indisposition, ailing, illness, sickness, infirmity, disease, complaint, disorder, malady, distemper;
passion;
թեթեւ, դժնդակ, վտանգաւոր, մահացու, ծանր —, slight, painful, dangerous, serious, fatal illness;
հիւանդանալ —, անկանել ի —, to catch, to contract a disease;
ախտանալ — անբուժելի, to be seized with an incurable malady;
զայրացուցանել կամ մեղմացուցանել զ—, to increase, to alleviate pain or sickness;
բժշկալ զ—, to cure;
անցուցանել զ—, բժշկիլ, կազդուրիլ ի —թէնէ, to get well, to be cured, recovered from illness;
կեղծել զ—, to feign sickness;
cf. Թօթափիմ, cf. Հինօրեայ.
cf. Հիւպատոս.
ՀԻՒՊԱՏ կամ ՀԻՊԱՏ. ՀԻՒՊԱՏՈՍ ՀԻՊԱՏՈՍ. Բառ յն. ի՛բադօս. ὔπατος . որ ըստ լտ. գօնսուլ. consul. Բդեաշխ. իշխան հրամանատար. փոխարքայ. տարեւոր գործակալ կամ կուսակալ.
texture, tissue;
tress;
braid;
intertwining, interweaving, wreathing;
knit;
դեղձան —ք, golden tresses;
— ձեան, avalanche, snow-slip.
Հիւսք գլխոյ քո իբրեւ զծիրանի։ Զհիւսս եւ զծամակալս։ Հիւսիւք, եւ ոսկեհուռ ծամակալօք։ Մի՛ ի հիւսս ոսկեմանս. (Երգ. ՟Է. 5։ Ես. ՟Գ. 19։ ՟Ա. Պետ. ՟Գ. 3։ ՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 9։)
Մեռաւ ի ճանապարհի՝ ձեան հիւսոյ կալեալ. ուր այլք գրեն հիւսիսոյ։
hospitable reception, hospitality.
Մեծարելն եւ մեծարիլն հիւրընկալութեամբ.
fond of receiving or entertaining strangers, generous, hospitable.
Եւ են հիւրասէրք, օտարընկալք. (Արծր. ՟Բ. 7։)
hospitality.
Այնչափ գտան հիւրասիրութեամբն հաճոյք աստուծոյ, մինչ զի զաստուած հանդերձ հրեշտակօք ընկալան եւ պատուսիրեցին. (Շ. ընդհ.։)
quality of a guest or stranger;
pilgrimage.
ξενία peregrinitas, hopitium. Հիւրն գոլ. օտարութիւն. պանդխտութիւն. եւ Հիւրընկալութիւն.
Ընկալուչ եղելումն հիւրութեանն աստուծոյ. (Ճ. ՟Ժ.։)
lame long since.
Զի մի՛ գողօնն իցէ, եւ մի՛ հնակաղ, եւ մի՛ հնահազ։ Փորձ ի հերկ, ի սայլ, եւ ի կալ իցէ, եւ մի հնակաղ, եւ հնահազ, եւ գիշերակոյր, եւ հարկանօղ իցէ. (Մխ. դտ.։)
affected with inveterate cough, broken winded;
asthmatical.
Զի մի՛ գողօնն իցէ, եւ մի՛ հնակաղ, եւ մի՛ հնահազ։ Փորձ ի հերկ, ի սայլ, եւ ի կալ իցէ, եւ մի հնակաղ, եւ հնահազ, եւ գիշերակոյր, եւ հարկանօղ իցէ. (Մխ. դտ.։)
means, way, expedient;
way, egress;
resource;
solicitude, utmost diligence;
industry, invention, ingenuity;
deceit, artifice, insidiousness, fraud, trick, intrigue;
style, method;
—ք պատերազմի, stratagem;
—ք հայթայթանաց, remedy, means, way;
—ք բժշկութեան, remedy, cure, medicament, medicine, physic;
չարարուեստ, չարիմաց, ճարտարիմաց or խորամանկ —ք, artfulness, craft, shuffling, artifice, cunning, dodge, intrigue, wiles and shifts;
—ս հնարել, խորհել, իմանալ, ի —ս հայթայթանաց մտանել, to bethink oneself of a device or expedient, to tax one's ingenuity, to contrive, to adopt or employ means to;
հնարել ումեք —ս, to deceive, to cheat, to dwindle, to defraud;
to plot, to machinate;
իմանալ զամենայն —ս, to be fertile in expedients;
յանհնար —ս մտանել, to be wavering, irresolute, to vacillate, to hesitate;
to know not which way to turn oneself;
զամենայն —ս հնարել, ի զանազան —ս մտանել, to bend all one's mind to, to task all one's powers of ingenuity and application, to do one's utmost, to use one's utmost endeavours, to do all or any thing one can, to strive with might and main, to try every art, to leave nothing untried, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
որպէսի —ս եւ իմանայցէ ոք, whatever artifice one may employ;
բիւր ազգի ազգի —ս հնարէր, he used a thousand stratagems;
—իւք իմն ուղղեցի, I found means to rectify;
enthymeme;
— է, — ինչ իցէ, it is possible, it can be done, it may be;
չէ —, չիք —, չիք ինչ —, it is impossible, it can't be;
it is done;
եթէ գոյր —, if it were possible;
որքան — է, as much as possible, as much as one can;
— էր նմա, he could have done it;
որ —դ ես անհնարից, Thou, to whom nothing is impossible.
