forgetfulness, want of memory;
ի — գալ, անկանել, to fall into oblivion;
ի խորանկանել, ի մոռացմունս խորոց մատնիլ, to be buried in oblivion.
λήθη oblivio. Մոռանալն, եւ մոռացեալ լինելն. մոռանումն. մոռացութիւն. մոռացօնք.
ՄՈՌԱՑՈՒՄՆ ԱՌՆԵԼ. Մոռանալ. եւ Մոռացուցանել.
Սփոփանօք լցուսցէ զձեզ, մոռացումն առնելով ծանր եւ մեծ վշտացդ. (Յհ. կթ.։)
Մոռացումն առնումք բազում ժամանակօքն զգործոց մերոց։ Մոռացումն զաշխատութեան առնուիր վասն եկելոյն ի վերայ քո հանգստին։ Մի՛ ի մոռացումն առցուք զարարիչն. (Իսիւք.։)
Ի ՄՈՌԱՑՈՒՄՆ ԱՆԿԱՆԻԼ կամ ԳԱԼ. Մոռանալ, եւ մոռացեալ լինել.
forgetfulness;
—նս առնել, ի —նս դարձուցանել, արկանել, to forget, to leave or bury in oblivion;
— լինել, գալն, to forget, to forget oneself, to put out of oneʼs memory;
ի —նս ածել, to cause to forget.
Ուրանալն է զինքն՝ ամենեւիմս անցելոցն մոռացօնքն, եւ կամաց իւրոց մերժումն. (Բրս. հց.։)
Մոռացօնք են նոցա, զոր միայն յիշել արժան էր, կամովին արարեալ զայս մոռացօնս թշուառականքն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յորժամ յաստուծոյ երախտիսն վայելեսցեն, մոռացօնս առնիցեն. քանզի սովոր են պարգեւք բարութեանց ածել զմեզ ի մոռացօնս. (Ոսկ. ես.։)
Անցեալ դարձեալ ի մոռացօնս՝ զամենայն կարգեալսն տապալէր յետ նորա ելիցն յաշխարհէս. (Բուզ. ՟Ե. 31։)
Մոռացօնք տիրեալ են, կամ տիրեն։ Աստուծոյ՝ մոռացօնք ոչ է, այլ վասն անտես առնելոյն ասէ. (Խոսր.։)
Մի՛ մոռացօնս առներ գործելեաց իմոց ընդ քեզ երախտեաց՝ իմ անօրէնութեամբս. (Նար. երգ.։)
dumb, mute;
cf. Համր;
— առնել, to strike dumb;
— լինել, to be mute, to become dumb or speechless.
Խուլ եւ համր եւ մունջ դեւ։ Խուլ եւ մունջ գոլով ի դիւէն. (Բրսղ. մրկ.։ (Արմատն է Ունչ. որպէս թէ ընդ ունչս եւեթ մրմռացօղ. ուստի եւ Մնչել. եւ Մնջիկ։))
beggar, mendicant, supplicator;
begged, borrowed;
— շրջել, to go begging, to mump;
cf. Մուրանամ.
Ոչ էր տեսանել մուրացիկ ի ժամանակին. (Սոկր. ՟Է. 22։)
beard;
աղեբէկ —, gray-beard;
տգեղ, թաւ, անյարդար —, a sorry, thick, uncouth or neglected beard;
մօրուօք դալարանալ ծնօտիցն, to have the face covered with down, or soft hair;
մօրուս արձակել, to grow a beard;
օր սափրելոյ զմօրուս, shaving-day;
սափրել զմօրուս իւր, to shave oneself;
to get shaved;
ածելել զմօրուս ուրուք, to shave any one, to trim;
աճեցուցանել զ—ւս, to let one's beard grow;
ծաղկին — նորա, his beard begins to grow.
