cf. Յարեցուցանեմ.
ՅԱՐԵՄ ՅԱՐԻՄ. συνάπτω, -ομαι, ἑρείδω conjungo, copulo, confirmo, fulcio, haereo προστίθημι appono, addo κολλάω, προσκολλάω, -ομαι agglutino, -or, adhaereo եւ այլն. Յար՝ այսինքն առընթեր՝ կից դնել. կցել, իլ. յարմարել. միաբանել. զօդել. յաւելուլ. յանկուցանել. յանկչել. միանալ՝ միաբանիլ. յօդիլ. կռուիլ. կպցընել, յարուիլ, կպչիլ, փակչիլ. (լծ. յն. լտ. երի՛տօ, հէ՛րէօ. թ. եարան, եւ այլն)
Որ յարեն տուն ի տուն։ Յարեցի զձեզ առ իս։ Յարեսջի՛ք ի ձեզ զամենայն օրինակիրս օրինաց։ Զկնի Տեառն Աստուծոյ ձերոյ երթիջիք, եւ ի նա յարեսջիք։ Ի գէտս մի՛ յարիցիք։ Յիւրաքանչիւր ժառանգութիւն յարեսցին։ Սահմանք Մանասէի յասեր յարեսցին (կամ յա՛ր իցեն)։ Աղէ դուք եկա՛յք յարեցարո՛ւք ամենեքեան։ Յարեա՛ց յաղջկունս իմ. եւ յարեցաւ հռութ յաղջըկունսն Բոոսայ քաղել հասկ։ Յարեա՛ց ի կառսդ։ Բորոտութիւնն Նեեմանայ յարեսցի ի քեզ։ Ի միմեանս ոչ յարիցին (կամ ո՛չ յարիցեն), զոր օրինակ ոչ խառնի երկաթ ընդ խեցի. եւ այլն։
Զի զմեզ անդրէն առ աստուածութիւնն յարեսցէ իւրով նմանութեամբն։ Ընդ լուսոյն մասին եւ խաւար յարեմ։ Զմի եւ զերկուս ի նշանացն յանուանէ գրեցին, եւ ապա զբազումս ի նոյն յարեցին։ Յարէ զայս յառաջին նոյն միտս։ Յառաջինսն՝ որ ասացան, յարեցից։ Ի նոյն եւ զայս եւս յարեալ գրէ։ Ի նոյն յարեալ՝ ասէ։ Արատ ինչ յարել ի մաքուրն Գրիգորիոս. (Ագաթ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Իգն.։ Նախ. սղ.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Նիւս. ի սքանչ.։)
Այր մի օտարական եւ անաշխարհիկ եկիր յարեցար ի մեզ։ Թողցէ այր զհայր եւ զմայր իւր, եւ յարեսցի ի կին իւր։ Իւրովք զօրօք, եւ այլովք սիրելովք յարեցելովք յինքն։ Չա՛ր է ամբարհաւաճութիւն, եւ որ ի նոյն յարին ախտք հոգւոց։ Յարի այս եւ յամենայն ոք որ ի վիշտսն իցեն. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 70։ Իգն.։ Նախ. սղ.։)
Ոչ յարէր ի նա այր նորա, զի ի Հռաքէլ կոյս միտագոյն էր նա. (Եփր. ծն.։)
cf. Յարիմ.
Ոչ միայն մահադեղն, այլեւ որ յարենայ ի մահադեղն, եւ նա սպանանէ. (Ի գիրս առաքին.։)
cf. Արձակեմ.
Ի վերայ միմեանց յարձակիցէ զտարափսն։ Զհեղեղս մեղացն յարձակեցի ի վերայ մտացս. (Ոսկ. անոմ. ՟Ե։ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Արձակեմ.
Ի վերայ միմեանց յարձակիցէ զտարափսն։ Զհեղեղս մեղացն յարձակեցի ի վերայ մտացս. (Ոսկ. անոմ. ՟Ե։ Լմբ. պտրգ.։)
to assail, to affront, to attack, to storm the breach;
to dash, rush or fall upon, to pounce upon with violence, to dart or fall on;
— ի ներքս, to enter violently, forcibly, impetuously;
արտաքս —, to make a sortie;
— ի դարանացն, to leap from one's hiding-place;
cf. Զհետ;
— յոք, to attack one;
to affront, to provoke;
յիրեարս —, to attack each other, to fall upon one another.