cf. Հնարաւորիմ.
Հնարաւորեցան (այսինքն մարթացան) ընկալուլ զլինելութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
to invent, to find means or expedients, to contrive, to excogitate.
Հնարաւորեցան (այսինքն մարթացան) ընկալուլ զլինելութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Հնգապատիկ.
Տաղանդ ընկալաք. գործեսցուք տասնեկի եւ հնգեկի յարգաւորութեամբ. (Սկեւռ. յար.։)
press;
wine-press;
vat, trough of a wine-press;
գուբ —, must-vessel;
— հարկանել, to press, to tread grapes;
to trample, to oppress.
Պտուղ կալոյ եւ հնձանի։ Ցորեան ի կալոյ, եւ պտուղ ի հնձանէ։ Զեղցին հնձանք գինւոյ եւ իւղոյ։ Փորեաց ի նմա հնձան։ Կթէր զխաղող նորա, եւ արկանէր ի հնձանն աստուծոյ ի մեծ. եւ կոխեցաւ հնձանն արտաքոյ քաղաքին. եւ այլն։
care, solicitude, concern, trust, custody;
care, anxiety, solicitude, inquietude, mental pain;
—ք անդոհականք, տխուր, gloomy cares;
— առնել, տանել, — յանձին բերել, ունել, to care, to mind, to take care for, to be mindful, cf. Հոգամ;
— ունել, ի մտի արկանել, to care, to be concerned, to reck, to be anxious about;
—ս ցուցանել բարեխնամս, to show or express a lively interest, to take great pains with;
թող ինձ զ—դ զայդ, յիմ վերայ —դ այդ, leave that to me;
— տար վասն բարի անուան, take care of your reputation;
մաշեալ, ծիւրեալ ի —ոց, care-worn.
Ի հոգս եւ ի ծփանս։ Առանց հոգոց կալն։ Հոգս եւ ծախս բազումս առնէ. (Մանդ.։ Սարգ.։ Ոսկ. յհ.։)
Աղեղնաւորն նախ առաջին հոգ տանի կալոյն իւրում. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
guardianship, trusteeship;
charge, custody, inspection, superintendence;
administration, direction;
watchful care, solicitude.
ἑπιμέλεια, κηδεμονία cura, diligentia ἑπιτροή procuratio. Հոգ յանձին բերելն. խնամակալութիւն. վերակացութիւն. տնտեսութիւն. եւ Փոյթ. խնամ. զգուշութիւն. ճիգն. արթնութիւն. հոգացողութիւն.
full of care, solicitous.
Զանձն իւր հոգածու եւ խնամակալ երեւեցուցանէր նմա. (Բուզ. ՟Ե. 38։)
divinely inspired;
prophetic;
divine, spiritual.
ՀՈԳԵԽԱՌՆ կամ ՀՈԳԷԽԱՌՆ. Հոգւով խառնեալ. հոգիընկալ. հաղորդ հոգւոյն կամ շնորհաց նորա, եւ մարգարէական. կամ Ոգեխառնեալ.
cf. Հոգած.
Այսինքն Հոգացօղ. խնամակալ.
bare-headed, unveiled, uncovered;
naked, hare, undressed;
openly, manifestly, publicly;
— առնել, cf. Հոլանեմ;
— լինել, հոլանիմ, cf. Հոլանեմ.
Արժա՞ն է կնոջ մարդոյ հոլանի յաղօթս կալ առաջի աստուծոյ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 13։)
to roll, to turn;
to move, to change;
to decline.
