Your research : 1 result for կուզ

Կուզ, կզոց exact entry

s. adj.

pole-cat;
cat;
hump;
hunch-backed.

· Calfa

Etymologies (7) · Adjarian

= Իրան. *kuz ձևից, որ չէ աւանռուած. բայց նոյնն են հաստատում իրանեանեց փոխառեալ ասոր. [syriac word] quza «կատու, կուզ», ասուր. kuza, qusa «martencat Lunx կղաքիս, լուսան» (Muss-Arnolt, Ass. Ha-ndwb 375բ) և նրանից ածանցուած քրդ. [arabic word] kuze «կուզ, կզաքիս», kuzá, kuzik «կուզ», զազա. quze «գորշուկ» ձևերը։-Հիւբշ. 308։

Նախ ԳԴ կցում է պրս. կիւզ հոմանիչ ձևին, որ սակայն իր բուն բառառանում չկայ։ Justi, Dict. Kurde 349 քրդ. ku-že բառի դէմ յիշում է հյ. կուզ, կզնա-քիս, սանս. kaçika «գորշուկ»։ Վերի ձևով է Հիւբշ. ZDMG 36(1882). 131 և Armen. Gram. 308։

ԳՒՌ (dialectal) Մկ. Մշ. Սլմ. Վն. կուզ, Զթ. Խտջ. գուզ, Ոզմ. կօզ։

= Պրս. [arabic word] kuz «ծռած, կուզ, սաաա-տող, ծերութիւնից կամ հիւանդութիւնից կքուած՝ երկուտակուած» բառից, որի հետ նոյն են պրս. ❇ kuz, ❇ kūza, սռոռ. kuz, աֆղան. kōz սանս. kubǰa-հո-մանիշները. պարսկերէնից են նաև քրդ. kuz «կուզ (ածական)», kuzek «կուզ (գոյա-կան)»։-Հիւբշ. 269։

qustā, պրս. kōž, իբրև kuc արմատից։ Նոյն, ZDMG 1850, 356 սնս. kubǰa, որին Arica 36 աւելացնում է աֆղան. koy, koz։ Lag. Urgesch. 938 դնում է սանս. ձևր։ Muller SWAW 38. 593 կուզ<կովզ<սանս. kubǰa։ Justi, Zen-dsp. 76 զնդ. kaozda «եզերք, ծայր» բառի տակս

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. կուզ «կուզի սապատը», Տափ-կուզ «կուզի սապատ», իսկ կուզօ, «կուզ. սապատող», Զթ. Խրբ. գուզ (ած.), Ննխ. Պլ. Սեբ. գուզ «սապատ», Ոզմ. կօզ «կուզ մաո-դը», Գոր. կօ՜զլիկ, Ննխ. գուզլիգ, Ղրբ. կո՛ւզլիգ՝, ղո՛ւզլէգ՝ «կուզ մարդ»։ Նոր բառեր են կուզ «ծառերի վրայ ուռեցք», կուզ անել, կուզն անել «ծածկուիլ, պահուիլ», կուզէ կուզ, կուզիկուզ, կուզիկ, կուզուզ, կուզուզիկ, կուզիկ-մուզիկ, կուզլան, կուզտան, կզտան «կարճահասակ», կուզուզալ «ծերութիւնից կամ ցաւից կուզ դառնալ, մէջքը ծռուիլ», կուզպարզ «մի գործ կատարելու համար բարձրանալ-իջնելը», կզիլ (Տիգ. գրզզիլ), կզուիլ, կզանալ «կէս մէջքից երկուտակ լի-նել, հակիլ», կզուանց «կռացած», կղուկ «ծռուած»։ Աւս ընդարձակ գործածութիւնը զանազան նորակերտ ածանցները և գրեթէ բոլոր բարբառներում գտնուելը ցոյց են տալիս՝ որ բառը հին և տարածուած մի ձև էր։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კηზი կուզի «սապատ», յ-ზიანი կուզիանի «կուզ», კეზება կուզեբա «ծռիլ», მოკუზვა մոկուզվա «ծռել, կամա-րաձև դարձնել», დაკუზვა դակուզվա «ծը-ռիլ, հակիլ». այս իմաստները չգտնուելով իրանեանի մէջ՝ բոլոր վրացի ձևերը հայերէ-նից պէտք է փոխառեալ լինին։ Այսպէս է նաև թրք. գւռ. Կր. guzig «կուզիկ» (Բիւր. 1898, 627 և Foy, Mitteil. des seminars ։ Orient. Spr. Berlin 1904, էջ 213)։

NBHL (3)

Պաշտեցին զկուզ եւ զկատու. (Վրդն. ել.։)

Եզուրոս, կուզ. (Գաղիան.։)

ԳՈՒԶ ԳՈՒԶ. Բառ անյայտ. որպէս ռմկ. կուզ, խամպուր. կամ Կծկեալ՝ իբր ի գուճս անկեալ. կամ Կաղ ի կաղս. որպէս յն. զիիօ՛ս.


Entries' title containing կուզ : 16 results

Թանկուզի

cf. Փորանկեալ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«անկար, փորանկեալ» (պատ-մուճանի համար ասուած). մէկ անգամ ու-նի Գնձ. աբգարու. «Եւ զպատմուճանն թան-կուզի՝ առաքեցեր որդւոյն կուսի»։

NBHL (1)

Եւ զպատմուճանն թանկուզի՝ առաքեցեր որդւոյն կուսի. (Գանձ աբգարու.։)


Ողկուզաբեր

cf. Ողկուզաբոյծ.