ՄՕՐՈՒՔ կամ ՄՈՐՈՒՔ, ՄՈՒՐՈՒՔ. գտանի եւ եզ. ՄՕՐՈՒ 2. ռմկ. մօրուք, մօրուս, միրուք . (լծ. եւ յն. մի՛րաքս ). μείραξ, πώγων barba ἵουλος lanugo. ասի եւ γένειον , γένυς gena, barba. Հերք արանց ի կզակս՝ սկսեալ ի ծամելեաց, պատելով զծնոտս ողջոյն, ի հասանելն յարբունս. ... (իսկ յն. մի՛րաքս, միրա՛քիօն, է յարբունս հասեալ, պատանի, երիտասարդ)
Մօրուք զհանճարեղս եւ զիմաստունս ասէ. զի մօրուք կատարելութեան է պատկեր. (Գէ. ես. տե՛ս եւ ԱԼԻՔ։)
attentive, careful, vigilant, diligent, exact;
considerate;
— լինել, to be attentive, to pay attention to, to mind, to attend to, to take heed to, to apply, to be assiduous.
Որ ամենայնիւ բաւական էին տալ պատճառս մտադրացն՝ գտանելոյ զիրացն հաստատութիւն։ Զուշակալն եւ զմտադիր։ Մտադիրս եւ ուշակալս առէ։ Զհեղգսն իսկ մտադիրս յարդարեաց։ Յուշ առնէ մտադրացն զսքանչելեացն. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
ՄՏԱԴԻՐ ԼԻՆԵԼ. Միտ, կամ ունկն դնել. ուշ ունել.
Այլ առաւել եւս արժա՛ն է մտադիր լինել՝ որ ըստ կարգիս կայ. (Իսիւք.։)
Մտադիրք ասացելոցն եղեն. (Երզն. մտթ.։)
finger, hand;
ի — արկանել, to seize, to take possession of, to subject, to subdue;
to win complete power over.
Երբ կամեցաւ զսաւուղ ի մատանակ որովայնակոչին արկանել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 33։)
ring;
signet-ring, seal, stamp;
cf. Մատնոց;
ոսկի, ադամանդեայ —, gold-ring;
diamond-ring;
— պատկերեալ, cameo-ring;
հարսանեկան —, wedding-ring;
— կրել, to wear a ring;
կնքել —նեաւ, to seal with a ring.
δακτύλιος annulus σφραγίς sigillum, signaculum. Ի մատն դնելի օղ ոսկի կամ ոսկեզօծ, յոր ագուցեալ է եւ քար պատուական, կամ դրոշմ կնքոյ. վասն որոյ նշանակէ եւ Կնիք. մատնի
thrusting in one's finger;
— զզուանօք փսխել, to provoke vomiting with the finger.
Մխեալ կամ մխելով զմատն (ի բերանն). մատ խօթելով.
Զծանրութիւն սրտիս մատնամուխ զզուանօք փսխել. (Նար. ՟Զ։)
pointing at, indicating with the finger;
— առնել, լինել, to point at, to addict, to indicate;
to betray;
to deride, to scoff, to ridicule, to quiz, to make a laughing-stock of.
ՄԱՏՆԱՑՈՅՑ ԱՌՆԵԼ, եւ ԼԻՆԵԼ. Մատամբ ցուցանել. նշանակել. եւ Նշաւակել. մատով ցըցնել.
Ահա բառդ՝ ստուգութեան եւ մատնացոյց առնելոյ է։ Մատնացոյց առնէ զիւրսն խնդութեամբ էմմանուէլն, թէ ահա ես եւ մանկունք իմ. (Գէ. ես.։)
Ակնարկէին միմեանց, մատնացոյց առնէն զնա։ Գայ հոգին սուրբ ի նմանութիւն աղաւնոյ մատնացոյց առնելով զմկրտեալն. (Եփր. ծն.։ Ոսկ. ծն.։ Զքր. կթ. մկրտ.։)
man sacrificing;
— լինել, to immolate or sacrifice human victims.
Ոչ գոյր սովորութիւն ի գաւառին մարդազեն լինել. (Փիլ. իմաստն.։)
murderous, exterminating;
— առնել, to kill, to put to the sword.
ՄԱՐԴԱԿՈՏՈՐ ԱՌՆԵԼ. Կոտորել զմարդիկ. մարդ ջարդել, մարդիկը հատցընել.
it is possible;
զիա՞րդ — այդմ լինել, how can these things be?
