little child, boy;
lad;
apprentice, novice, beginner;
scholar, disciple;
new, raw, inexperienced;
ignorant;
— կրպակաց, shop-boy;
— կապեղացի, pot-boy;
— նաւաստւոյ, cabin-boy.
· Calfa
, ի-ա հլ. «երախայ, նորածին մա-նուկ. 2. տղայ, մանուկ. 3. զաւակ, որդի. 4. աշակերտ» Պիտ. Պղատ. օրին Նոնն. («որ-դի» Մագ. մեծ են. էջ 14), Տիմոթ. կուզ, էջ 173, 175, 181, 291, 292. «դուստր, աղջիկ» Տիմոթ. կուզ, էջ 196. արդի գրականում գոր-ծածւում է միայն «թերուս» նշանակութեամբ։ Այս արմատից ունինք համբակաբար Փիլ. համբակագոյն Պղատ. օրին. համբակական Կղկնտ. համբականալ Պղատ. օրին. համբա-կատի Շնորհ. վիպ. համբակեալ Տօնակ. համբակօրէն Մագ. գրուած է նաև ամբակ Նար. երգ. բոլորն էլ յետին։
ՆՀԲ լծ. յն. πάίς, παῖς «տղայ», հյ. մանուկ, մանչ, պրս. [arabic word] hampā «ըն-թացակից, արբանեակ»։ Հիւնք. պրս. հէմբա «ընթացակից, օգնական, հետե-ւող», յն. ὄμφας, սեռ. ὄμφαϰος «տը-հաս, խակ»։ Bugge KZ 32, 13 մեկ-նում է իբր ամ-բակ, կազմուած ան բա-ցասականով՝ բակ=bhā «խօսիլ» ար-մատից. հմմտ. բան, բայ. ըստ այսմ համբակ նշանակում է բուն «ռեռ ան-խօս մանուկ»։ Հին բռ. գտնում ենք համբ «տիք», որ կարծես կապ ունի այս բառի հետ, բայց անստոյգ է, որովհետև նոյն բառը Բռ. երեմ. 173 մեկնում է «տիկ»։
Համբ, տիք. համբակ, մանուկ։
Զհամբակ եւ զարդի եւս ծնեալ. (Անյաղթ հակակ.։)
Ոչ եթէ նախկին ոմն համբակ գոյացեալ յարգանդի, եւ ապա յարակցեալ ի բանն, այլ բանին աստուծոյ առեալ ի կուսէն մարմին. (Խոսրովիկ.։)
Ի համբակ հասակէ տղայական տիոցն. (Արծր. ՟Ե. 2։)
Յանմեղ համբակսն։ Դեռածաղիկն համբակի. (Պիտ.։)
Բնութեանն ամենայն համբակաց ջերմագոյն գոլով՝ հանդարտութիւն բերել ոչ կարէ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Զհամբակս, եւ զերիտասարդ աղջկունս. (անդ. ՟Ը։)
Սոկրատէս զհամբակսն յորդորէր յիմաստասիրութիւն. (Նոննոս.։)
Յիւրմէն ծնեալ համբակ։ Առաքինասէր ծնողաց համբակ։ Առ ծնօղս բերեալ համբակաց զանարգանացն կամակարութիւն։ Դիոգենէս համբակ տեսանելով ստահակեալ՝ զմանկածուն տանջեաց։ Արհեստասէր համբակաց (ուսումնակցաց). (Պիտ.։)
Անտիոքացի համբակն ղուկաս. (Նար. առաք.։)
Կատարեցաւ բանըն չափեալ՝ ի համբակէ նըւաստացեալ. (Շ. վիպ.։)
Չէ՛ պարտ համբակ քեզ ծիծաղիլ, այլ թէ հարկիս՝ միայն ժպտիլ. (Կրպտ. ոտ.։)
Ո՛վ մանուկ, համբակ ես. յառաջելով ժամանակս արասցէ զքսզ բազում ինչ յայժմիկ թուեցելոցդ քեզ փոփոխեալ, եւ առ ներհակսն դարձեալ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
horseman;
horse-soldier, trooper.