· Calfa

NBHL (3)

Այգի տաշտաւոր եւ ողկուզաբեր՝ գինէբուղխ։ Այգի տաշտաւոր՝ ողկուզաբեր որթոյն։ Յողկուզաբեր որթոյն հայրատունկ՝ ուռք պտղաբերք. (Թէոդոր. կուս.։ Ճ. ՟Գ.։ Գանձ.։)

Ճշմարիտ որթոյն ստեղունք եւ բարունակք ողկուզաբերք։ Որթ քաջուղէշ, բարունակ ողկուզաբեր։ Ուռք ողկուզաբերք ճշմարիտ որթոյն. (Շ. տաղ.։ Սկեւռ. աղ.։)

Այնմ նմանեցուցանէ զմաքուր հոգիսն ողկուզաբեր (կամ ողկոյզաբեր). (Վրդն. երգ.։)


Ողկուզաբոյծ

adj.

bearing or producing bunches of grapes.

· Calfa

NBHL (2)

Որ բուծանէ կամ մշակէ յինքեան զողկոյզս. ողկուզաբեր.

Ոչ այգի խաղողաբեր ողկուզաբոյծ (կամ ողկոյզաբոյծ) ճռախիտ քաղցրաշտուղ. (Ոսկ. հերոդ.։)


Ողկուզազարդ

adj.

furnished, adorned with bunches.

· Calfa

NBHL (4)

ՈՂԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻՑ. Ողկուզօք զարդարեալ՝ լցեալ.

Զորթն պտղաբեր ողկուզալից ողկուզազարդ սրբէ տէր իւր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Որպէս այգի ողկուզալի՝ կամ ձիթենի պտղով ի լի. (Շ. եդես.։)

Ողկուզալիցք են՝ առնլովն ի մշտնջենաւոր շնորհացն։ Խոպանացաւ այգին պտղաբեր ողկուզալից. (Եփր. մն.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Ողկուզալից

adj.

full of bunches.

· Calfa

NBHL (8)

ՈՂԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻՑ. Ողկուզօք զարդարեալ՝ լցեալ.

Զորթն պտղաբեր ողկուզալից ողկուզազարդ սրբէ տէր իւր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Որպէս այգի ողկուզալի՝ կամ ձիթենի պտղով ի լի. (Շ. եդես.։)

Ողկուզալիցք են՝ առնլովն ի մշտնջենաւոր շնորհացն։ Խոպանացաւ այգին պտղաբեր ողկուզալից. (Եփր. մն.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

ՈՂԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻՑ. Ողկուզօք զարդարեալ՝ լցեալ.

Զորթն պտղաբեր ողկուզալից ողկուզազարդ սրբէ տէր իւր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Որպէս այգի ողկուզալի՝ կամ ձիթենի պտղով ի լի. (Շ. եդես.։)

Ողկուզալիցք են՝ առնլովն ի մշտնջենաւոր շնորհացն։ Խոպանացաւ այգին պտղաբեր ողկուզալից. (Եփր. մն.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Ողկուզական

s. chem. racemic acid.

· Calfa

NBHL (3)

ՈՂԿՈՒԶԱԿԱՆ ՈՂԿՈՒԶԱՒՈՐ. Ունօղ կամ բերօղ զողկոյզս. ողկուզալից.

Բարձրաբեղուն ծառ ողկուզական՝ գերամբարձեալ քան զլիբանան. (Գանձ.։)

Որպէս զայգի մեծ տաշտաւոր, կամ բարունակ ողկուզաւոր. (Շ. եդես.։)


Ողկուզաւոր

adj.

loaded with clusters.

· Calfa

NBHL (3)

ՈՂԿՈՒԶԱԿԱՆ ՈՂԿՈՒԶԱՒՈՐ. Ունօղ կամ բերօղ զողկոյզս. ողկուզալից.

Բարձրաբեղուն ծառ ողկուզական՝ գերամբարձեալ քան զլիբանան. (Գանձ.։)

Որպէս զայգի մեծ տաշտաւոր, կամ բարունակ ողկուզաւոր. (Շ. եդես.։)


Ողկուզուկ

s. bot.

small bunch of grapes;
artemisia, mug-wort or moth-wort;
goose-foot, botrys.

· Calfa

NBHL (1)

Ի կրետէ յորժամ այծ նետիւ հարցի, այն որ կոչի ողկուզակն՝ խնդրէ, եւ կերեալ՝ դիւրաւ բժշկեալ լինի. (Փիլ. լիւս.։)


Ողկուզօրէն

adv.

in clusters, in bunches.

· Calfa

NBHL (6)

Մակբայ քերթութեան (այսինքն որակութեան). ողկուզօրէն, տարմաբար. (Թր. քեր.։)

Տարմաբարն եւ ողկուզօրէնն զբազմութեան խտութիւնն՝ զօրութիւն ի քրիստոս (յայտ առնէ). (Քեր. քերթ.։)

Ողկուզօրէնդ եւ տարմաբար, զոր քերթեալ է (ընդ քերթողին հոմերոսի) ի խտութենէ պատերազմիկ զօրէն երթալոյ. իբր թէ տարմաբար երթային, եւ ողկուզօրէն։ Ողկուզօրէն. որպէս ողկոյզք ի հնձան՝ այսպէս առ ոտն կոխել զթշնամին. (Երզն. քեր.։)

Ողկուզօրէն խտութեամբ կախեալս ունելով (տնկոց) զյոլովութիւն պտղոցն. (Պիտ.։)

Ասէր, թէ աստուածքն զայնպիսի պսակս հերացն յաստեղս վերագրեցին, եւ այժմ ողկուզօրէն (կամ ողկոյզօրէն) դրութեամբ է յերկինս. զոր կոչեն հիւսակ բերինկեայ. (Նոննոս.։)

βοτρυδόν sicut botrus, modo uvae densae. Զօրէն ողկուզի՝ բազմաթիւ եւ խիտ առ խիտ (հատիւք). հոծութեամբ. բազմութեամբ. միախուռն.


