to obey, to submit, to subject oneself.
Հողմք եւ ծով հնազանդին սմա։ Ծառայ էք՝ որում հնազանդիքն։ Հնազանդեցարուք ի սրտէ՝ որում աւանդեցայք յառակ վարդապետութեան։ Եւ դեւք հնազանդին մեզ յանուն քո։ Ընդունայնութեան արարածք հնազանդեցան։ Հնազանդեցա՛յք այսուհետեւ աստուծոյ։ Հնազանդել իւրեանց արանց։ Ազգք հնազանդեսցին ինձ։ Հնազանդեցաւ երկիրդ առաջի տեառն.եւ այլն։
brown, black.
Խանձօղն զերծեալ յերկնային հրեղէն բնութենէն անկաւ յերկիր, եւ եղեւ հնդկագոյն. (Եղիշ. դտ.։)
to sound, to resound, to boom, to echo;
— պղնձոյ, to toll, to ring, to gingle, to tinkle;
— ծովու, to murmur, to roar;
— հողմոց, to blow, to whistle, to rustle;
— հրացանի, to whizz, to whistle;
— հրետի, to boom;
— բանից, to announce, to spread abroad, to publish;
— զբառս, to pronounce;
ոչ բարւոք — ականջաց, to grate upon, to offend the ear;
— դրամոց, to chink.
Հնչէր կամ հնչեաց ձայն փողոյն, փողն, պղինձ, բարբառ ի քաղաքի, քաղաքն. երկիրն ի բարբառոյ կամ յաղաղակէ. պարիսպք կամ յատակք, լերինք եւ հովիտք՝ ծով. եւ այլն։
divinely inspired;
prophetic;
divine, spiritual.
Աստուած զմարդն հոգեխառն, հրեշտակակիր արար. (Ագաթ.։)
spiritual;
devout, pious;
animated, lively, spirited;
—ք, spiritual things.
Կամ որպէս πνευματοφόρος . Հոգեկիր.
to spiritualize, to purify;
to inspirit, to animate, to vivify, to reanimate, to give new life to, to raise the spirits of;
to restore to life.
Զաւերեալ երկիրն եւ զմեռեալն հոգիացուցից եւ առողջացուցից բնակչօքն։ Զարիւնն եւ զմարմին՝ զորս տայք դուք նմին, հոգիացուցեալ՝ աստուած կատարէ։ Զլայնացեալ թիկունս փափկութեամբքն՝ ճգնութեամբն հոգիացուցանէ. (Լմբ. ովս. պտրգ. սղ։ Սոցին հանգոյն եւ Վրդն. սղ.։ Երզն. քեր.։ Բրսղ. մրկ.։ Ճ. ՟Գ.։)
cf. Հոլոնեմ.
Ժղորեալ հոլոնեալ էին արքն եւ կանայքն, իբրեւ զճճիս կայտռեալ խլրտէին։ Թագաւորն պապ հոլոնեալ, եւ յարուցեալ ի գահոյիցն՝ յերկիր իջանէր. (Ճ. ՟Բ.։ եւ Մեսր. երէց.։)
Ապա թէ ժպրհի եւ գործով մեղանչել, ընդ սասանելոյն եւ հոլոնեցաւ՝ յերկիր կործանեալ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Գ։)
to bring or gather together, to assemble, to collect.
Ժղորեալ հոլոնեալ էին արքն եւ կանայքն, իբրեւ զճճիս կայտռեալ խլրտէին։ Թագաւորն պապ հոլոնեալ, եւ յարուցեալ ի գահոյիցն՝ յերկիր իջանէր. (Ճ. ՟Բ.։ եւ Մեսր. երէց.։)
Ապա թէ ժպրհի եւ գործով մեղանչել, ընդ սասանելոյն եւ հոլոնեցաւ՝ յերկիր կործանեալ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Գ։)
to roll, to turn;
to move, to change;
to decline.
