր յուսայրն։ Ի բամբասելն զկուսութիւն իմ՝ յուռթի բժժանօք. (Բուզ. ՟Ե. 48։ Լմբ. համբ.։)
Յուռութս յուռթել. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Այնչափ զգօնացուցանել զօձս գիտեն, մինչեւ կոչել յուռթիւք ի տունս. (Եզնիկ.։)
Հմայիւք, յուռթիւք, դեղահատիւք, եւ ամենայն բժժանօք դիւթականօք. (Կանոն.։)
Յուռութք եւ հմայք։ Ոչ դիւթական հմայից պատժողք, եւ ոչ յուռթոցն պահանջօղք. (Մանդ. ՟Ը։)
Բժժանօք ինչ յուռթից խորամանկել։ Դիւապատիր յուռթիցն արձանաց։ Խափանիչ յուռթից, քակտիչ հմայեկաց. (Նար. ՟Կ՟Զ. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)
to fertilize, to render fertile;
cf. Յուռթեմ.
Ուլունս ուռթել ... ի մէջ գետին անցեալ յուռթելն. եւ ընդ ուռթելն մերձենան ի նա դեւք. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
vine;
cf. Զամբիղ;
colocynthis;
coloquintida, bitter apple (purgative);
բեր —ոյ, grapes;
տերեւ —ոյ, vine-leaf;
ուռ —ոյ, vine-tendril;
յօտք —ոյ, vine-branches, vine-cuttings;
թօթափել or քաղել զտերեւս —ոյ, to strip away the superfluous vine-leaves.
ՆՀԲ ուռդ, յուռթի, ուռճացեալ. բայց յիշում է նաև լտ. vitis «այգի» և vitulus «հորթ», յն. μοσχίον «մոզի, հորթ, ճիւղ». որով ուզում է կապել որթ «հորթ» բառի հետ։ Ըստ այսմ ուղիղ մեկնութիւնը տուած կլինի նախ ՆՀԲ։ Նոյնը նաև Lag Arm. St. § 1746։ Հիւբշ.. Arm. Stud. § 232 տրամադիր է ընդունե-լու։-Bugge, Btrg. 28 հնխ. gothr-նա-խաձևից. հմմտ. յն. βότρος «խաղողի ողկոյզ». ըստ այսմ մեզ հետ գործ չու-նին ալբան. arδf, rδī, δri «որթատունկ», burδe. urδe, hurϑ «բաղեղ»։ Հիւնք. լտ. hortus «պարտէզ»։ Հիւբշ. 483 մեռժում է թէ՛ յն. βοτρος և թէ հյ. որթ «հորթ» բառին կապելը։ Pedersen BВ 20 (1894), 231 և յետոյ KZ 36, 341 իբր բնիկ հայ կցում է ալբան. harδf, arδf և δri «որթ» ձևերին։ Վերի մեկնութիւնը վերջին անգամ երինջ բառի համեմա-տութեամբ հաստատեց Միաբան SA I, 304։-Մառ ЗВО 25, 306 հյ. վարդ, յն. ῥοα «նուռ» ևն բառերի հետ յաբեթա-կան արմատից։ Petersson KZ 47 (1916), 271-273 հնխ. perth-«ձող, ցուպ» արմատից, որից դնում է նաև սանս. kaprth-«առնի, վարոց», լտ. per-tica «ձող», յն. πτόρϑος «ծիլ, ընձիւղ», հսլ. pratù «ճպոտ» (=ռուս. прутъ «ճիւղ, ձողիկ»), և հյ. որթ «հորթ» = սանս. prthuka «հորթ»։ oštir. Btrg. alarod. 47 ալբան. arδi «որթ» և բասկ. arϑo «գինի» ևն։ Pokorny 1, 183 ըն-դունում է Pedersen-ի մեկնութիւնը և դնում է հնխ. ort-«որթ» բառի տակ, իսկ 2, 49 ընդունում է Petersson-ի
(որպէս թէ՝ Ուռդ. կամ յուռթի. ուռճացեալ) ἅμπελος vitis. Տունկ խաղողոյ աճունաճիւղ. ուստի եւ ԲԵՐ ՈՐԹՈՅ ասի գինին. ... (յն. ա՛մբէլօս. տե՛ս եւ ԱՅԳԻ, որ է ամբէլօ՛ն. լտ. վիթիս. իսկ վի՛թուլուս է հորթ. որպէս եւ յն. մօսխի՛օն, է մոզի, հորթ, եւ ճիւղ)
all-sufficient, omnipotent.
