to enter the lists, to fight, to wrestle, to vie with;
to labour hard, to strive, to endeavour, to try, to attempt;
to signalize or distinguish oneself, to render oneself illustrious, to be celebrated, renowned, to be made public with praise;
to show one's courage or mettle, to figure, to shine;
to assemble at a public festival or ceremony, to celebrate;
քաջայաղթ —, to make stupendous conquests, to do or work wonders;
յաղթող —, to remain victorious;
յաղթող — իրիք, to be victorious over, to be conqueror.
Որք հանդիսացեալք խրախուսելով։ Արիաբար հանդիսեալք ի մարտի կամ ի մարտս պատերազմի։ Հանդիսացան ընդդէմ թշնամւոյն. (Շար. եւ այլն։)
Հանդիսացեալք ընդ երկնայնոցն այսօր տօնեմք. (Շար.։)
lists, arena;
court of justice;
gallery, saloon;
exhibition;
scene, spectacle.
generally, universally.
ՀԱՆՐԱԲԱՐ γενικῶς generaliter. որ եւ ՀԱՆՐԱՊԷՍ. Հանրականապէս. ընդհանրապէս. առ հասարակ. սեռօրէն. բովանդակօրէն առեալ զամենեսեան կամ զամենայն. բոլորը մէկտեղ.
general, universal.
to divulge or publish every where.
Հռչակել ընդ հանուրս, քարոզել ընդ ամենայն աշխարհ.
leanness;
extenuation, weakness, languor, faintness.
Քաղցեալքն եւ ծարաւիքն ընդ հաշանօք անկեալ տժգունին։ Քաղցեաւ եւ ծարաւեցաւ անընկալ ի հաշանաց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to count, to calculate, to compute, to number;
to repute, to esteem, to think, to deem, to judge, to believe;
to pass for, to counterfeit;
յառասպելս —, to treat as fables.
Հաշուեսցի ընդ նմա քահանայն ի գնոցն մինչեւ ցտարին թողութեան. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 23։)
reconciled;
propitious, favourable, friendly, kind, kindly, benevolent;
— առնել, to conciliate, to reconcile;
to render propitious, to propitiate;
— լինել, to be reconciled;
to be propitious, favourable.
Աղաչէին հաշտ լինել ընդ ծառայս իւր. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 29։)
Զաստուած հաշտ առնիցեմք աղօթիւք։ Զաստուած ընդ քեզ հաշտ առնիցես (յն. (ունիցիս). Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ։)
Զնա ընդ մեզ հաշտ գտանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։)
propitiatory.
Զի՞նչ է հաշտարանն, եւ ընդէ՞ր վերադիր կոչէր զնա։ Դէմք քերովբիմացն ի միմեանց կողմ հայէին, եւ երկոքին ի հաշտարանն. (Փիլ. ել.։)
cf. Հաշտեցուցանեմ.
Եւ ապա բժշկեսջիք, եւ հաշտեսցի ընդ ձեզ. (՟Ա. Թագ. ՟Զ. 3։)
Որո՞վք այսոքիւք հաշտեցայց ընդ ձեզ. (Երեմ. ՟Ե. 7. (յն. քաւիչ եղէց։))
Հաշտեալ եմ ընդ քեզ տառապեալդ. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 10։ (Որպէս եւ Դտ. ՟Ժ. 16. որ պակասի ի հասարակ յն)։)
to conciliate, to reconcile, to pacify;
to agree, to make up.
διαλλάττω, ἁποκαταλλάττω reconcilio, exoro. Երբեմն նոյն ընդ վերնոյն (=ՀԱՇՏԵՄ), որպէս Հաշտ առնել, կամ հաճեցուցանել զաստուած.
Խօսել ի սիրտ նորա, եւ հաշտեցուցանել զնա ընդ իւր. (Դտ. ՟Ժ՟Թ. 3։)
Որ հաշտեցոյցն զմեզ ընդ իւր ի ձեռն քրիստոսի։ Քրիստոսիւ զաշխարհս հաշտեցուցանել ընդ իւր։ Հաշտեցուսցէ զերկոսին միով մարմնով ընդ աստուծոյ՝ խաչիւն իւրով. (՟Բ. Կոր. ՟Ե. 18։ Եփես. ՟Բ. 16։)
Խնդրէր հաշտեցուցանել զարքայն պարսից։ Ի հաշտեցուցանելն՝ վերստին խռովիմ։ Հաշտեցուցանել սոքօք ընդ մեզ զահաւոր զդատաւորն. (Խոր. ՟Բ. 35։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Շար.։ Որք անխտիր բերին ի կրկին նշ։)
conciliatory.