Կկուզ նստիմ

sv.

cf. Կկզիմ.

· Calfa

NBHL (1)

Կըկուզ նստեցին ի յարտաքս. (Մխ. ապար.։)


Ընկուզագոյն

adj.

nut-brown, hazel.

· Calfa


Ընկուզազարդ

adj.

made like a nut.

· Calfa

NBHL (2)

Երեք սկահաձեւք ընկուզազարդք յօրինեալք ի միում ստեղանն ... եւ յաշտանակի անդ չորք սկահաձեւ ընկուզազարդք յարդարեալք. (Ել. ՟Ի՟Ե. 33. 34։ ՟Լ՟Դ. 19. 20։ (կայ եւ ձ. ընկուզաձեւ)։)

ԸՆԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ἑκτετυπώμενος καρυΐκως exsculptus in modum nucum որ գրի եւ ԸՆԿՈՒԶԱՁԵՒ. Յօրինուած զարդու ի ձեւ ընկուզի.


Ընկուզենի

s.

walnut-tree;
walnut wood

· Calfa


Ընկուզի, զւոյ, զեաց

cf. Ընկուզենի.

· Calfa

NBHL (4)

Գաւազան ընկուզի. (Ծն. լ. 37։ Երեմ. ՟Ա. 11։)

ԸՆԿՈՒԶԻ կամ ԸՆԳՈՒԶԻ. καρύα nux κάρυϊνος nuceus Ընկուզոյ ծառն՝ պատուականն ի փայտս. եւ որ ինչ է ի փայտէ ընկուզոյ. ընկզի ծառ, ընկզենի. (եբր. լուզ, էկօզ. եւ շաքէտ, որ եւ նշենի)

Յառաջագոյն բոյս արձակէ ընկուզի, եւ յետոյ ծաղկէ։ Ոչ եթէ անգէտ եմ ընկուզւոյդ անուան. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)

Ըստ օրինակի ընկուզեաց. (Վեցօր. ՟Ե։)


Ընկուզուտ

adj.

full of walnut trees;
abounding in walnuts.

· Calfa

NBHL (3)

Ուր են շատ ընկուզիք. իբր դրախտ ընկուզեաց.

Ի կողմն տմորեաց ի ծառաւէտ ընկուզոտ տեղիս. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)

Պարունակէ կուսաստանն զկոյսսն, եւ ընկուզուտն զընկուզիս. (Երզն. քեր.։)


Խնկողկուզիկ

s. bot. marjoram.

· Calfa

NBHL (2)

ԽՆԿՈՂԿՈՒԶԻԿ կամ ԽՆԿՈՂԿՈՒԶԱԿ ԽՆԿՈՂԿՈՒԶՈՒԿ. πόλιον polio, polium, canutola. որ եւ ԽՆԿԱԾԱՂԻԿ. Ծաղիկ ողկուզաձեւ բազմահատ ի մի փունջ դեղին եւ անուշահոտ կամ խնկահոտ անթառամ. մարեմ խոտ. (Բժշկարան. Գաղիան.)

Աղաղակէր երբեմն խնկողկուզիկ, թէ ես պատճառ եմ սրբութեան քահանայից. զայս լուեալ քահանայ ոմն՝ եդ զնա ի հանդերձ իւր, եւ ոչինչօգտեալ՝ թշնամանէր զխնկածղիկն իբրեւ զսուտ ոք. (Մխ. առակ.։)


Definitions containing the research կուզ : 199 results

Ընկոյզ, կուզից

s.

walnut;
— մշկահոտ, nutmeg;
— հնդկաց, cocoa-nut;
— արքայական, the finest quality of -;
— ործացուցիչ, nux vomica;
կեղեւ ընկուզի, nut-shell;
cf. Կորճ, cf. Փեճեկ;
կանանչ կեղեւ ընկուզի, green husk of -;
cf. Կղեղ, cf. Ոզոխ;
(ներքին) մաշկ ընկուզի, epidermis or brown cuticle of -;
cf. Պոպոկ, cf. Փեճեկ;
միջուկ ընկուզի, the kernel of -;
cf. Կթուն;
ծառ ընկուզի, — tree;
cf. Ընկուզի;
փայտ ընկուզի, — wood;
ի գոյն ընկուզի, nut-brown;
cf. Ընկուզագոյն;
քազել —ս, to nut;
երթալ ի քաղել —ս, to go a nutting;
գաւազան ի ժողովել —ս, nut-hook;
cf. Թափիչ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(գրուած նաև ընգոյզ, անկոյց), ռ հլ. (ՆՀԲ ունի նաև ի, ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «ընկուզ» Ծն. խգ. 11. Թուոց ժէ. 8. Փիլ. ել. որից ընկոյզ արքայական «արքայակաղին» Յայսմ. ընկոյզ Հնդկաց «հնդկական ընկոյզ» Բժշ. ընկուզազարդ ՍԳր. ընկուզի «ընկուզի ծառ» ՍԳր. Վեցօր. 99. ընկուզաստան «ընկուզենիների պար-տէզ» Կոչ. 277. ընկուզուտ Խոր. պտմ. հռիփ. Երզն. քեր.-նոր բառեր են՝ ընկուզենի, հնդկընկոյզ, մշկընկոյզ։-Բառ. երեմ. էջ 193 ունի ղոյզ «ընկոյզ» բառը, որ միջին հայերէն գաւառական մի ձև պիտի լինի։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. ընկուզ. Սվեդ. ունղ'այզ, Հմշ. Մշ. Սեբ. Տիգ. ընգուզ, Ննխ. ընգուզ, հւնգուզ, օնգուզ, Ռ. ունգուզ. Մրղ. ունգուէզ (Կալաջուղ՝ ունգուէզ). Խրբ. ընգօզ (մնկ, գօգօզ), Արբ. ընգօզ, Ակն. ինգօզ, Սչ. ուն-գուզ, ունգուս, Դվ. Ջղ. անգուզ, Ասլ. ընգիւզ, Ապ. m՛նգ'իւզ (իսկ ընգէ՛զի, ինգիզի՛ «ըն-կուզենի»). Հճ. mնգիզ, Զթ. ինգէզ, Սլմ. ին-գ'էօ՝զ, Տփ. նընգուզ, Ալշ. գուզ, Մկ. գի՛ւզ. Վն. գոզ «ընկոյզ»։ Միւս բարբառները ունին կա՛մ թրք. jeviz բառը և կամ նոր ու անծա-նօթ գաւառական բառեր. ինչ. պոպոկ, կա-կալ, ճղոպուր։-Նոր բառեր են ընկզիկ, ըն-կուզակ, ընկուզմէջ, ընկուզախաղ, ընկուզ-նոց։