Անկեալ յերկիր՝ հոլովէր այսր եւ անդր. (Փարպ.։)
agriculturist, farmer, cultivator, husbandman, ploughman.
γεώργιος, γεωργός γῆς, ἁρότριος agricola, rusticus, arator. Որ գործէ զհող, զերկիր, զարտ. երկրագործ. մշակ. արդիւնարար. տե՛ս (Ծն. ՟Թ. 20։ Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 23։ Զաք. ՟Ժ՟Գ. 5։ Ղկ. ՟Ժ՟Է. 7։)
husbandry, agriculture, tillage.
Որ զերկիրս փոխանակ հողագործութեան արօրադրէք, եւ սերմանէք զբանն կենաց. (Մեկն. ղկ.։)
slipper;
pump;
list-shoe.
σανδάλιον calceus, caleamentum, sandalium. Ագանելի ոտից ի կաշւոյ՝ ո՛ր եւ է ձեւով. մոյկ, սանդալ, տրեխ, կոշիկ. (որ թափէ կամ դափէ զհող ի կոխելն զերկիր, կամ ի բաց թափէ եւ պահէ զոտս ի հողոյ)
cf. Հողեղէն;
vegetable mould, mould, soil, humus.
Հողանիւթեայ մարդիկ կամ բնութիւն, զանգուած, յարկ, երկիր, տաճար. (Եփր. քարոզ.։ Ի գիրս խոսր.։ Ճ. ՟Ա.։ Ճ. ՟Ե.։ Շար.։ Տաղ.։)
overthrown, fallen to the earth.
Զնա ինքն յերկիր հողեալ՝ շալակաւ շրջեցուցանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 8.) (մի ձ. ընտիր, հոլեալ. իբրու հոլովեալ, տապալեալ) cf. ՀՈԾԵԱՄ։
that may be tasted, savoured, relished;
—ք, the taste.
Որոյ ճաշակելիքն կիրթ են։ Ճաշակելիք սրտի իմոյ հեծէ. (Եբր. ՟Ե. 14։ Երեմ. ՟Դ. 19։)
to dine, to take the noonday meal, to eat;
— արտաքս, to dine bill of fare.
Ամենայն երկիրն ճաշէր։ Մուտ ընդ իս ի տուն, եւ ճաշեա՛։ Ճաշէին ընդ նմա։ Եկա՛յք ճաշեցէ՛ք.եւ այլն։
effusion, shedding, spreading;
— արեան, blood-shed, effusion of blood, slaughter, crnage, butchery;
—իս արեան գործել, հանել արեան —իս, արեան —եօք լնուլ, to slaughter, to shed rivers of blood;
բազում արեան —իք եղեն or գործեցան ի ճակատամարտին, rivers of blood were shed in that battle;
cf. Հեղում.
Արեան ճապաղի ի մէջ հարազատաց եւ ազգականաց անկանիցի. ((գրեալ էր, ճաղպախի) Ոսկ. մ. ՟Բ. 8. յն. արեամբք ազգականաց լցցի երկիր։)
abounding in fodder, in pasture, very grassy.
Որ ցորեան եւ գարի բերէր երկիրն, յորժամ աւեր մնայցէ ի մարդկանէ, խոտալից ճարակաշատ լինի անասնոց. (Ոսկ. ես.։)
to speak with eloquence or art, as an orator.
Ոչ եկիր այսր ճարտարախօսել, այլ զոհեա՛ աստուածոցն. (Ճ. ՟Գ.։)
to be the architect of, to build or construct with art.
Աստուածապէս ճարտարապետեալ՝ զերկիրս երկին արար. (Պտրգ.։)
architecture;
great skill or dexterity in art.
Զերկիր երկինս արար, որ աստուծոյ ճարտարապետութեանն միայն է կարելի. (Խոսր. պտրգ.։)
laborious, painful, critical, jeopardous.
Ուր գոյ ճիգն- մրցանք կամ ճգնութիւն. մրցական. աշխատասիրական. դժուարակիր. ճգնողական. ճգնաւորական.
inclined to an austere life.