Հաշտեցուցիչք աստուծոյ ընդ մարդկան. (Խոսր.։)
Խնդրուածք հաշտեցուցիչք։ Բարձրելոյն հաշտեցուցիչ բանք։ Բարբառ հաշտեցուցիչ աստուծոյ ընդ մարդկան ազգի. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
to be reconciled, to agree, to make peace, to become friends;
մերձ էր արեւն ի —, the sun was about to set.
Ե՛րթ նախ հաշտեա՛ց ընդ եղբօր քում։ Հաշտեցարո՛ւք ընդ աստուծոյ. եւ այլն։ (Տե՛ս եւ ի կր. բայիդ ՀԱՇՏԵՄ։)
cf. Հաշտումն.
Գաղտնի հաշտութիւն խօսեցեալ ընդ տիգրանայ. (Խոր. ՟Բ. 15։)
conciliation, rearrangement, peace;
propitiation;
cf. Կնքեմ;
ի — ածել, cf. Հաշտեմ;
— առնել, cf. Հաշտիմ.
Նոյն ընդ վ։ (=ՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ)
Որդիքն սենեքերիմայ մեծաւ ցասմամբ, եւ անզաւ հաշտմամբ ընդ աշդահակայ լինէին. իմա՛, անհնարին գոլով երբէք հաշտել իսպառ, այն է ոխ, քէն։
στενάζω ingemisco. Նոյն ընդ Հառաչել՝ որպէս արմատ նորին. Յոգւոց հանել կամ ելանել. հեծել. հեծեծել. (լծ. հագագ, ոգի. ոգել, եւ այլն) ... իսկ ոմանք շփոթեն ընդ Հաջել շանց.
cf. Հաջիւն.
ՀԱՉԻՒՆ ՀԱՉՈՒՄՆ. Հաչելն. հեծութիւն. հառաչանք. շնչելն հագագի. ելք խոշո ձայնի ընդ հագագն.
cf. Հեծութիւն.
ՀԱՉԻՒՆ ՀԱՉՈՒՄՆ. Հաչելն. հեծութիւն. հառաչանք. շնչելն հագագի. ելք խոշո ձայնի ընդ հագագն.
in haste, hastily, very soon;
afterwards, next, then, and then, after;
come! now ! well! come on! go! away! make haste! come now! quick!.
τότε tunc, denique. Որպէս նոյն ընդ Հապա. յայնժամ ապա. այնուհետեւ. անընդմիջապէս զկնի. անդէն առ նմին.
ՀԱՊ 2 որպէս նոյն ընդ Ստէպ. ճեպով. cf. ՀԱՊՃԵՊ։ Եւ ըստ կրկին առման՝ իբրու Ստէպ ստէպ. հետզհետէ. անդադար. կամ Երբեմն երբեմն.
to bark, to bay, to growl;
to howl, to yelp;
to cry out, to clamour, to brawl, to snarl.
(որ ի յետնոց վրիպակաւ գրի Հաչել. զոր տեսցես) ὐλακτέω latro. Ղօղանջել. ձայն արձակելն շանց ընդդէմ օտարաց.
Արդ իբրեւ զշուն անպիտան ընդ վայր հաջես (կամ հաչես). (Եղիշ. ՟Ը։)
Շունն զընտանիսն անվրէպ ճանաչէ, եւ յօտարսն հաջէ. իսկ հրեայք ոչ հաջէին յօտարս. եւ ի դեւս չարս, այլ ընդդէմ տեառն իւրեանց ղօղանջէին. (Գէ. ես.։)
of the same age, coetaneous.