Յարձակեցան դարանամուտքն։ Յարձակեցար դիմել ի վերայ աւարիդ։ Կորիւն առիւծու. եւ յարձակեսցի ի Բասանայ։ Յարձակեցաւ ի վերայ գնդին, յաջ եւ յահեակ կոտորեաց։ Յարձակեցան ի ներքս ի քաղաքն։ Ամենայն հեթանոսաց յարձակելոց ի վերայ Երուսաղէմի. եւ այլն։
befitting, suitable, fit, proper, congruous, decorous;
commodious, easy;
competent, sufficient;
capable, clever, apt, fit, qualified;
cf. Յարմարապէս.
to write correctly or elegantly.
Ձեռնարկէր եւ յարմարագրել բանս, որք մինչեւ ցայժմ կրին. (Սոկր. ՟Ա. 36։)
syntax;
orthography.
symmetry, proportion.
cf. Յարմար.
Ոչ յարմարական է բարւոյն եւ չարին ի միասին առկայանալ։ Երիվար յարմարական առ ընթացս պատերազմականս. (Արծր. ՟Գ. 6. 12։)
symmetrical, proportioned;
analogous.
συναρμόθεις coaptatus. Համեմատ. պատկանեալ. պատշաճ. սեպհական. քաջայարմար. միաբան զօդեալ.
Մնան յարութեանն, մինչեւ անդրէն զլծակիցն (կամ կիցս) իւրեանց եւ զյարմարակիցն (կամ կիցս) առցեն զմարմինս. (Եպիփ. կամ Ոսկ. ի յար. մեռ.։)
Յարմարակիցք լինելով միաւորութեամբ հաւատոցն եւ կապանօք խաղաղութեան. (Նիւս. երգ.։)
cf. Յարմարութիւն.
Զի՞նչ պէտք անմիտ եւ անհանճար բանից յարմարանք (կամ յարմարանս). (Խոր. ՟Ա. 33։)
suitably, well, fitly, properly, decently.
ἑπιτηδείως, εὑαρμόστως, ἁκολούθως, κατὰ τὸ ἁκολούθον apte, commode, rite, consequenter. Յարմա՛ր. ըստ կարգի. ի դէպ. հետեւաբար. ընտրողութեամբ. օրինօք. միաբան.
Մարգարէքն յարմարապէս նմին խօսեցան. (Երզն. մտթ.։)
to adapt, to make proper or fit, to qualify, to proportion, to accommodate, to arrange, to adjust;
to tune, to accord, to put in tune.
ՅԱՐՄԱՐԵՄ ՅԱՐՄԱՐԻՄ. ἀρμόζω, ἑφαρμόττω, -ομαι apto, adapto πλέκω, συνπλέκω necto, connecto եւ quadro, convenio, congruo. Յարմար առնել, եւ լինել. յարել. յարդարել. յերիւրել. ի դէպ պատշաճել. միաբանել, իլ. յօրինել. կարգաւորել. յօդել. կցկցել. շարայարել. ձեւացուցանել. կեղծել. յարմարցընել.
Ընդ նմին յարմարեալ որպէս անձն ընդ գլխոյ. (Շ. ընդհանր.։)
cf. Յարմարումն.
Զյարմարութիւն եւ զմիաբանութիւն (ձայնից եւ տարերաց) զանգակքն երեւեցուցանեն։ Որք ըստ երաժշտականութեան յարմարութիւնք են։ Անհնար է ձայնակցութիւն ի յարմարութենէ եւ յանյարմարութենէ լինել երբէք. (Փիլ.։)
Անդամոցն առ միմեանս յարմարութիւն։ Որպէս գլուխ առանց անձին յարմարութեան ոչ կարէ կրել կենդանութիւն. (Բրս. հց.։ Շ. ընդհանր.։)
cf. Յարմարումն.