· Calfa
. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. տպ. 1904, էջ 171 «Որ և առ ոյժ կացաձի արանց լինէր անցանել դիւրաւ»։-ՆՀԲ մեկնում է «կա՛մ է ունօղ զձի կացեալ անշարժ և խրտուցեալ, և կամ որոյ ձին է կացի, առոյգ, նժոյգ և կամ համբակ, տըր-մուղ».-ՋԲ «թուի քաշաձի, ունօղ կացի այսինքն առոյգ կամ ուժեղ ձիոյ».-ԱԲ «ո-րուն ձին կեցած է, կամ չքալող»։ Իսկ Հ. Գ. նահապետեան, Բազմ. 1906, էջ 204, 312 յաջող սրբագրութեամբ կարդում է «որ և անոյժ կանացի արանց լինէր անցանել դիւ-րաւ»։
Բառ երկդիմի. զի կա՛մ է Ունօղ զձի կացեալ անշարժ եւ խրտուցեալ, եւ կամ Որոյ ձին է կացի, առոյգ նժոյգ. եւ կամ համբակ, տրմուղ։
child, youth;
scholar, pupil.
· Calfa
ՆՀԲ «լծ. թրք. genj կամ իբր յան-դիմանակաց տեառն իւրում. վրաց. կացի». իսկ համբակ բառի տակ կալ, կացի ձևից՝ իբր «նոր ոտք երած»։-Scheftelowitz BВ 28, 287 զնդ. kasu «փոքր» բառին ցեղակից։
industrious, who works diligently, skilful, ingenious, artful.
· Calfa
Բաղձալի արհեստասէր համբակաց. (Պիտ.։)
disciple, student, pupil, scholar;
foster-child;
seetator, follower;
— արուեստի, apprentice.
· Calfa
action;
work, deed;
an act of theatre.
· Calfa
Արարուածոյ յարկի դաւթեան համբակին. (Նար խչ։)
footman, groom, waiter;
servant;
— մոլորակի, satellite.
· Calfa
πρύτανης administrator, ὐπουργός minister, προαγωγός perductor, ἁκόλοωθος pedissequus, ὐπήκοος subditus Յարբունս հասել սպասաւոր ժիր. որ եւ կոչի մանուկ, պատանեակ. համբակ. սպասեակ. ծառայ. պաշտօնեայ. որպիսի եւ է սպասահարկու. գործօնեայ. գործակալ. գործակից. կամարար. կամակատար. մատակարար. հպատակ. հետեւօղ. առիթ. միջնորդ.
well instructed, well brought up, well educated.
· Calfa
Ո՞վ վարի քաղաքաւս այսուիկ, որոյ համբակք եւ երիտասարդուհիք բարեսնունդք են. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
cf. Զարմանազան.
· Calfa
Ըմբռնեցին ի խողխողումն զզարմանազանեալն համբակ. (Պիտ.։)
to smile, to sneer, to give a constrained laugh.
· Calfa
պարտ համբակ քեզ ծիծաղիլ. (Կրպտ. ոտ.։)
toothless.
· Calfa
Եւ ո՛չ ժօռատ (ասեմք) զհամբակ եւ զարդի եւս ծնեալս, եյլ յորժամ ամանակն պահանջեսցէ, յայնժամ ասին ժօռատք արդեօք. (Անյաղթ անդ։)
to become effeminate;
to be guilty of sodomy;
իգացեալ, effeminate, womanish;
sodomite.
· Calfa
Ի համբակացն պատանեաց իգացելոց որպիսի՛ բորբոքեցաւբարկութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
begotten, born of me.
· Calfa
զիմածին գեղեցկահրաշն զարմ՝ քաղցրաճաշակ հայրախնամ գթով սնուցանէի։ Իմածին դեռածաղիկն համբակի։ ընդէ՞ր խամրես զիմածին դեռաբողբոջս զարմն, եւ զփշոցն փոխատուես տխրութիւն. (Պիտ.։)
fraternal.
· Calfa
Եղբայրական ախտակրութիւն, կամ համարձակութիւն, անուն, համբակ. (Իգն.։ Լմբ.։ Տօնակ.։ Նար. խչ.։)
to sing;
to praise;
to play;
— թռչնոց, to warble, to chirp;
— քնարաւ, to play on the lyre.
· Calfa
Երգել վայել է, եւ այսպէս երգել, զի եւ համբակագունիցն առաջնորդք բարուց քաղցունց լինիցին. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
young man, young gentleman;
թէ գոյր —ի գիտութիւն եւ ծերոյն զօրութիւն, if young folks had experience, and old ones strength.