Կարծեցին թէ ընդ այլ հասակակից ուղեւորսն իցէ. (Իգն.։)
Ե՛րթ զբարւոք ճանապարհդ ընդ հասակակիցսդ քո. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
common, ordinary, usual, trivial, vulgar, low;
common, public;
equal, alike;
half, semi, demi;
in common, together, equally, generally;
appellative;
— անուն, common gender;
— բայ, deponent verb;
—, —օր, noon, noon-tide, midday;
ի — աւուրն, զ— աւուրբ, at noon;
ց— օր, till noon;
— գիշեր, midnight;
— տարի, one year with another;
— տեղիք, the common places, general topics;
—աց կեանք, common life;
թշնամի —աց, the common enemy;
միտք, կարծիք, —աց, common sense;
—աց հաւանութեամբ, with one accord;
օգուտ —աց, the public interests;
իրք —աց, public affairs;
ծախիւք —աց, at the public expense;
—աց վարել կեանս, to live in common;
—աց ունէին զինչս, they had every thing in common.
ՀԱՍԱՐԱԿ. որ եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱՑ. κοινός communis. Հաղորդ. կցորդ. միաբան. միախորհ. բոլորական. ընդ հանուր. եւ Համանման. միօրինակ. հաւասար. ամմէնը մէկսիրտ, միակերպ.
՟Լ՟Զ ամ՝ հասարակ ընդ հօրն ամաց. (Եւս. քր.։)
Եւ զխաւարին արարած (լինելութիւն՝) հասարակ ընդ այնս ետ իմանալ. (Կիւրղ. ծն.։)
common, public;
cf. Հասարակ.
ՀԱՍԱՐԱԿԱՑ. մ. κοινῆ, κοινῶς communiter, promiscue. Հասարակաբար. ընդհարնապէս, առհասարակ, կամ հաւասարապէս. միօրինակ. անխտիր.
cf. Հասարակօրէն.
common, general.
introduction.
Խօսք կամ ճառ հանրական. ընդհանրական տեղեկութիւն. ներածութիւն.
moiety;
equator;
զ—աւ գիշերոյ, at midnight.
ἠμίσευμα dimidium, media pars. Հասարակն կամ հասարակեալն, որպէս ընդմիջումն՝ այսինքն կէսն. կէս բաժինն. միջին վայրն կամ ժամանակն.
ՀԱՍԱՐԱԿԱԾ. ἱσημερία aequinoctium. Ծիրն երկնից միջին, ընդ հարաւ եւ ընդ հիւսիս, եւ անցք արեւու ընդ այն ծիր, որով լինին տիւ եւ գիշեր հաւասա. զուգօրութիւն. նիվրուզ տե՛ս եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱԾԻՐ.
common, public, general;
ordinary;
communist.
ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ κοινός communis. որ եւ ՀԱՍԱՐԱԿ. Հասարաց ինչ. հանրական. ընդհանուր. եւ Սովորական.
cf. Համապատիւ.
Մարդոյ դէմք հասարակապատիւ է ընդ բնութեանն։ Հասարակապատիւ ոք դիմեսցի. (Բրս. հց.։)
community;
the public;
moiety.
Հասարակութիւն կցորդութեան ունելով ընդ սկզբնատպին. (Նիւս. կազմ.։)
noon.
Օր երկայն կամ հաւասար ընդ տիւ եւ ընդ գիշեր. եւ Միջօրէ. հարաւ.
commonly, ordinarily, generally.
Երբեմն հասարակօրէն վարդապետէր, եւ երբեմն առանձինն ընդ իւրաքանչիւրսն խօսէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
the arriving, arrival;
cf. Հասողութիւն.
Սրովբէիցն՝ թեւօք զերեսս յանհասին հասմանէ պարուրեալ. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
to cause to arrive, reach or attain;
to bring, to refer;
to cook, to dress, to get ready, to prepare;
to ripen, to mature;
հասոյց ինձ անբաւ աշխատութիան այս բառգիրք, this dictionary has cost much labour.
Զայս եւ զայս նեղութիւնս հասուցէք յիս. այսինքն անցուցիք ընդ իս. (Լմբ. սղ.։)
solid, firm, stable;
sure, certain, positive;
solid;
solidly, firmly, strongly, steadily;
surely, truly, positively;
resolutely.