Զյարմարութիւն եւ զմիաբանութիւն (ձայնից եւ տարերաց) զանգակքն երեւեցուցանեն։ Որք ըստ երաժշտականութեան յարմարութիւնք են։ Անհնար է ձայնակցութիւն ի յարմարութենէ եւ յանյարմարութենէ լինել երբէք. (Փիլ.։)
Անդամոցն առ միմեանս յարմարութիւն։ Որպէս գլուխ առանց անձին յարմարութեան ոչ կարէ կրել կենդանութիւն. (Բրս. հց.։ Շ. ընդհանր.։)
fitness, suitableness, adaptability, conformity, analogy, congruity, concordance;
proportion, symmetry;
attitude, adaptation, application;
aptitude, disposition, capacity, ability, sufficiency;
accord, harmony, concord.
Զյարմարութիւն եւ զմիաբանութիւն (ձայնից եւ տարերաց) զանգակքն երեւեցուցանեն։ Որք ըստ երաժշտականութեան յարմարութիւնք են։ Անհնար է ձայնակցութիւն ի յարմարութենէ եւ յանյարմարութենէ լինել երբէք. (Փիլ.։)
Անդամոցն առ միմեանս յարմարութիւն։ Որպէս գլուխ առանց անձին յարմարութեան ոչ կարէ կրել կենդանութիւն. (Բրս. հց.։ Շ. ընդհանր.։)
resurrection;
act of rising;
elation, puffing up, pride, haughtiness;
օր յարութեան, sunday.
Այնոցիկ՝ որ յերկնին են՝ ամենեցուն է յարութիւն եւ միասնութիւն եւ կապ ինքն երկին, որպէս յօրինեալ ի մարմնի անդամք ամենայն յարմարեալ են եւ բնաւորեալ։ Որ հաստատուն բնութեամբ ընդ միմեանս խառնեալ են, յարութեան պատճառք, շնչաւորաց նախ առաջին կերակուր է (օդն)։ Յեղյեղուկ բնութիւն ունելով, զյարութիւնն ոչ յինքեանց ունելով։ Այն որ ի տեւ յարութեանն մանաւանդ երթայ։ Երկնայնոյ հաւասարեաց բնութեան Հռեբեկայ, որոյ անուն թարգմանեալ է յարութիւն. վասն զի ոչ նուազութիւն եւ ոչ յերկարութիւնս եւս ընդունի։ Բանականի բաժին տուեալ է կոյսն յարութիւն եւ ի մշտնջենաւորութիւն հռեբեկա, եւ այլն. (Փիլ. ստէպ։)
resuscitating, reviving, re-animating.
Ես ոչ միայն յարուցիչ եմ, այլեւ յարութիւն։ Ինքն իսկ է յարութիւն եւ կեանք, եւ յարուցիչ եւ նորոգիչ ամենայն մարմնոյ։ Կամէին տեսանել զյարուցիչն, եւ զյարուցեալն. (Մամբր.։ Ագաթ.։ Նանայ.։)
to last, to endure, to be prolonged or protracted.
Յառաջ քան զջրհեղեղն պայազատութիւնք ազգաց մի ըստ միոջէ ի տասներորդ թիւ համարոյ ձգեալ յաւականեցան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to assume, to arrogate, to take too much on oneself, to pretend to, to presume.
Երիս Աստուածս ասել ոչ յաւակնիմք, այլ մի. (Պիտառ.։)
addition, increase, overplus, surplus, accession, augmentation;
rest, residue;
— գրոց, մատենից, addition, supplement, appendix;
— չարեաց, redundant malice;
—ք որովայնի, excrement;
թափել զ—ս որովայնի, to ease oneself, to go to stool.
περίσσευμα, περίσσεια, πρόσθεμμα , πρόσθεσις, προσθήκη abundantia, incrementum, additamentum, augmentum, auctus. Յաւելումն. յաւելադրութիւն. վերադիր. աճումն. առաւելութիւն, ինչ մի աւելի. էւելնալը, էւելցուք.
increase, increment;
multiplication.