որ եւ ասի ԲԱՒԱԿԱՆՆ. Մի ի ստորոգելեաց Աստուծոյ, որպէս ամենառատ եւ ամենաբաշխ՝ լցուցիչ ամենայնի. ըստ եբր. սատտայի որպէս յուռթի կաթամբք ամենայն ստեանց.
fertile.
εὕφορος, γόνιμος fertilis, foecundus Արգասաւոր յոյժ. բերրի. պարարտ. յուռթի. հիւթեղ. արքենի.
cf. Արդիւնաբեր.
Առատ պտղաբերութեամբ. յուռթի. պտղալից. բազմարդիւն.
talisman, amulet, phylactery.
Եթէ բժժանօք ինչ յուռթից կախարդել խորամանկեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Ի բամբասելն զկուսութիւն իմ յուռթի բժժանօք. այսինքն իբր կախարդական դեղովք կամ հնարիւք լեալ. (Լմբ. համբ.։)
cf. Բուսաբեր.
very useful, profitable;
very meritorious;
full of merit, well deserved.
որ եւ ԱՐԴԻՒՆԱՇԱՏ. Որոյ բազում եւ առատ են արդիւնք կամ բերք. բանեբեր. յուռթի.
rank, flourishing.
abundant, superabundant, copious;
rich, full, plentiful;
liberal, generous;
simple, plain, clear.
εὕφορος, εὕπορος, ἅφθονος, ἁγαθός. uber, abundans Յորդ. յուռթի. լի. անպակաս. անսպառ. ճոխ. բազում. շատ. լաւ.
fruitful, abundant, fertile.
εὕφορος, εὑθυνῶν. fertilis, ferax. Առատ բերօղ, կամ բերիւք. բերրի. պտղատու. յուռթի. բարեբեր.
talisman, amulet.
Տուփ բժժանաց. ծրար յուռթից. համայիլ.
remedy, medicine, medicament, purgative, potion, draught;
spice, drug;
cure, dressing;
poison, venom;
ink;
die, colour;
amulet, talisman;
— դալար, grass, herbage, green;
nacea;
dress;
verdure;
ամենաբոյժ —, panacea;
— մատուցանել, to physic, to dress;
— առնուլ, to take a remedy;
to take poison;
անոյշ՝ դառն՝ սաստիկ՝ գօրաւոր՝ ազդու —, sweet, bitter, violent, powerful, efficacious remedy.
Այլք եւ ի գետոյ անուանս դեղ իմն հատանեն ... Եթէ՛ դեղ հատանել, եւ եթէ՛ յուռութս յուռթել. (Ոսկ. կող. Ը։)
pill, bolus;
cf. Դեղատու.
Զթովիչսն, եւ զդեղահատսն։ Դեղահատուացն։ Հմայիւք, յուռթիւք, դեղահատիւք. (Կանոն.։)
deceived by the devil;
diabolic.
Դիւապատիր յուռթիցն արձանաց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
to cause to flower or flourish;
to adorn with flowers.
ԾԱՂԿԵՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ԾԱՂԿԵՄ. ն. Տալ ծաղկիլ. յուռթի եւ բարգաւաճ առնել. ծաղկաձեւ փայլեցուցանել. պայծառացուցանել.
full of humours, plethoric;
juicy, succulent;
— երկիր, fertile, fruitful land.
Առատ հիւթով. թանձրահող. յուռթի. (յն. վաթի՛ս, այսինքն խոր. թանձր)
abounding in fodder, in pasture, very grassy.
Ուր իցէ ճարակ անասնոց բազում. արօտ յուռթի.
to charm, to bewitch, to enchant, to fascinate;
to flatter, to allure.
Բջջանօք ինչ յուռթից կախարդել. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
conservatory;
post, post-house;
shelter, refuge, asylum.
Ոչ ինչ պէտք են քեզ հմայից եւ յուռթաց ... տաս նմա զերրորդութիւնն՝ զմեծութեանն պահպանարան. (Ածաբ. մկրտ.։)
malicious as a witchcraft, malefic.
Տե՛ս զի՞նչ գործէ չարադիւթն. ի մէջ գետինն անցեալ յուռթելն, եւ ընդ ուռթելն՝ մերձենան ի նա դեւք. (Մանդ.։)
cf. Բազմաբեղուն.
πολύκαρπος, εὕφορος ferax, fertilis. Բազմաբեղուն. բերրի. առատ արդեամբք. յուռթի. յորդ. բազմապատիկ.
cf. Յուռթուլունք.
to fatten, to grow fat;
to stuff on gorge oneself;
to live in effeminacy, idleness or debauchery, to wallow in voluptuousness, to pamper oneself;
to become haughty, to enact the stately personage, to play the swell;
— սիգաքայլ, to stalk, to walk proudly, to look big;
— ի խաղս, ի զբօսանս, to pass the whole day in pleasure or amusement.