կամ չ. κυλέω volvo καταρρίπτω dejicio, praecipito. եբր. կալալ կամ չ. πίπτω cado. Գլել, գլորել, թաւալել. շրջել. իրօք կամ նմանութեամբ. փոխել. յեղյեղել. բոլորել. կուտել. գլորտըկել, փոփոխել, պտըտցընել.
cf. Հողակալ.
wind;
air;
չորք —ք, the four winds, four quarters of heaven;
—ք, jaundice;
— շրջանաւոր, monsoon;
—ք տարեւորք, կանոնաւորք, the trade-winds;
հարուած, բաղխիւն —ոյ, gust of wind;
gale;
cf. Ընթացք;
թեթեւ, քաղցր, զովարար, յաջող, անհաստատ —, light or gentle breeze;
soft, fresh, fair, changing wind;
ցըրտաշունչ, կատաղի, մոլեգին, մրրկալից, սաստկաշունչ, ուժգին, ահեղագոչ —, cold, angry or raging, furious, stormy, impetuous, violent, roaring wind;
ի թեւս —ոյ, on the wings of the wind;
— շնչէ, մռնչէ, փոխի, դադարէ, the wind blows, roars, changes, calms or falls;
— գոյ, it is windy, gusty;
— ելանէ, the wind is rising;
հակառակ է —, the wind is contrary;
ընդդէմ —ոյ նաւարկել, to sail against the wind, or in the wind's eye, to sail with a head wind, to haul the wind;
յաջողակ —ով նաւարկել, to sail before the wind, to be to leeward, to have a fair wind, a wind right aft, to scud;
to prosper;
տալ —ոյ զառագաստս, to unfurl the sails, to spread the canvass;
— աջողակ ուռնոյր՝ լնոյր զառագաստս մեր, a favourable wind filled our sails;
տալ —ոյ, to throw to the winds;
շրջել յամենայն —ոյ, to turn with every wind (of fortune), to be a weather-cock, a time-server;
զ—ս արածել, to feed on air, to cherish vain hopes, to build castles in the air;
ջանալ —ոյ, to labour or strive in vain, to lose one's pains;
գնալ զ—ով, to vanish to dissolve into air, to disappear;
զ—ս ժառանգել, to be reduced to one's last shifts, on one's last legs, to amuse oneself with idle expectations, to buoy oneself up with vain hopes;
ըստ շնչելոյ —ոց եւ վարելոյ ալեաց, at the mercy of the winds and waves;
մարգարէքն մեր էին ի —, our prophets prophesied to the wind.
beaming, luciferous, radiant;
crowned with rays (Diana).
Երդնում ի ճառագայթաբերն արտեմիս. (Վրք. կալիստր. ի Ճ. ՟Գ.։)
declamation.
Ոչ կարեն կալ ի վերայ իրացն ճառասացութեան. (Սոկր.։)
foraging together.
Իբրեւ զձիս շամբուշ յերամակի ճարակեալս ... ոչ ոք ի ձէնջ հասեալ՝ զիւրն առ ի ճարակակցաց ընկալցի. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
hermit's or ascetic life.
Ճգնաւորիլն. ճգնութիւն. ժուժկալութիւն.
austere or ascetic life, austerity;
penitence, mortification, maceration;
fatigue, labour, trouble, effort;
combat, resistance;
danger, risk;
— մահու, death-struggle, pangs, agony;
օր ճգնութեան դատաստանին, the momentous day of the Last Judgment;
ամենայն ճգնութեամբ, with the utmost care or diligence.
κίνδυνος periculum, discrimen praelii ἁγών certamen (stadii) ἅσκησις exercitatio եւ այլն. Ճիգն. ճգունք. նեղութիւն. վիշտ. տագնապ. կիրք. չարչարանք. քիրտն. վաստակ. երկ, եւ երկունք. կամաւոր ճնշումն. մրցանք. նահատակութիւն. կրթութիւն. ջան. ժուժկալութիւն միանձանց, մարտիրոսաց, եւ ամենայն առաքինի համբերողաց՝ հանգոյն մրցողաց ի ստադին կամ ի մարտի. լծ. թ. t
peripatetic;
academician.
Քսենոկրատէս արար զստոյիկեան հերձուածն, իսկ արիստոտէլ կամելով զժուժկալութիւն հոգւոյ ցուցանել, աղօթելով ասէին, Զե՛ւս (ո՛վ դիոս) տեղա՛ ի մեզ փորձութիւն. (Սահմ.)
place for walking, covered walk, walk, alley;
school of the Peripatetics;
academy, Institute;
dwelling, abode;
throne;
—ք, walk, gait, step;
— բանասիրական, գիտութեանց Academy of belles-lettres, of sciences;
գաղղիական —, the French Academy.
Ճեմարան թագաւորին, արքայից արքային՝ բուրաստան ցանկալի. (Տաղ կուսին.։)
Ճեմարան եւ ընդունարան երկնից արքային՝ նշան աստուածընկալ. (Նար. խչ.։)
diligence, haste, speed, hurry;
— զ—ի, —ի —ոյ, —ով, diligently, in haste;
hastily, in a hurry, hurriedly, precipitately;
— շտա —պոյ, haste, alacrity;
— տալ, —ս կացուցանել, cf. Ճեպեմ.