Կա՛մ ի յաստի կեանքս անընդհատ, կամ ի վերջին օրըն հաստատ. (Շ. այբուբ.։)
to affirm, to sustain;
to prop, to confirm, to consolidate;
to fortify, to comfort, to invigorate, to strengthen, to encourage;
to restore, to mend, to revive, to refresh;
to assure, to guarantee, to attest, to certify, to witness, to approve, to corroborate;
to legalize, to ratify;
to institute, to found, to erect, to create, to make;
— անդրէն, to reestablish;
— զերեսս, զձեռն, զմիտս, to set out, to start, to proceed, to move on;
to deliberate, to resolve, to purpose;
to conduct or comport oneself, to act;
to threaten;
— զառաղջութիւն, to recover, improve or restore health;
—եալ էր ի խորհրդեան, he was resolute and decided in action.
Հաստատել զտապանակն ի մէջ խորանին. զտաճար բնակութեան ի միջի մերում։ Սանդուխք հաստատեալ յերկրի ... եւ տէր հաստատեալ կայր ի նմա։ Հաստատեմ զուխտ իմ ընդ ձեզ։ Հաստատեցին բան։ Հաստատեաց զմեզ ընդ իւր ի բարեկամս եւ ի թիկունս։ Հաստատեցին նմա ազատութիւն։ Հաստատեցաւ ագարակն այն աբրահամու։ Որդւոյ իւրում հաստատեսցէ զնա։ Ոչ լինիցի հաճոյ յաչս տեառն իւրոյ՝ որում հաստատեցան։ Հաստատել զսիրտ հացիւ, կամ հացի զսիրտ։ Կերաւ, եւ հաստատեցաւ այնու ոգի նորա։ Իբրեւ հաստատեցաւ մանուկն, եւ այլն։
firm, solid, stable, fixed;
certain, sure, positive;
immovable, constant;
permanent, persevering;
determined;
solid;
cf. Հաստատ;
— կերակուր, solid food.
Հաստատուն վկայիւք. (Շ. ընդհանր.։)
paste;
pie, pasty.
Նոյն ընդ Հայս. (որ եւ յն. սդա՛յիս կամ սդէ՛ս ). Զանգուած ալեր եւ ջրոյ.
to create, to produce, to make;
to strengthen, to confirm, to consolidate;
— զոք ի բարիս, to confirm in the right way.
Ոչ բերանով ընդ հող հաստելի։ Յանէից գոյաւորութիւն լուսոյ հաստեսցես։ Կամայականն յանձնառութեամբ հաստեցի. (Նար. ՟Դ. ՟Ժ՟Ը. ՟Հ՟Բ։)
bit, piece, morsel;
remnant, shred, fragment;
— առնել, կոտորել, to cut up, to cut in pieces;
to break, dash or smash to pieces;
to mutilate, to curtail, to change, to alter.
Հատին ինչ ինչ յայլոցն, եւ այնպէս ունին յինքեանս զհատակոտորսն. որ եւ հատակոտորք իցեն, յայտ յանդիման աղաղակեն, թէ ընդ ամենայն իսկ ողջ մարմնոյն ունին ազգականութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
cf. Հատահմայ.
Մի՛ նայեսցուք ընդ հատահարցսն մտախաբս։ Զհաւահմայն, եւ զհատահարցն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ը։ եւ տիտ։)
Զսեղան հատահարց հմայութեանցն վաճառուցն ցրուեաց. (Արշ. (ուր շփոթի լոմայափոխն ընդ հատահարցն։))
divination by means of grains.