չ-, ոչ —, it can't be, it is impossible;
—ցի՞, is it possible?.
Զիա՞րդ մարթի այդմ լինել. (Յհ. ՟Գ. 9։)
Մարթի առնուլ. (այսինքն առեալ լինել։) Մարթի ի վերայ հասանել, կամ ուսանել. (Նախ. զքր.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Առանց կուսութեան մարթի տեսանել զարքայութիւնն, բայց առանց ողորմութեան անհնար է տեսանել։ Մարդ չմարթի զքեզ կոչել։ Զողորմութիւն չմարթի գաղտ գործել. (իսկ զաղօթսն եւ զպահսն մարթի. (յն. կոչիլ, գործիլ։) Ի նազարեթէ մարթիցի՞ բարւոյ իմիք լինել։ Ոսկ. մտթ.։)
Զի՞նչ տեսիլ յայտնի քան զայս՝ յարութիւն մեռելոց մարդկան մարթի ցուցանել։ Զիա՞րդ մարթիցի լինել թողութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը. եւ ՟Բ։)
Նմա եւ բարի իսկ ոչ մարթի ասել. նմա եւ անեղծ աստուած չմարթի ասել (այսինքն ասիլ)։ Եթէ նմա ոչ մարթի գալ, յղեա՛ զդա առ նա. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Վնասակարացն ընդ անվնասակարսն չմարթի բնակել. (Եզնիկ.։)
Չմարթի այլազգ հասանել փառաց, եթէ ոչ փախչելովն ի փառաց. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Չմարթի արթնոյն ննջել. (Բրսղ. մրկ.։)
Խնայել յինչս կամ յանձ մարթիցի՞, այսպիսի ունելով յոյս. (Խոսր.։)
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
Ընդ մարտակիցսն իւրեանց մարտնչել. (Նոննոս.։)
Ոչ կռուել եւ ոչ մարտակից լինել ընդ անհաւատսն վայել է մեզ. (Բրս. հց.։)
warrior, soldier, combatant;
ի —ս մտանել, to rush to the field of combat.
Ո՞վ ոք նահատակ ի մարտիկս մտեալ՝ թողուցու զոգորելն, եւ զբանս կատակութեան խօսիցի. (Ոսկ. եփես.։)
battery, bastion, bulwark;
tower;
ելեկտրական —, electric battery or machine;
վոլդայեան —, Voltaic battery, pile.
προμαχών propugnaculum. Ամրոց եւ աշտարակ մարտնչելոյ բուրգն մարտկաց
purificatory;
cf. Ածելի;
— սկւոյ, altar napkin.
ՄԱՔՐԻՉ. գ. Ածելի.
costly, very dear, most expensive, high-priced, too dear, precious, rich, magnificent, sumptuous;
dearly, at avery high price;
— մեծագնել, — վաճառել, to buy or sell dearly, at a high price.
Մա՛րթ է վաճառել զդա մեծագնի. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 9։)
Անսովոր երեւի ասելն.
Մեծագնից գնելով (ձեր զհարճս՝) մեծագնոց ստացուածոց. (Ղեւոնդ.։)
grand dinner, magnificent repast;
sumptuous, splendid;
— գործել, to give a grand dinner-party.
Պատրաստիցէ առնել ուրախութիւն կոչնոց ընկերաց, մեծահաց գործիցէ. յն. լոկ, կոչունք, կամ գիներբուք. συμπόσιον. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 28։)
loud, noisy, sounding, sonorous, resounding;
aloud, with loud cries or shouts, noisily, with hue and cry, clamorously;
— աղաղակել, կարդալ, to cry with might and main, to roar out, to cry with all one's strength.
Մեծաձայն հնչել, կամ աղաղակել, լալ, երդնուլ. (ասել եւ այլն. ստէպ ի սուրբ գիրս.)
very great, grand, important, considerable;
— վարուք զարդարեալ, virtuous;
egregious, eminent;
—ք, the great;
high life, fashionable society;
great deeds, great things, great enterprises;
—, —ս, greatly, extremely, very much, excessively;
—ս գործել, to perform great actions;
—ս վազել, to run swiftly;
to gallop;
—ս խօսել, բարբառել, կոտորել, cf. Մեծաբանեմ.