Ճեպաւ դեսպանօք զգացուսցուք։ Զանգլութիւն կանանց, եւ զճեպս, եւ զանժուժկալութիւն. (Փարպ.։)
small cluster of grapes.
Ծառայ (որ գողանայ զպտուղս տեառնն), ըստ ճռացն ողկուզից, եւ թուոյն թզիցն զգանս ընկալցի. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
to verify, to prove the truth, to certify, to assure;
diligently or exactly to investigate;
to seek with accuracy, to inform oneself minutely;
cf. Ճշգրտեցուցանեմ.
Տեսաք, եւ ճշգրտեցաք, որպէս էր ակնկալութիւնն։ Որք ի մեղսն խուզեցան, առաւել եւս ճշգրտել պարտ է. (Բրս. հց.։)
cf. Ճշմարտիւ.
Որպէս եղեւ ճշմարտապէս տղայ, այսպէս եւե աճումն ընկալաւ. զի մի՛ առ աչօք զայն համարեսցին. (Կիւրղ. ղկ.։)
cf. Ճոխագոյն.
Ճոխաբար պսակի թագընկալութեամբ. (Յհ. կթ.։)
imperiously, with authority;
opulently, richly, magnificently;
amply, diffusely.
Փառաւորեաց զմակաբէ, եւ ճոխագոյն եւս կացոյց զնա ի վերայ նոցա. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 24. (յն. լոկ, զմակաբէ ընկալաւ)։)
to groan, to lament, to sigh for, to fill the air with sighing.
Հեծեծել (կամ հեծել) յաղօթս կալն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Հեծկլտամ.
ռմկ. հեծկլտալ. իբր λύζω singultio. Հեկեկալ. ի հեծելն եւ ի լալն ընդհատել զձայնն կամ զշունչն. հինինել.
Կականումն եւ արտաշնչութիւնք հեծկալով. (Մագ. ՟Զ։)
to sob, to sigh, to groan.
λύζω singultio. Հեծկալ. հեծեծել. կականիլ բեկբեկմամբ ձայնի. լալով հեծկլտալ, քերկշտալ, կլթիկ ընել.
sobs crying, mockery.
Հեկեկալն, հեծեծանք. -կական.
Հեկեկալ. եւ Հենգնել ի ձայն բարձր իբր կականելով.
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
cf. Հեղձիկ.
Ի բաց կալ կամ զգուշանալ ի հեղձուցելոյ. (Գծ. ՟Ժ՟Ե. 29։ ՟Ի՟Ա. 25։)
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
Ի բաց կալ կամ զգուշանալ ի հեղձուցելոյ. (Գծ. ՟Ժ՟Ե. 29։ ՟Ի՟Ա. 25։)
jeer, scoff, taunt;
mockery, jeering, irony, derision;
rivalry, strife, contest;
spite;
ընդ —, ընդ —գս, ironically, derisively, tauntingly;
against, in dispite of, in contempt of, in defiance of;
ընդ — ելանել, ի — արկանել, to scoff at, to laugh at, to ridicule, to quiz, to deride, to taunt, to jeer at;
կալ ի — ի or ի — ոջ, to do in spite of, to despite, to object to, to dispute or wrangle;
to vie with.
easily, commodiously, with pleasure, willingly.
Հեշտաբար ընկալեալ զքո զխնդիրդ. (Խոր. ՟Ա. 1։)
cf. Հեշտալից.
Ճաշակ հեշտալի։ Որ ինչ ինձ սոսկալին է, քեզ հեշտալի է. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Ծ՟Է։)
effeminate life, voluptuousness.
Զհոգւոյ աչս կալեալս ի մարմնական հեշտախտութեանցն. (Սահմ. ՟Ի՟Ա։)
easily, with ease, naturally;
conveniently, comfortably.
Ոչ հեշտեաւ ընկալաւ զնա (զբան նորա). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
discord, strife, wrangling;
hate, spite, ill-will, rancour;
spiteful, rancorous, quarrelsome;
stubborn.
ἕρις lis, contentio, rixa. (լծ. յն. է՛ռիս. ի մեզ է արմատ փառիս Գրգիռ. ուստի ռմկ. խըռխըռ. եւ հըռս) Հակառակութիւն. կագ. կռիւ. մախանք. ոխակալութիւն. Տե՛ս (Հռ. ՟Ա. 29։ ՟Ա. Կոր. ՟Գ. 3։ ՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 4։ Տիտ. ՟Գ. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Ը. 16։)