· Calfa
Տեսայ զհամբակս եւ զերիտասարդ աղջկունս՝ կաճառելով ընդ միմեանս խոհեմասիրաբար. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Young woman, girl, maiden, lass
· Calfa
Ո՞վ վարի քաղաքաւս այսուիկ, որոյ համբակք եւ երիտասարդուհիք բարեսնունդք են. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
more ancient, ancient, elder, eldest, senior;
first, principal.
· Calfa
Երիցագունիցն պարտ է իշխել, եւ համբակագունիցն՝ ընդ իշխանութեամբ լինել. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
cf. Թաթաւուն.
· Calfa
Որ սիրելեօքն լինին թաթակուչք յաշխարհիս։ Թաթաւուչ համբակօք (այսինքն զաւակօք), կամ երամովք, կամ ընչիւք. (Պիտ.։)
unpractised, young, unexercised, new, unversed.
· Calfa
Ոյր թերի է վարժութիւնն. անվարժ. անկիրթ. դեռակիրթ. համբակ. անմուղ. տրմուղ.
power;
authority, vigour, valour, heart, courage, nerve, force, spirit, faculty;
corroboration, supply, reinforcement, aid, energy, efficacy, virtue;
resource;
sense, meaning, signification;
weight, importance;
prodigy, miracle, virtue;
army;
person;
distinct substance or person;
—ք երկնից, the angels;
celestial bodies, stars, etc;
—ք մտաց, the faculties, qualities of the mind;
Տէր զօրութեանց, the Lord of hosts;
այր, կին զօրութեան, valorous man, virtuous woman;
ըստ առն եւ — իւր, as the man is, so is his strength;
դու՞ ագուցեր ձիոյ —, hast thou clothed the horse with strength ? զինու զօրութեամբ, with arms;
by main strength;
գիտել զ— արուի, to lie with a man;
զօրութեամբ, powerfully, emphatically, understood, by virtue of, with all one's strength;
բարձրացո զօրութեաթբ զբարբառ քո, lift up thy voice loudly;
սիրել յամենայն զօրութենէ, to love with all one's heart;
անկանել ի զօրութենէ, to be weakened or exhausted;
— խաչի քո Քրիստոս, զի ..., upon my faith! i faith!
square;
force;
— անգործութիւն, vis inertiae;
դիմակալ —, resistance force;
ելեքտրական —, electric force;
զուգահեռական —, parallel force;
կեդրոնական —, central force;
կեդրոնախոյս —, centrifugal -;
կեդրոնաձիգ —, centripetal force;
կենդանի —, vis viva;
կենսական —, vital power;
ձգողական —, attractive power;
մադնիսական —, magnetic force;
մասնկային —, molecular force;
շարժիչ —, motive force;
վանողական —, repulsive force;
օդընկէց —, projectile force.
· Calfa
Ձու զօրութեամբ միայն է հաւ, եւ ոչ ներգործութեամբ, եւ համբակք (տղայք) զօրութեամբ միայն երկրաչափք եւ հռետորք, եւ ոչ ներգործութեամբ. (Պրոկղ. շղկպ.։)
cf. Իցէ՜ թէ;
why? for what reason ?
· Calfa
Իցի՞ւ այն բարեբաստութիւն, յորժամ յանուրջն պարք լուսաւորացն զերկրպագութիւն մատուցանէին իմածին դեռածաղիկն համբակի. (Պիտ.։)
introductory.
· Calfa
Առ ներածականս առնէ զբանս իւր. (այսինքն առ իրս նխակրթութեան, կամ առ կրթելի համբակս). (Անյաղթ պորփ.։)
to introduce.
· Calfa
Առաջինն դրութեամբ յառաջելոյ՝ ներածէ զհետեւեցեալն. եթէ մարդ, եւ՛ կենդանի. այլ արդ մարդ, ապա ուրեմն եւ կենդանի։ Զի՞ զմարմինս դասեաց նախ անմարմնոցն. եւ ասեմ, թէ վասն ներածիցելոցն (կրթելի համբակաց). վասն զի նոցա ստուգագոյն է մարմին քան զանմարմին. (Անյաղթ վերլծ. արիստ. եւ Անյաղթ պորփ.։)
newborn, just brought forth, new, young, tender.
· Calfa
Ընդ ձեզ՝ եւ մանկանց ձերոց նորաբոյս եւ ուսումնատենչ համբակաց. (Երզն. քեր.։)
new-born;
regenerate;
springing up afresh, budding anew;
—ծնեալ յաւազանէ, just christened;
կին —ծին, recently delivered woman.