NBHL (3)

ԸՆԿՈՅԶ կամ ԸՆԳՈՅԶ. κάρυον nux Պտուղ ձուաձեւ կրկնապատեան՝ բաց ի մաշկէն, իւղային, անոյշ. այլ արտաքին կեղեւն (որպէս եւ թաղանթն նոր) դառն յոյժ, որ եւ լինի սեաւ ներկ. ընկուզ ... (վր. նիկօզի. լտ. նո՛ւքս. որ մերձ ի ձայնս նուշ. որպէս եւ եբր. շաքէտ, է ընկոյզ եւ նուշ)

Նմանեցուցանէ ընկուզոյ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)

Հնդի ընկուզ, նարճիլ, նարկիլ. ա՛յլ է եւ Հնդստան ճէվիզի։


Ժուռ, ժռի

s.

sour grapes;
— քաղել, to gather unripe grapes;
— ումուռ մեռանել, to die prematurely;
ի — գալ, to walk, to take a walk.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ազոխ, խակ խաղող» Բժշ. «տհաս, խակ» Ոսկիփ. որից ժուռուժուռ մեռանիլ «վաղամեռիկ լինել» Ոսկիփ. ժռութիւն Լծ. նար. ժռատ «ազոխ» Մխ. հեր. 123։-ՆՀԲ ունի նաև ժիռ բառը, ի հլ. որ մեկնում է «կա՛մ է ճիռ ողկուզոյ և կամ այգի ժայռոտ. որ և յոմանց ժուռ ասի»։ Սրանից առնեւոմ ԱԲ ժիռ «ճիռ», երկուսի մէջ էլ սխալ է բա-ռը՝ թէ՛ ձևով և թէ նշանակութեամբ։ Այս ձևը հանուած է Ոսկիփորի հետևեալ հատուածից. «Թէ համբերես և ոչ շտապես, ի ժըռէն հա-լուա զուգես», ուր ի ժըռէն պէտք է հասկա-նալ «ազոխից, խակ խաղողից» (ժուռ բառի բացառականը). որի համար հմմտ. թրք. ժո-ղովրդական առածը՝ sabr əlan qoruqdan helva olur-«համբերութեամբ ազոխր հրու-շակ կը դառնայ». (ակնարկելով ազոխից խաղողը, խաղողից ռուպը և ռուպից պատ-րաստուած հրուշակը)։

NBHL (1)

Թէ համբերես, եւ ոչ շտապիս, ի ժըռէն հալուա զուգես. կա՛մ է ճիռողկուզոյ, կամ այգի ժայռոտ, որ եւ յոմանց ԺՈՒՌ ասի։


Ողկոյզ, ուզի, ուզոյ, ուզից, ուզաց, ուզոց

s.

bunch of grapes.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո, ի, ի-ա հլ. «խաղողի ճութը, կուզ» ՍԳր. Վեցօր. 94. «արմաւենու կամ նո-ճու ողկոյզ» Երգ. ա. 13, է. 17. «նորահաս, մատղաշ» Ածազգ. «գունդ մեղուաց» (այս նշանակութիւնը գիտէ միայն Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 552). որից ողկուզաբեր Թէոդ. ողկուզալից Մծբ. եփր. մն. էջ 467. ողկու-զուկ «մի տեսակ խոտ» Փիլ. լիւս. ողկուզօրէն Պիտ. Նոնն. գեղեցկողկոյզ Պրպմ. քաջողկոյօ Փիլ. նխ. խնկողկուզիկ Մխ. առակ. մահող-կուզեան Նար.։

ԳՒՌ (dialectal) Կր. օղկուզ, Սվեդ. ուղգայզ. միւս-ները պահում են կա՛մ կոյզ ձևը, որ ողկոյզ բառի կրճատուածն է, և կամ ցոյց են տալիս նութ բառը։

NBHL (9)

ՈՂԿՈՅԶ. ա. πρόσφατος nuper ac juvenilis. Որ ինչ է հանգոյն նորահաս ողկուզոյ. նոր. մատաղ.

Մրգաց հանդիպի, կամ ողկուզից, կամ թզից. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)

Երիս ողկոյզս հասեալս։ Ողկոյզ խաղողոյ։ Ողկոյզ մի խաղողոյ։ Ձոր ողկուզոյ, կամ ողկուզի։ Գտանիցի ճիռ ի մէջ ողկուզաց (կամ ողկուզոց), եւ այլն։ Լի ողկուզօք էր կթոց երկրագործին։ Զտերեւս ոչ կրեն ի հնձան ընդ ողկուզոյն. (Իսիւք.։)

Ըստ նմանութեան ողկուզաց ճմլեցաւ։ Այլքն արեւակէզ եղեալ ողկուզաց՝ չորացան. (Շ. բարձր. եւ Շ. ընդհանր.։)

Զընծայեալս պտուղ ողկուզից օրհնեա՛. (Մաշտ.։)

Ողկուզիւ. (Նար. յովէդ.։)

(ռմկ. կուզ. պ. խօզէ ). βότρυς botrus, bacca, racemus, racemulus. Պտուղ որթոյ՝ փունջ խաղողոյ. սագըմ. որոյ փոքրիկն ճիռ ասի. ճընկըլ.