Աճեցուցեալ յաւելուածութեան կարգաւ։ Նիւթական աշխարհս յաւելուածութեամբ առ զկատարելութիւն իւր (ի բուսոց մինչեւ ի մարդն). (Արշ.։)
to augment, to be multiplied, to grow, to increase, to be enlarged;
to adhere to, to go over to, to add, to join, to incorporate;
մեռաւ եւ յաւելաւ յազգ իւր, he died and was gathered to his fathers;
cf. Հայր.
Հարցեն զնա թւով քառասուն, եւ այլ մի՛ յաւելուցուն։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Աւուրս յաւուրս յաւելեր թագաւորի։ Մեծութիւն յաւելու բարեկամս բազումս։ Յաւե՛լ մեզ հաւատս։ Յաւել տէր խօսել։ Ոչ եւս յաւելից անիծանել զերկիր։ Յաւել ծնանել զեղբայր զնորա զՀաբէլ։ Գործիցես զերկիր, եւ ոչ յաւելցէ տալ քեզ զզօրութիւն իւր։ Յաւելաք յամենայն մեղս մեր եւ ի չարիս, եւ խնդրեցաք մեզ, թագաւոր։ Որ յաւելաւ ի կերողացն։ Ոյր գուցէ, տացի նմա, եւ յաւելցի։ Մեռաւ, եւ յաւելաւ առ ժողովուրդ իւր, կամ յազգ իւր։ Յաւելցիս առ ժողովուրդ քո.եւ այլն։
to be perpetual, to last for ever.
Ոչ կայ մնայ, եւ ոչ յաւեժանայ։ Սիրեացն զանցեալ ժամանակն երեւեցուցեալ. իսկ սիրէրն միշտ յա՛ր է, եւ ընդ նմին յաւէժանայ. (Փիլ.։)
Զգաստագոյն պարկեշտութիւն ի յաւեժացեալն հաստատեալ տեւողութեան։ Ամենեւին բարգաւաճեալ յաւեժանայ։ Սոցին եւ զօրութիւն յաւեժացեալ գործով ի մէջ անցեալ տեսանի։ Ընդ աշխարհիս կազմութեան երկոքեան եւ յաւեժանան մինչեւ ի բոլորելեացս յանկումն. (Պիտ.։)
Յաւէժանայ մինչեւ յաւիտեանս. (Տօնակ.։)
perpetuity, eternity.
Եւ նոյն միշտ լինի ընդունողին յամենայն յաւիտենից յաւէժութեան. (Նիւս. երգ.։)
cf. Մշտախաղաց.
Յաւէտախաղաց հուր, եւ միտք։ Յաւէտախաղաց գետք, կամ փառք վերինն Երուսաղէմի. (Նիւս. կազմ.։ Փոտ. առ Զքր. կթ.։ Դիոն. թղթ.։)
Հարկեալ յաւէտախաղաց գթոյ՝ զոր ունիս միշտ առ մեզ. (Անան. ի պետր. յորմէ եւ Տօնակ.։)
admirable, most wonderful, stupendous, marvelous.
Առաւել կամ միշտ հրաշալի. հրաշափառագոյն. ի վեր քան զհրաշս.
cf. Յաւէժանամ.
Աստուած՝ ոչ յաւէտանալով ասել՝ չէ՛ արժան։ Իւրաքանչիւր ոք իմաստնոյն տի՝ գովելի՛ է, եւ զանազանեալ յաւէտանայ։ Նշանակաւ զուգութեանն, որով իրքն յաւէտանան. քանզի առաւելութեամբ եւ անզուգութեամբ յարձակմունք պատերազմին՝ լուծանք են էիցն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)
cf. Յաւէժ;
— քաջք, immortal heroes.
eternity;
perpetuity;
age;
life;
world;
—, —ս, always, perpetually, eternally;
—ենից, ի —ենից, ab eterno, from all eternity, since the world is world;
ի —ենից ոք ոչ լուաւ, such a thing was never heard of since the world began;
—ս —ենից, for ever and ever, to all ages, ever world without end, everlastingly, eternally;
հանդերձեալ —, future life;
— աշխարհի, duration of the world.