ἑμπίμπλημαι impleor στρηνιάω luxuriose vivo, turgesco եւ ἑναβρύνομαι mihi valde placeo, jacto me χαυνόω laxor եւ այլն. (լծ. յօրան. յոյր. զօրանալ. յոռանալ. յուռթանալ. ուռճանալ) Պարարիլ. գիրանալ. առաւելուլ եւ զեղխիլ յորդութեամբ բարեաց մարմնոյ, եւս եւ հոգւոյ. յղփանալ. լիանալ. յագիլ. եւ Սոնքանալ. ճոխանալ. պանծանալ. տկռիլ.
envy, rancour;
ill-will.
Երազք եւ հմայք եւ յուռթք եւ յաչաղանք (կամ աչաղանք) եւ դիւթութիւնք. (Կանոն.։)
envious, jealous, malicious, malevolent;
fascinating, bewitching, enchanting.
Դեղահատուացն, յաչաղկոտացն, յուռթիցն։ Ասեա, թէ (ի) յաչաղկոտէ հիւանդացեալ է. (Կանոն.։)
willow, osier;
վարսաւոր or վայրակախ —, weeping willow;
դնդագլուխ —, pollard-willow;
—ք, willow-plot, willow-hedge, osier bed.
ἱτέα salix. որ եւ ՈՒՌԵՆԻ. (որպէս թէ՝ լի ուռովք՝ ոստովք) Ծառ անպտուղ ջրարբի եւ յուռթի՝ բազմոստեան՝ վարսագեղ, որոյ պէսպէս են տեսակք. ուռի. ... եբր. ուռի, արավիմ.
cf. Ուռճալիր.
Ուռճացեալ զարդուք. առատ. լիուլի. լիազեղուն, յորդ. յուռթիւն.
to be vigorous, rank, flourishing;
fig to be in a thriving or prosperous condition;
to be full, brimful;
to abound, to redound.
καταπλήρομαι, καταπλήθομαι impleor, expleor եւ այլն. Ուռթանալ. յուռթանալ. յուռթի կամ յորդ լինել. լիանալ. լի գտանիլ. ճոխանալ. պերճանալ. զօրանալ. զուարճանալ.
lovingly persuading;
exhorting by love.
Ուր իցէ յորդոր կամ յորդ եւ յուռթ սէր.
fine-branched.
ՔԱՋՈՒՂԷՇ կամ ՔԱՋՈՒՂԵՇ. εὑθηνῶν, -νούσα vigens, abundans. Որոյ ուղէշքն են ընտիր՝ իրօք կամ նմանութեամբ. յուռթի. աղէկ ճղերով՝ տալերով.
producing much, very fertile, fruitful.
εὕφορος fertilis, ferax, fecundus. եւ բայիւ εὑφορέω uberes fructus profero. Բարեբեր. բերրի. արգաւանդ. պազաբեր. եւ Բազմածին. յուռթի.
cf. Քաջազուարճ.
ՔԱՋԱԶՈՒԱՐԹ ՔԱՋԱԶՈՒԱՐՃ. εὑανθής pulchre floridus εὑθηνούσα vigens, bene crescens. Զուարթագեղ. սաղարթազուարճ. քաջածաղիկ. ուռճացեալ. յուռթի. առոյգ, դալար. ծաղկեալ. զուարճալի. վայելչացեալ.
flourishing, full-blown;
cheerful, brisk, joyous, merry-looking.
ՔԱՋԱԶՈՒԱՐԹ ՔԱՋԱԶՈՒԱՐՃ. εὑανθής pulchre floridus εὑθηνούσα vigens, bene crescens. Զուարթագեղ. սաղարթազուարճ. քաջածաղիկ. ուռճացեալ. յուռթի. առոյգ, դալար. ծաղկեալ. զուարճալի. վայելչացեալ.
sycophancy;
juggling tricks.