Ողկոյզ նոճոյ։ Նմանեցաւ մեծութիւն քո՝ արմաւենւոյ. եւ ստին քո՝ ողկուզաց. (Երգ. ՟Ա. 13։ ՟Է. 7։)

Տղայոցն արեամբ բեթղահէմ ներկեալ լինէր, եւ տարաժամ ողկուզիցն քաղցու ընդ արտասուս ծնողացն խառնէր. (Ճ. ՟Գ.։)


Խոզակ, աց

s.

fruit of cypress, plane-tree;
— շերամոյ, cocoon.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Նախ Schroder, Thesaur. 46 գրելով գոզակ՝ կցում է արաբ. ǰavzaq և լտ. qossipium բառերին։ ԳԴ դնում է պրս. ղուզէ։-ՆՀԲ «նոյն ընդ ռմկ. գօզալագ.. թերևս ճարակ խոզաց կամ ընկուզա-ձև»։ Lag. Arm. Stud. § 506 պրս. goza բառի պհլ. ձևից։ ՀԲուս. § 1442 հիմ-նուելով Շրէօդէրի վրայ՝ դնում է առան ձին կոզակ բոյսը՝ որ յայտնապէս սխալ է։ Հիւնք. պրս. քիուզէ «բժոժ»։

NBHL (1)

Նոյն ընդ ռմկ. գօզալագ. Անպիտան պտուղ նոճւոյ, սօսւոյ, եւ նմանեաց նորին. (թերեւս ճարակ խոզաց կամ ընկուզաձեւ)


Այսպիսի, պիսւոյ, պիսեաց

adj.

such, like, in this manner, of this sort;
such, so great.

· Calfa

NBHL (1)

Զոր ասէս, այսպիսի ինչ է։ Եւ զոր ասեմս, այսպիսի ինչ է. (Ոսկ. Ածաբ.։ Սարգ. եւ այլն.) ռմկ. միտ բանին ա՛ս է. ըսել կուզեմ։


Արդիւն

cf. Արդիւնք.

· Calfa

NBHL (1)

Արար երկիրն յեօթն ամս լիութեանն արդիւնս։ Սերմանեցէ՛ք զերկիրդ, եւ եղիցին արդիւնք դորա։ Բովանդակիցէք զարդիւնս երկրին։ Բերի զպտուղ արդեանց երկրին։ Տարին կատարեցաւ, եւ զարդիւնս ամենայ ի շտեմարանս ձեր ժողովեցէք։ Յիւրմէ անդոյ անտի տուժեսցի ըստ արդեանն։ Ի պարտէզս ընկուզեացն իջի հայել յարդիւնս վտակացն։ Աստուծոյ արդիւն էք, Աստուծոյ շինած էք։ Աճեցուսցէ զարդիւնս արդարութեան ձերոյ. եւ այն։


Արեւակէզ

adj.

tanned;
— լինել, to be sun-burnt.

· Calfa

NBHL (1)

Արեւաըէզ եղեալ ողկուզացն. (Շ. ընդհ.։)


Բազմագունակ

adj.

that has many colours or shapes, diverse, multifarious.

· Calfa

NBHL (1)

Բազմագունակ ողկուզօք. (Տօնակ.։)


Աղտոր

s.

sumach-tree;
sumach.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՂՏՈՐ գրի եւ իբր ռմկ. ԱԽՏՈՐ, եւ ԱՂՏՈՒՐ. Թուփ, եւ պտուղ նորա ողկուզաձեւ կարմրահատ՝ թթու եւ զովացուցիչ. սօմախ. սօմաք. սիւմմաք. թաթրի։ (Բժշկարան.։ Մխ. բժիշկ.։)


Ամբողջանամ, ացայ

vn.

to be an integer;
to be entire or perfect.

· Calfa

NBHL (1)

Ամբողջան ուտելով (այս ինքն կերեալ լինելով) ի ժամու՝ մերկանամ զռշտութիւն. (ասէ ընկուզի). (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Է։)


Բարունակ, ի, աց

s.

vine-branch;
branch, bough, shoot.

· Calfa

NBHL (1)

Բարունակ ողկուզաբեր ճշմարիտ որթոյն։ Համեղաճաշակ պտղոյն բանաւոր բարունակ. (Շար.։)


Բեւեկնի, նւոյ

s.

turpentine-tree;
juniper-tree;
բեւեկնոյ խիժ orկռէզ, colophony, rosin.

· Calfa

NBHL (1)

Ի բեւեկնոջ եւ ընկուզւոջ քաղցրաճաշակս պարարտութեան իւղոյ են. (Վեցօր. ՟Ե։)


Գաւազան, աց

s.

stick;
rod, switch, whip;
wand;
cudgel;
crook;
flail;
bar;
sprig, shoot;
twig;
stock, lineage;
— իշխանութեան, sceptre;
— եպիսկոպոսական, crosier.