· Calfa
Ըստ Սիոնի նորածին համբակաց հօտից խայտացեալ. (Նար. խչ.։)
lately finished or ended;
young, raw, inexpert.
· Calfa
νεοτελής adhuc perfectus, rudior. Դեռ այն ինչ կատարեալ. թերակատար համբակ. նորընծայ.
lately recruited.
· Calfa
νεόλεκτος modo electus, conscriptus, tyro. Նորոգ մտեալ ի դասակարգ զինուորաց. նորընտիր համբակ. տիւռովն.
cf. Նորուսումն.
· Calfa
ՆՈՐՈՒՍ ՆՈՐՈՒՍՈՒՄՆ. νεοδίδακτος recens doctus, qui nuper didicit. Նոր ուսեալ կամ ուսանօղ. նորամարզ. դեռակիրթ. համբակ. նոր սորվօղ.
s. adj. new-student or scholar.
· Calfa
ՆՈՐՈՒՍ ՆՈՐՈՒՍՈՒՄՆ. νεοδίδακτος recens doctus, qui nuper didicit. Նոր ուսեալ կամ ուսանօղ. նորամարզ. դեռակիրթ. համբակ. նոր սորվօղ.
punctilious, particular, punctual.
· Calfa
Ի հարցն մատենագրեցան մանրամասն քննութեամբ. առ նոսա առաքեսցուք զնրբախնդիր աշխատասէր համբակսն սիոնի. (Տօնակ.։)
to measure;
to examine, to ponder, to weigh;
to judge, to conjecture;
to reward, to return like for like;
to versify, to make verses;
չափեաց նմա վեց չափովն գարի, he gave him six measures of barley.
· Calfa
Ի գրել բանիւ աստուածական, ոտիւք չափեալ ներտաղական։ Կատարեցաւ բանըս չափեալ՝ ի համբակէ նուաստացեալ. (Շ. խոստ. եւ Շ. վիպ.։)
cf. Երթամ.
· Calfa
Ո՛ւր եւ չոգամ (այս ինքն երթայց) ասելով՝ լուիցեն ինձ համբակքն ... եւ ոչ եւս չոգամ, ուր հասանելով պարտ է ինձ մեռանել. (Պղատ. սոկր.։)
cf. Ուն ;
habit, custom, accustoming, routine, practice;
ունակութեամբ, by routine, by rote;
ունակութեամբ յաղթի, custom conquers custom.
· Calfa
Խորշել ի մոլորական ունակութենէ համբակաց. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
· Calfa
Տե՛ս եւ հայեա՛ց դու ո՛վ համբակ, որ յիմաստիցդ եղեր հասակ. (Կրպտ. ոտ.։)
unripe, immature;
sour, bitter, harsh;
harsh, rugged, rough, unkind, cruel, inhuman;
inexpert, unpractised, ignorant;
ill-bred, boorish, awkward, rude.
· Calfa
ὡμός (լծ. ռմկ. հում ). crudus Տհաս. ոչ հասունացեալ. որպէս պտուղ. կամ համբակ. խամ.
unripeness, crudity;
sourness, harshness, cruelty;
sedition, rebellion.
· Calfa
memory;
cf. Յիշումն;
սուր յիշողութիւն, a good or happy memory;
տկար յիշողութիւն, unhappy memory.
· Calfa
wandering, vagrant;
false, erroneous, heretical;
deceitful;
fallible;
— աստղ, erratic star;
—ն, demon;
antichrist.
· Calfa
Խորշել ի մոլորական ունակութենէ համբակաց. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
s. anat. uterus, the womb.
· Calfa
Մայրենի արգանդ, իբր բնակարան համբակի, կամ համբարանոց՝ նմանութեամբ. րահմ, օղլան, եաթաղը։
tranquillity, stillness, repose, quiet, peace, silence;
phlegm, calmness, coolness, composure;
— կրից, moderation;
— ծովու, calm at sea, calm, smooth sea, dead calm;
— հոգւոյ, մտաց, peace of soul or mind.
· Calfa
Բնութեանն ամենայն համբակաց ջերմագոյն գոլով՝ հանդարտութիւն բերել ոչ կարէ, բարբառի միշտ, եւ վազէ անկարգաբար. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)