αἱών aevum, saeculum, aeternitas . Յաւէտ գոլն. մշտատեւութիւն. մշտնջենաւորութիւն՝ անսկիզբն եւ անվախճան, կամ սկսեալ անկատարած. եւ Երկար ժամանակ. դար մի հարիւր ամաց. կեանք, աշխարհ. (լծ. արաբ. էպէտէլ ապատ. յն. էօ՛ն, այի՛ օ՛ն. լտ. է՛վում, էդէ՛ռնում, սէ՛գուլում. եբր. այօլամ, էօլամ, լիյօլամ թ. ).
Պիտոյ է ե՛ւ զժամանակի ե՛ւ զյաւիտենի բնութիւն տեսանել. ի յէէն՝ յաւիտեան (ասի, ըստ յն. լեզուի)։ Յաւիտեան ի միշտ գոլոյն ասի. (Դիոն.։ եւ Մաքս.։)
Այժմ զառ ձեռն ժամանակն ասէ, եւ միշտ զհանապազորդեանն. եւ յաւիտեանս յաւիտենից՝ որ ի հանդերձեալսն է անսպառութեամբ. (Խոսր.։)
ՅԱՒԻՏԵԱՆ, կամ ՅԱՒԻՏԵԱՆՍ. մ. իմա՛, Ի յաւիտեան, ցյաւիտեան, մինչեւ ցյաւիտեան. որ եւ Մինչեւ յաւիտեան ասի. εἱς τὰς αἱῶνας in secula δι’ αἱῶνος per seculum ἔως τοῦ αἱῶνος usque in saeculum. ... ստէպ ի սուրբ գիրս, եւ յամենայն մատեանս։
eternal, perpetual, uncreate, immortal, without end;
— կեանք, immortal life;
— թշնամութիւն, bitter, irreconcilable, implacable or eternal enmity;
—ն, the Eternal, the Everlasting One.
Թագաւոր յաւիտենից. կամ թագաւոր յաւիտեան. այսինքն յաւիտենից մինչեւ յաւիտեանս։
to be ravished, carried away;
ravaged;
— մտօք, to fall into extasies or raptures;
— կեալ մինչեւ յերրորդ երկնից, caught up to the third heaven;
— կեալ յանձնէ ի բաց, enraptured, extatic, beside oneself;
— կելով, hastily, in a hurry, precipitately.
cf. Յափշտակող.
Բենիամին գայլ յափշտակօղ։ Ի ներքոյ են գայլք յափշտակողք. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 27։ Մտթ. ՟Ե. 15։)
ravisher, spoiler;
ravenous, rapacious;
charming, delightful, ravishing, bewitching.
Բենիամին գայլ յափշտակօղ։ Ի ներքոյ են գայլք յափշտակողք. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 27։ Մտթ. ՟Ե. 15։)
ravishing, carrying off or away, ravage, usurpation, depredation;
rapacity, rapine;
— կնոջ, աղջկան, rape, abduction;
— մտաց, enthusiasm, transport;
extasy, rapture, ravishment;
revery;
— իրաւանց եւ արդարութեան, corrupt justice;
լինել ի —, to be plundered, pillaged, sacked;
մատնել ի —, to give up pillage.
Զրպարտութիւն տնանկի, եւ յափշտակութիւն իրաւանց եւ արդարութեան։ Յափշտակութիւն ընչից։ Հատուսցէ զյափշտակութիւնն՝ զոր յափշտակեաց։ Ի միջոյ ժանեաց նոցա կորզէի զյափշտակութիւն.եւ այլն։
Դատել զընկերն՝ յափշտակումն է աթոռոյն եւ դատաստանի միածնին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
to crawl along;
to go on all fours, on hands and feet;
— խաղալ, to tumble, to fall head over heels, to turn a somersault.
Որպէս հաւ մի՝ որ զձագսն գրգալով ի վերայ յափսիթերս խաղացեալ գգուիցէ. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Յափրութիւն.
cf. Յեզդիմ.
ՅԻԶԴԻԼ կամ ՅԵԶԴԵԼ. Որպէս Հանգչել կամ փոքր մի ցամաքիլ ի խոնաւութենէ.
dry the waters off the earth.