· Calfa

NBHL (1)

Եւ առ յակոբ գաւազան.. եքերծ զդալարն ի գաւազանացն։ Բղխեսցէ գաւազան յարմատոյն յեսսեայ։ Դալարացաւ գաւազանն ահարոնի։ Հարկանել գաւազանաւ զծառայ, զէշ, եւ այլն։ Հովուեսցես զնոսա գաւազանաւ երկաթեաւ։ Գաւազան եղեգնեայ, ընկուզի։ Ձգեաց արքա առ եսթեր զգաւազանն ոսկի։ Որ խնայէ ի գաւազան, ատեայ զորդի իւր. եւ այլն։


Գեղեցկողկոյզ

adj.

beautiful bunch of grapes.

· Calfa

NBHL (1)

καλλίβοτρος pulchros racemos habens Որ բերէ զողկոյզ գեղեցիկ. սիրուն կուզէրով.


Գինեբուղխ

cf. Գինեբեր.

· Calfa

NBHL (1)

Այգի տաշտաւոր եւ ողկուզաբեր՝ գինէբուղխ, եւ սաղարթաճեմ բարունակեալ. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)


Գիւտ, ից

s.

invention, discovery, findling;
profit;
artifice;
salvation;
finder;
առ —, for the want of;
չքնաղ —ք, fine or rare inventions or discoveries;
—ք ձկանց, fishing;
— որսոյ, hunting;
—ք որովայնի, tape-worm;
եղիցի քեզ անձն քո ի —ս, you will save your soul;
ի — ածել, to invent;
ի — ածիլ, to be invented.

· Calfa

NBHL (1)

Ի մէջ ողկուզաց ճիւռ օրհնութեան. զնոյն զգիւտ ճիռն օրհնութեան ճմլեալ. (Հ. կիլիկ.։)


Գուղձ

s.

glebe, clod.

· Calfa

NBHL (1)

Եթէ ցանէ ոք զգետինն, եւ ի հետ փորչով գայ եւ ծեծէ եւ զգուղձքն մանրէ, եւ զսեմն ծածկէ նա այն է լաւ։ Յակնբցելն՝ զքուցն մանրել պարտ է անհնար. զի գղձան փողին սնըցնօղ է եւ մեծցնօղ կուզին եւ պտղին։ Զփոշին՝ որ ի փորչէն եւ ի գղցանն ի մանրելոյն ելանէ. եւ այլն։ (Վստկ. ՟Լ՟Գ. եւ ՟Ծ՟Ա.)


Գուղձն

cf. Գուղձ.

· Calfa

NBHL (1)

Եթէ ցանէ ոք զգետինն, եւ ի հետ փորչով գայ եւ ծեծէ եւ զգուղձքն մանրէ, եւ զսեմն ծածկէ նա այն է լաւ։ Յակնբցելն՝ զքուցն մանրել պարտ է անհնար. զի գղձան փողին սնըցնօղ է եւ մեծցնօղ կուզին եւ պտղին։ Զփոշին՝ որ ի փորչէն եւ ի գղցանն ի մանրելոյն ելանէ. եւ այլն։ (Վստկ. ՟Լ՟Գ. եւ ՟Ծ՟Ա.)


Թակոյկ, կուկաց

s.

pitcher, water-vessel, jug, jar, water-pot, vessel, pot;
cup, mug, goblet, bowl;
the saveall of a candlestick.

· Calfa

NBHL (1)

Երեք են թակոյկք (կամ թակոյք) տպաւորեալք ընկուզազարդ։ Ի ձեռն երից կենդանականացն՝ զորս կոչեաց թակոյկս։ Ընդէ՞ր աշտանակին չորք թակոյկք. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76. 77։)


Թառ, ի

s.

roosting place, perch;
bar, stake for supporting vines;
*swing;
see-saw.

· Calfa

NBHL (1)

Թառեր հաւուց։ Թառեր դի՛ր, եւ զխաղողն ընտրով զառողջ կուզերն ի թառերն կախէ՛։ Զնուռն եւ զայլ մրգերն թառերով կախեն. (Վստկ.։)


Թեղօշ, ի

s.

oak, oak-tree;
holm-oak.

· Calfa

NBHL (1)

ἁγριοβαλάνος կամ δρῦς եւ πεύκινος ilix, quercus, pineus, abiegnus Թերեւս ազգ թեղւոյ. Մայր փայտ նման ձիթենւոյ. այլ պտուղն անուտելի՝ հանգոյն վայրենի ընկուզոյ կամ թզոյ. խէժն առողջարար, եւ փայտն ազնիւ։ (Ես. ՟Խ՟Դ. 14։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 8։)


Միջուկ

s.

marrow, core, heart;
— հացի, crum of bread;
— ձուոյ, yolk of an egg;
— ընկուզոյ, kernel of a walnut;
— տնկոց, pith;
— պտղոյ, core;
— գիսաւորաց, nucleus of comets.

· Calfa


Կողով, ոց

s.

basket, pannier, frail, hamper.

· Calfa

NBHL (1)

Կողով ողկուզից. (Եւագր. ՟Ժ՟Դ։ Շ. մտթ.։)


Կոյզկապ

s.

point of section in grape stalk.

· Calfa

NBHL (1)

Իբր Ողկոյզակապ. կապ կամ ծնօտ ողկուզի՝ ուստի հատանի։ (Վստկ.։)


Կոպ

cf. Կոպք.

· Calfa

NBHL (1)

Աչաց կուզքն, եւ բերանոյս շրթունքն։ Ի վերայ եկն կոպքն, եւ պակեաց զմեծ հրապարակ աչացն (կամ աչիցն). (Լմբ. ժղ.։ եւ Երզն. քեր.։)


Կորակոր

adj. adv.

ashamed, confused, depressed, humbled, debased, humiliated;
with hanging head, humbly, full of shame, quite confused, abashed, ignominiously.