Սիրօղ ճգանց. սիրով վշտակիր. համբերօղ. համբերատար.
austere or ascetic life, austerity;
penitence, mortification, maceration;
fatigue, labour, trouble, effort;
combat, resistance;
danger, risk;
— մահու, death-struggle, pangs, agony;
օր ճգնութեան դատաստանին, the momentous day of the Last Judgment;
ամենայն ճգնութեամբ, with the utmost care or diligence.
κίνδυνος periculum, discrimen praelii ἁγών certamen (stadii) ἅσκησις exercitatio եւ այլն. Ճիգն. ճգունք. նեղութիւն. վիշտ. տագնապ. կիրք. չարչարանք. քիրտն. վաստակ. երկ, եւ երկունք. կամաւոր ճնշումն. մրցանք. նահատակութիւն. կրթութիւն. ջան. ժուժկալութիւն միանձանց, մարտիրոսաց, եւ ամենայն առաքինի համբերողաց՝ հանգոյն մրցողաց ի ստադին կամ ի մարտի. լծ. թ. t
cf. Ճեպեցուցանեմ.
Յերկիրն աւետեաց ճեպեսցուք։ Ճեպէին յերուսաղէմ։ Ճեպէին յափշտակել զնա. (Սարգ.։ Ոսկ. յհ.։)
monstrosity.
Ի գարշելի դիւցական սատանայակիր բարուցն ճիւաղութենէ. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
justly, exactly, strictly, precisely, punctually;
rigorously, austerely, scrupulously, sparingly, savingly, stingily, niggardly, scantily, frugally, meanly, miserably;
— գտակաւ, exactly, to a little, to a farthing, to the point, rightly, accurately, punctually, in all its details.
Ճշդով գրեցին զերկիրն. յն. գնագրեցին, իբր գին արկին ընդ գրով. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 35։)
cf. Ճշդիւ.
Ճշդով գրեցին զերկիրն. յն. գնագրեցին, իբր գին արկին ընդ գրով. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 35։)
dried bed of a torrent.
Վայր հեղեղաց. տեղի ուղխից. լճացեալ երկիր.
cf. Հեղեղեմ.
Որպէս յորդահոսանք բազմութեան ջրոց, որ հեղեղատեն զերկիր եւ անցանեն. (Փարպ.։)
Երկիր հեղեղատեալ. (Ագաթ.։)
to inundate, to submerge, to cover with water;
to overflow, to lay under water;
to hurl or fling down, to precipitate.
Զհեղեղեալ երկիր միւսանգամ փրկեաց իմաստութիւնն. (Իմ. ՟Ժ. 4։)
Հեղեղք յառնեն հեղեղել զերկիր. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
Ընդ այսակիր քարակոշկոճ հեղձամղձուկ եղկելի անձանցն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
nail;
cf. Բեւեռ.
Որ ափով իւրով զջուրս ծովու չափէ, եւ զերկինս թզաւ, եւ զերկիր ամենայն քլաւ, հեղուսօք բեւեռեալ լինէր ի խաչի. (Մեկն. ղկ.։)
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
to be poured out, to flow, to spread;
to be shed, scattered, diffused;
to rush, to fall;
to burst;
հեղաւ ամենայն փոր նորա, all his bowels gushed out;
անկաւ հեղաւ զկնի կռոցն, he followed idols;
հեղեալ ցասմամբ, very angrily, wrathfully.
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
cf. Բեւեռեմ;
to write, to compose.
Յորժամ կայր հեղուսեալ տ խաչին, զերկինս շարժեաց, եւ զերկիրս դողացոյց. (Պիտառ.։)
Խաչի քո երկիրպագանեմք, յորոյ վերայ որպէս անմեղ գառն հեղուսար։ Որ վասն իւրոյ բարեգթութեանն ի խաչին հեղուսաւ, եւ կենաց վտակս բղխեաց աշխարհի. (Ժմ. յն.։)
delectable, agreeable, sweet, relishing, amusing;
delicious;
voluptuous.