Ի տաճարէն հանէ զանասնական անբանութիւնն՝ որ ի մեզ, զհատահմայութիւն կործանելով. (Տօնակ.։) (ուր լոմայափոխութիւնն շփոթի ընդ հմայութեան հատից։)
to cut, to cut off, to break;
to carve, to cut;
to divide, to separate;
to retrench, to diminish, to curtail;
to castrate;
to resolve, to decide, to determine;
to cross, to traverse, to pass;
to stop, to interrupt;
— գծից զմիմեանս, to cross one another;
— զծով, to plough, cross or traverse the sea;
— զծով եւ զցամաք, to run over, to over-run or scour both sea and land;
— ճանապարհ, to open, to pave away or road;
to progress towards, to bend one's steps to, to traverse, to travel;
— անցանել, to cross, to traverse, to pass, to travel over or through, to go over;
— ի ստենէ, to wean;
— զծառս, to fell, to cut down;
to clear;
դատ —, to sentence, to judge, to decide;
ական —, to mine, to dig, to hollow;
— զգլուխ, to cut off the head, to behead, to decapitate;
— զանդամս, to cut off limbs, to amputate;
— յարքունիս, to confiscate, to forfeit;
— ի կենաց, to slay, to deprive of life, to kill;
— զանձն ի փափկութիւն, to give oneself up to effeminacy;
ի վատութիւն —, to make a coward of;
— զծարաւ, to quench, to slake the thirst;
— զանձն յիմեքէ, to abstain, to keep from, to refrain, to forbear, to deprive or debar oneself of, to do without, to dispense with;
ակօս —, to plough, to furrow;
— գունդ մի, to detach, to form a detachment;
— լուսոյ զգիշեր, to drive away darkness;
— զբոց հրոյ, to spark, to sparkle, to emit sparks;
— զբանակն, to fray a way, to pass through, to cross;
— զգրիչ, to make a penpop;
գետն զդաշտն —նէ, the river traverses the plain.
Բաշխեա՛ զգոյս մեր աղքատաց՝ ընդ երկուս հատեալ. (Պտմ. վր.։)
Հատին զբանակն այլազգեաց։ Առ ընդ իւր եօթն հարիւր այր սուսերաձիգս՝ հատանել երթալ առ արքայն եդոմայ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 16։ ՟Դ. Թագ. ՟Գ. 26։)
to be out of breath, to become breathless, to gasp for breath;
ի հեկեկանացն — կլեալ, hindered by sobs.
Ստէպ հատանիլ կամ ընդհատիլ շնչոց խոնջելոց եւ լացողաց՝ ի կլանել զօդս. յոգիս ապաստան լինել. հեղձամղձկիլ. գրի եւ ՅԱՏԿԼԻԼ.
linseed.
Նոյն ընդ Կտաւատ. որպէս թէ հատեալ բոյս կտաւոյ.
sharp, trenchant;
decisive, peremptory;
pickpocket, cutpurse;
cf. Զէն.
Զգողսն եւ զկծիծսն եւ զհատուսն գտեալս. (Շ. ընդհ.։)
cut, shape, fashion;
section, division;
part, portion;
bit, piece, fragment;
retrenchment, separation;
emigration, transmigration, colony;
article, head, point;
segment;
—ք կոնի, conics;
առաջանիւթ — օրագիր, leading article;
— գնալ ուրեք, to emigrate;
գրել —, to write an article;
— տալ բանին, to interrupt, to break in upon.
Յունաց թափել յաշխարհէն հատուածիւ։ Ասէ զպեղեգացւոց հատուածից յունաց՝ երթեալ եւ այլն։ Հատուածք երթեալ։ Եղբօր ընդ նմին հատուած եկելոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cut, incision;
division, separation;
— անդամոց, amputation.
Ահա եւ հողմն առանց հատման մնայ. այսինքն պակասման կամ ընդհատման, կամ սպառման. (Լմբ. ժղ.։)
to render, to restore, to give back;
to pay, to discharge, to acquit;
to disburse, to lay out;
to recompense, to satisfy, to make amends, to compensate, to indemnify;
to cut;
— ի ստենէ, to wean, to take from the breast;
— զփոխարէնն, to render like for like, to requite;
— զվնասն, to make up for, to indemnify for;
— չար փոխանակ բարւոյ, չար — երախտեաց, to render evil for good;
— զմեղս հարանց՝ որդւոյ, to revenge the sins of the fathers upon the children;
—ցեր ինձ բարիս, եւ ես —ցի քեզ չարիս, I have rendered you evil for good;
աստուած հատուսցէ քեզ ի բարիս, may God reward you;
cf. Հատուցումն.
Հատո՛ ինձ զոր պատիս։ Հատուցեր ինձ բարիս, եւ ես հատուցի քեզ չարիս։ Հատուցանել ումեք չար փոխանակ բարեաց, կամ փոխանակ ընդ բարւոյ. զմեղս հարանց որդւոց. ըստ յանցանացն զգլուխն. զուխտս. զաղօթս. թողութիւնս եւ այլն։