· Calfa

NBHL (1)

ԿՈՐԱԿՈՐ եւ ԿՈՐ Ի ԿՈՐ. (յն. պէսպէս). Իսպառ կորացեալ. կորագլուխ. կորակնեալ. թեքեալ. վար ծռած, գետինը նայելով, խպնելով, վախենալով, կուզը տնկած.


Կուղխ

adj.

gluttonous, greedy.

· Calfa

NBHL (1)

Կլեսկէս փիլիսոփոս կիւնիկոս՝ յուստինեայ փիլիսոփայի խարդախեաց զմարտիրոսութեան մահն. քանզի առ նավաւ կուզխ եւ չփիղիսոփոս երեւէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)


Նշենի, նւոյ

cf. Նշի.

· Calfa

NBHL (1)

Զգայութեամբ գիտութիւն է աչօք տեսանելն, թէ այս նշի է։ Նախ փայտն է՝ քան նշին եւ ընկուզի. (Լծ. սահմ.։)


Նշի, շւոյ

s.

almond-tree.

· Calfa

NBHL (1)

Զգայութեամբ գիտութիւն է աչօք տեսանելն, թէ այս նշի է։ Նախ փայտն է՝ քան նշին եւ ընկուզի. (Լծ. սահմ.։)


Շշի

s.

storax;
cf. Շեր.

· Calfa

NBHL (1)

Գաւազանօք ընկուզի, եւ սօսի, եւ շրշի՝ ծնանէր ի ջուր աւազանին նկարէնս. (Վրդն. լս.։)


Շուշմայ, ից

s.

sesame.

· Calfa

NBHL (1)

Ձիթենի եւ ընկուզի եւ բեւեկնի եւ շուշմայի, զոր մեք կնջիթ ասեմք. (Սանահն.։)


Որթոց

s.

vineyard;
stalk of dried vine-cuttings;
calf-house.

· Calfa

NBHL (1)

Պարունակ. ո՛րգոն, որթոց, կուսաստան, մարդաստան, ընկուզուտ, կթոց. (Թր. քեր. (ըստ հյ. զի ի յն. կայ լոկ, դափնոց, կուսաստան)։)


Շարաբ, ոյ, ի

cf. Շարապ.

· Calfa

NBHL (1)

Ընկուզի շարաբ, որ օգտէ փողացաւի։ Սերկեւլի շարաբ, որ օգտէ վերաբերութեան եւ փորանցի։ Խաշխաշի շարաբ. որ օգտէ հազի. եւ այլն. (Բժշկարան.։)


Ուռ, ոց

s.

vine-branch;
branch;
cf. Ուռենի;
yew, yew-tree;
— վարսագեղ, vine-branch with foliage and fruit.

· Calfa

NBHL (1)

Ուռք ողկուզաբերք ճշմարիտ որթոյն. (Շ. տաղ.։)


Խաղաջ

s.

gargle, gargling;
— առնել, to gargle.

· Calfa

NBHL (1)

Ընկուզի շաբաթ օգտէ փողացաւի, երբ խաղաջ առնեն. (Բժշկարան.։)


Խայծեմ, եցի

vn. va. to begin to ripen, to ripen, to grow ripe (grapes).

· Calfa

NBHL (2)

Պտղովք ողկուզաց վկայք խայծեցի. (Հ. կիլիկ.։)

տունն դանիէլի եւ անանիանցն խայծեցին ի նոսա առաքինութեամբ։ Այս պտուղքս ասէ, որք խայծեցին իմէջ ձեր ժողովրդեանդ ողկուզից։ Հայր ետ մեզ զմիածինն զծոցոյն իւրոյ զծաղիկն, եւ ի խայծելն նորա ի խաչին՝ փրկեցաք։ Ամենայն պտուղք առաքինութեան յայն սուրբ մարմինն ծաղկեալ խայծեցան. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ.։)


Խայծիմ, եցայ

vn.

cf. Խայծեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Պտղովք ողկուզաց վկայք խայծեցի. (Հ. կիլիկ.։)

տունն դանիէլի եւ անանիանցն խայծեցին ի նոսա առաքինութեամբ։ Այս պտուղքս ասէ, որք խայծեցին իմէջ ձեր ժողովրդեանդ ողկուզից։ Հայր ետ մեզ զմիածինն զծոցոյն իւրոյ զծաղիկն, եւ ի խայծելն նորա ի խաչին՝ փրկեցաք։ Ամենայն պտուղք առաքինութեան յայն սուրբ մարմինն ծաղկեալ խայծեցան. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ.։)


Ճիռ, ճռի, աց, ից

s.

small cluster of grapes.

· Calfa

NBHL (3)

ἑπιφυλλίς racemulus ῤαχ, ῤαγός acinus, accinus. Ողկուզակ. ողկոյզ փոքրիկ սակաւահատ.

Գտանիցի ճիռ ի մէջ ողկուզոց։ Պակասեցան ամենայն ճիռք նորա։ Եթէ կթօղք մտեալ էին ի քեզ, ոչ եթէ ճիռ մի ոչ թողուին. (Ես. ՟Կ՟Ե. 8։ Սոփ. ՟գ. 7։ Աբդ. 5։)

Ծառայ (որ գողանայ զպտուղս տեառնն), ըստ ճռացն ողկուզից, եւ թուոյն թզիցն զգանս ընկալցի. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)


Կթոց, աց

s.

fruit-basket.

· Calfa

NBHL (1)

Լի ողկուզօք էր կթոց երկրագործին. (Վանակ. յոբ.։)


Կծկեմ, եցի

va.

to wind, to coil up, to make into a clew or coil;
to bind, to narrow, to contract, to straiten.