Եդեմականն գրգարանին հեշտալից կիրք. (Պիտ.։)
easy, commodious, agreeable;
easily.
Լաւագոյն եւ հեշտի անցուսցեն։ Դիւրաւ եւ հեշտի ի կիր առեալ վարեցան առաջինքն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. իմաստն.։)
very far, farther;
far, from afar, afar off.
Հեռագոյն իցէ ճանապարհն, կամ տեղին, կամ երկիրն։ Ի հեռագոյն տեղիս.եւ այլն։
far off, distant, remote;
distant place or country, the distance;
ի — է, from afar, afar. off, at a great distance.
Երթալ յերկիր հեռաստան։ Գալ յերկրէ հեռաստանէ։ Գարշեցան յինէն մեկնեալք ի հեռաստան։ Մինչեւ ի հեռաստան կամ ի հեռաստան.եւ այլն։
trace, track, print, foot-mark;
vestige, footstep;
pace, step;
way, path;
—ք, iron rail, rail;
ի —ոյ, from behind, from the rear;
—ք նաւու, track of a ship;
—ք կառաց, cart-rut, wheel-rut;
—ք ամպոց, traces of cloud;
—ք գազանաց, trail, track or scent of animals;
—ք վիրաց, cicatrix, scar;
վաղվաղակի կամ զ—, quick ! come on ! courage !
կորուսանել զ—ս, to lose the traces of;
զ— լինել, to apply oneself, to give or addict oneself;
ընդունայն զ— եղեն, they have attempted or tried in vain.
Շրջէր ի տեղիս տէրունական, եւ երկիր պագանէր հետի ոտից նորա. (Պիտառ.։)
to trace out, to try to find out, to pry into, to search, to hunt or ferret out, to inquire, to investigate, to examine, to scrutinize;
խորազնին —, to search into, to go to the bottom of, to sift, to investigate;
— զպատճառս, to trace back to the first cause, origin or principle, to ascend to the original source.
Լրտեսել զերկիրն, եւ զհետազօտել զնա. (Դտ. ՟Ժ՟Ը. 2։)
inquisitive, curious;
— լինել, to be -;
to examine, to investigate, to search into.
Ոչ հետաքնին (կամ հետաքննին) լինիմ մտացածին բանիւ. (Ոսկ. նոր կիր.։)
pursuing hotly.
Ճեպել է ամենայն պնդութեամբ զհետ ընթանալ ... զերկոսինն ի կիր արկանէ, զյօժարութիւն եւ զպնդութիւն զհետընթացիցն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ. (լինի եւ գոյակ. իբր զհետ ընթանալոյն, կամ ընթացութեան։))
tillage, plough, culture, tilth;
ploughed land;
— or —ս հարկանել, —ս հերկել, cf. Հերկեմ.
νέωμα novalis, renovatio agri ἅροσις aratio. (լծ. երկ. երկիր. ագարակ. հերձ) Վարումն երկրի. արօրադրելն. հերձումն արօրով. եւ Անդ հերկեալ. վար.
to plough, to till, to cultivate.
ἁροτριάω aro νεόω agrum renovo, de novo prescindo. Հերկս հարկանել. հերկագործել. ակօս պատառել. արօրադրել. վարել զերկիր. վարել.
to be founded, established, built.
Յորոյ վերայ երկիրս հիմնացեալ հաստատեալ է. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Հիմնեմ.
Ի սկզբանէ զերկիր հիմնացուցեր։ Յորժամ հիմնացուցանէր զերկիր. (Կիւրղ. գանձ.։ Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Հիմնեմ.
Յորոյ վերայ հիմնաւորեալ է երկիր. (Ոսկիփոր.։)
cf. Հիմնեմ.
Զերկինս արարեր իմաստութեամբ, զերկիր հիմնեցուցեր կարողութեամբ. (Բրս. ճշ. ձ։)