ՆՀԲ մեննում է «նշանակ հմայից և թովչութեանց կամ վնասակարութեանց. ռեռևս որպէս յն. συϰοφαντία, որ և «զըր-պարտութիւն»։ ԱԲ մեկնում է «ձեռնա-ծուներու խաղերը, որ կը ձևացնեն թէ սուր կամ գչիր կը խոթեն մարմիննուն մէջ»։ Տէրվ. Altarm. 76 կարծում է «յն. περίαμμα, վզից կախուած յուռթուլունք» և մեկնում է սաք (=սանս. saǰǰ «կա-խել», լիթ. segti «կապել», թերևս նաև լտ. saga «կախարդութիւն»)+ փաթանք «շոր, քուրջ» (=հյ. փանդամ, զնդ. pai-ti-dāna «շորի կտոր, որ փարսիները աղօթքի ժամանակ իրենց բերնին են կապում»)։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 1185 և 1406) «փխ. սաքարփաթանք, պրս. սիհրպազի, աճպարարի խաղ, ո-րով, օրինակի համար՝ մարմնոյն մէջ սուր մը խոթել կը ձևացնէ»։ ունի Եփր. թգ. «Սկսաւ սաքթաքել՝ ճշմար-տասոյզ բանիւք խօսել»։
calf, (pl. calves);
— դիեցիկ, sucking calf;
միս —ու, veal;
— խորովեալ, roast veal;
մորթ —ու, calf-skin;
cf. Քեցեմ;
— եղանց, fawn, young deer;
— ծովային, seal, sea-calf;
cf. Փոկ;
— ոսկի ձուլածոյ, golden calf.
ՆՀԲ ուռդ, յուռթի, ուռճացեալ. բայց յիշում է նաև լտ. vitis «այգի» և vitulus «հորթ», յն. μοσχίον «մոզի, հորթ, ճիւղ». որով ուզում է կապել որթ «հորթ» բառի հետ։ Ըստ այսմ ուղիղ մեկնութիւնը տուած կլինի նախ ՆՀԲ։ Նոյնը նաև Lag Arm. St. § 1746։ Հիւբշ.. Arm. Stud. § 232 տրամադիր է ընդունե-լու։-Bugge, Btrg. 28 հնխ. gothr-նա-խաձևից. հմմտ. յն. βότρος «խաղողի ողկոյզ». ըստ այսմ մեզ հետ գործ չու-նին ալբան. arδf, rδī, δri «որթատունկ», burδe. urδe, hurϑ «բաղեղ»։ Հիւնք. լտ. hortus «պարտէզ»։ Հիւբշ. 483 մեռժում է թէ՛ յն. βοτρος և թէ հյ. որթ «հորթ» բառին կապելը։ Pedersen BВ 20 (1894), 231 և յետոյ KZ 36, 341 իբր բնիկ հայ կցում է ալբան. harδf, arδf և δri «որթ» ձևերին։ Վերի մեկնութիւնը վերջին անգամ երինջ բառի համեմա-տութեամբ հաստատեց Միաբան SA I, 304։-Մառ ЗВО 25, 306 հյ. վարդ, յն. ῥοα «նուռ» ևն բառերի հետ յաբեթա-կան արմատից։ Petersson KZ 47 (1916), 271-273 հնխ. perth-«ձող, ցուպ» արմատից, որից դնում է նաև սանս. kaprth-«առնի, վարոց», լտ. per-tica «ձող», յն. πτόρϑος «ծիլ, ընձիւղ», հսլ. pratù «ճպոտ» (=ռուս. прутъ «ճիւղ, ձողիկ»), և հյ. որթ «հորթ» = սանս. prthuka «հորթ»։ oštir. Btrg. alarod. 47 ալբան. arδi «որթ» և բասկ. arϑo «գինի» ևն։ Pokorny 1, 183 ըն-դունում է Pedersen-ի մեկնութիւնը և դնում է հնխ. ort-«որթ» բառի տակ, իսկ 2, 49 ընդունում է Petersson-ի
neck;
զուլամբ երթալ, to fall headlong, head-foremost, to tumble, to fall;
to be plunged in sensuality;
to be sunk in debauchery, to wallow in voluptuousness;
pearl necklace;
Venetian pearls, bead, glass-bead, bugle;
knuckle-bones, cockle.
, ն հլ. (-լունք, -լանց) «մարգարտի հատ կամ զարդի համար փոքրիկ օղակաձև ապակի» Երգ. ե. 1. Ագաթ. «մանուկների խաղալու վէգ» Վեցօր. 178. Արշ. «վզի օղա-կաձև ոսկորները, անրակ» Տաթև. հարց. 244 (որ ըստ Մխ. բժշ. 4 հլունք). որից ուլնա-խաղաց ԱԲ. յուռութուլունք կամ յուռթու-լունք Բ. մկ. ժբ. 40. տապեղուլունք Ոսկ. r. գ. 6. Վեցօր. 178. ուլունավաճառ «ու-յունք ծախող» (չունի ԱԲ) Զքր. սրկ. Ա. էջ 25. գրուած է նաև ուղունք Արիստ. գրչ.։