· Calfa

NBHL (1)

συσφίγγω constringo, contraho, cogo κάμπτω, διακάμπτω flecto, inflecto ἕχω teneo καταστέλλω reprimo. առնել որպէս զկծիկ, կամ որպէս զկուզ (ըստ յն) ամփոփել. յինքն ժողովել. պինդ ունել. կաշկանդել. կր. կարկամիլ, կորանալ. եւ այլն. կծկել, սխմել, կծկտիլ, ետ քաշել, քաշուիլ.


Կկզիմ, եցայ

vn.

to sit squat, to squat down, to sit on one's heels.

· Calfa

NBHL (1)

Կկուզ նստիլ. միջով չափ կորանալ իբրեւ կուզ, եւ հանգչել ի վերայ ոտից՝յեցեալ անձամբ յանձն. կկզել, կըկզիլ, պպզիլ.


Կնճիթն, ճթան

s.

sesame, sesamum.

· Calfa

NBHL (2)

Ձիթագործութիւնն ի կնջիւթէ, յարմաւոյ, յընկուզոյ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 103։)

Ձիթենի եւ ընկուզի եւ բեւեկնի, եւ շուշմայի՝ զոր մեք կնճիթ (կամ կնջիթն) ասեմք. (Սանահն.։)


Մանգաղ, աց

s.

(ցորենոյ) sickle, reaping-kook;
(խոտոյ) scythe.

· Calfa

NBHL (1)

Ի սկսանելոյ մանգաղի քոյ յոճ։ Մանգաղ մի՛ արկանիցես յոճ ընկերի քոյ։ Հատանիցէ զմանր մանր ողկուզացն մանգաղաւ։ Արկէ՛ք մանգաղք զի հասեալ են կութք. (Օր. ՟Ժ՟Զ. 9։ ՟Ի՟Գ. 24։ Ես. ՟Ժ՟Ը. 5։ Յովէլ. ՟Գ. 13։)


Մանր, նու, նունք, նունց

adj. adv. fig.

small, minute, little, fine, subtile;
slender, thin, slight;
—, —նունս, scantily, in small portions, minutely;
in retail, in detail;
— or — հատանել, կոտորել, to cut into small bits or pieces, to mince, to hash, to divide into morsels;
to cut thin;
— փշրել, to pound, to beat small, to triturate, to grind, to crush;
— պատմել, ասել, to relate or narrate minutely, circumstantially;
— ժպտել, to smile;
— ծամել, to chew or masticate well, to chew the cud, to ruminate;
to examine, to study, to ruminate on;
—նունս դրոշմել, to write or note down in detail;
— միտ դնել, ի քնին արկանել, to ponder on, to consider or examine minutely, thoroughly.

· Calfa

NBHL (1)

Եղեւ մանր իբրեւ զփոշի։ Մանրեսցէ իբրեւ զփոշի մանր։ Մանր իբրեւ զգինձ։ Հատանիցէ զմանր մանր ողկուզացն։ Գազանք մեծամեծքեւ մանունք։ Իբրեւ զեղեամն ի մրրկէ հալածեալ մանր (այսինքն զեղեամն մանր).եւ այլն։


Մանրագոր, աց

s.

mandrake, mandragorous.

· Calfa

NBHL (1)

յն. մանրաղօ՛րաս, եբր. տուտայիմ. μανδραγόρας mandragoras, -ra. իտ. mandragola. Բոյս կամ թուփ, որ բերէ պտուղ իբր մանր խնձոր ի չափ սիսռան, կամ ողկուզակս՝ որոց հատքն են իբրեւ արքայկաղնոյ, եւ ծաղիկն անուշահոտ. զորմէ բազում են կարծիք առ զանազանս. այլ առաւել կարծի բանջար ինչ, որոյ արմատն իցէ որպէս բողկ՝ ուրուական նմանութեամբ մարմնոյ մարդոյ, եւ լինիցի դեղ թմբրեցուցիչ եւ քնաբեր. վասն որոյ ասացեալ ի լտ. նաեւ Circaeum, իբր գործի կիրկեայ դեղատու վհկի. եւ Semihomo, կիսամարդ. եւ Vesanum gramen, բոյս՝ որ յայլոյ խելս առնէ զմարդ ի սիրոյ. մանրագոր, մարմնատակ.


Ձիթագործութիւն, ութեան

s.

manufacture of olive-oil.

· Calfa

NBHL (1)

Զձիթագործութիւնն (ի ձիթենւոյ ասելով) ... յարմաւոյ, յընկուզոյ, եւ որ նմա սոցա, օտար համարեցաւ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 103։)


Ձոր, ոց

s.

valley, vale, dale;
bed of a torrent.

· Calfa

NBHL (1)

Ի ձորն աղտից ջրհորք։ Անց ընդ մէջ ձորոյն։ Ի ձորն ողկուզի։ Յամենայն ձորս ձեր։ Ամենայն ձորք լցցին։ Ցխորս եւ ցձորս։ Ցձորս եւ ցդաշտս։ Որ զձորովք եւ զխորովք եւ զդաշտիւք.եւ այլն։


Նախատիպ

cf. Նախագաղափար.

· Calfa

NBHL (1)

Հայեսցու՛ք ի նախատիպն Յովսէփ։ Զկուզ եւ զմուկն (դրօշեալ) պաշտեցին, զորոց նախատիպ կենդանիսն որսային ի կորուստ. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. իմ.։)


Մարեմխոտ

s.

sweet marjoram.

· Calfa


Մարխ, ի

s.

resinous pine.

· Calfa

NBHL (1)

Ընկուզի սղոցուք, կմ կուենոյ, կամ գէր մարխի։ Մարխի սղոցուք։ Ա՛ռ մարխ, եւ ծեծէ՛, եւ ալիւր արա, եւ խառնէ՛ յալիւրն, շատ դիմանայ. (Վստկ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ծ՟Գ. ՟Մ՟Ի՟Զ։)