ՅԻԶԴԻԼ կամ ՅԵԶԴԵԼ. Որպէս Հանգչել կամ փոքր մի ցամաքիլ ի խոնաւութենէ.
unexpected, unforeseen;
—, —ում or —ում ժամու, unexpectedly, unawares;
suddenly, all at once;
—ում պահու ի վերայ հասանել, to surprise, to take by surprise.
Յանկարծակի յեղակարծում ժամու։ Յանկարծ յեղակարծումն ժամանակի։ Յանկարծօրէն յանպատրաստից յեղակարծումն ժամու։ Յանկարծօրէն յեղակարծումն հասանէր անկանէր ի վերայ բանակին։ Յեղակարծումն անկեալք ի վերայ միոյ թեւի. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 28։ Ագաթ.։ Բուզ.։ Փարպ.։)
to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset, to turn over, to change, to convert, to transmute.
Հոգին Աստուծոյ յինքն առ զլեզու մարգարէին՝ յեղաշրջել զնա ի բարբառ խստութեան ի վերայ քրմին. (Լմբ. ամովս.։)
cf. Յեղափոխ.
Մի՛ լինիր յեղաշրջուկ ի նոյն, եւ փոփոխամիտ ի նոյն. (Լմբ. սղ.։)
subject to change, variable, mutable, fickle, inconstant;
— արկածք, vicissitude, ups and downs;
— պատերազմունք, chronic warfare.
Յեղափոխ յեղականացս (կամ յեղանակացս) յարմարել։ Յեղափոխ եղանակ ժամանակաց։ Այլոց խժականաց յեղափոխ պատերազմաւ ի դիմի հարեալ. (Յհ. կթ.։)
Ո՛րչափ յեղափոխ մարմինս եմք, չիք մեզ աներկիւղ փրկութիւն. (Լմբ. սղ.։)
to convert, to change, to transform;
to degenerate;
to translate.
Առ ի լինել ստորադրական սահման՝ բաւական է եւ մի բառ յեղափոխիլ. (Սահմ. ՟Գ։)
change, mutation, conversion, transformation, transmutation;
revolution;
vicissitude;
alternation.
Զժամանակաց եւ զդարուց աշխարհիս հայոց բազմադիմի յեղափոխութիւնս. (Փարպ.։)
cf. Յեղափոխութիւն;
catastrophe;
շրջաբերական —, roving, wandering.
Մարմնանայ՝ ո՛չ յեղափոխմամբ, այլ ի մարմին մաշկեղէն բովանդակի. (Լմբ. հանգ.։)
to change, to convert, to transmute;
to repeat, to re-iterate, to rehearse, to inculcate;
to translate;
— ի մտի, to turn over, to revolve in one's mind, to think over again, to reconsider;
to ruminate, to ponder, to muse on;
ստէպ —, վեր ի վայր —, to repeat eternally the same thing, to return often on the same subject, to twaddle, to harp always on the same string, to be ever talking about.
Զայս ամենայն ստեղծցուք ի միտս, եւ յեղյեղեսցուք։ Զայս եւ մեք յեղյեղեսցուք ի փորձութիւնս։ Բանք տրտմածինք յորժամ յաճախաբար յեղյեղին. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Զլիճ մի ծովուց ի յորակութիւն գեղոյ յեղյեղեցից (կամ յեղեղեցից). (Նար. ՟Թ։)
versatility.
Կամի զմեզ խրատել, կամ եթէ յեղյեղութիւն (կամ յեղեղութիւն) իսկ վերաբերել. (Մագ. ՟Ա.։)
cf. Յեղյեղեմ.
Յեղյեղու զջուրս, որպէս եւ կամի. այսինքն շրջշրջէ որպէս ղեկաւ. (Յոբ. ՟Լ՟Է. 10։)
Միտք միշտ յեղյեղուն, ամենապատիկ ընդունելով փոփոխմունս։ Կայ մնայ ի նմանութեան՝ ոչ յեղյեղեալ։ Որք զկնի երկնի են, յեղյեղլիք եւ փոփոխելիք են. (Փիլ.։)