μέγας, μείζων, μέγιστος, εὑμεγέθης magnis, major, maximus, permagnus. Մեծ մեծ. մեծք. մեծապէս մեծ. երեւելի. նշանաւոր. ականաւոր. մեծն, մենծ մենծ.
ՄԵԾԱՄԵԾՍ ԲԱՐԲԱՌԵԼ, կամ ԽՕՍԵԼ, կամ ԿՈՏՈՐԵԼ. cf. ՄԵԾԱԲԱՆԵՄ. մենծ մենծ խօսիլ՝ ջարդել.
Զի լսելիս լսողացն՝ մեծամեծս կոտորելով՝ խախտիցէ։ Ոչ եթէ մեծամեծս ինչ կոտորելով պատրէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
hopeful, confident;
— լինել, to be hopeful, full of hope, buoyant with hope.
Առ բազմագութն այն աստուած եւ հայր տէր պարտիմք մեծայոյս լինել. (Խոսր. պտրգ.։)
boastful, bragging;
superb, eminent, excellent, glorious;
— յաղթութիւն, signal victory;
— լինել, to praise or vaunt oneself too much, to pretend to, to boast.
Զգերեզմանն ոչ թաքուցանելով, յարութեամբն մեծապանձ լինելով. (Պրոկղ. ի ստեփ.։)
Զիւր նահատակն մեծապանծ պասկեսցէ։ Միաբանեցին մեծապանծ ցուցանել զքրիստոսի աստուածպաշտութեանն վարդապետութիւն. (Սարգ. յկ. ՟Գ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ. ՟Ե։)
very honorable, very glorious;
honorably, splendidly, with great honour;
— մեծարել, առնել, to load with honours;
to welcome, to receive with honor, with open arms, to treat with great honour, to feast, to entertain.
μεγαλότιμος qui in magno est homore μεγαλόδοξος magnifice gloriosus σεβάσμιος venerandus, colendus եւ այլն. Մեծապէս պատուեալ, եւ պատուելի. մեծաշուք. մերծարգի. մեծամեծար, շքեղ. փառաւոր.
Յանպատճառէն եւս ծնելութեան իրք այնպէս եւ այնպիսի մեծապատիւ. (Առ որս. ՟Գ։)
Մեծապատիւ սիրով, կամ վայելչութեամբ. (Արծր. ՟Դ. 4։ Ճ. ՟Բ.։)
Մեծապատիւ գիտացեալ զաստուծոյ փառաբանիչն լինել. այսինքն պատուաւոր յոյժ. (Խոսր.։)
Յորժամ մեծապատիւ մեծարիցին, յայնժամ առաւել խոնարհութիւն ցուցանեն. (Ոսկ. ես.։)
very magnificent, very liberal, generous;
— առնել, մեծարել, to load with precious gifts;
— լինել յումեքէ, to receive magnificent presents.
ՄԵԾԱՊԱՐԳԵՒ ԱՌՆԵԼ. Պարգեւօք ճոխացուցանել։ (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 10։)
ՄԵԾԱՊԱՐԳԵՒ ՄԵԾԱՐԵԼ. Մեծամեծ պարգեւօք պատուել. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 35։ Բուզ. ՟Գ. 10. 21։)
respect, honour, veneration, reverence, deference, homage, distinction;
ceremony, compliments, respects;
kind reception, welcome;
— հասարակաց, universal esteem;
—նօք, respectfully, honorably, with regard;
առնել —նս երեսաց ուրուք, to have regard for;
to hearken favourably to;
—նս դնել, առնել, ցուցանել, cf. Մեծարեմ.
τιμή honor μεγαλειότης, μεγάλομα magnificentia, reverentia ὔψος altitudo, dignitas. Մեծարելն, իլն. յարգանք. պատիւ. անկնածութիւն. պատկառանք.
Առ ի կարծել մեծարանս դնել որդւոյ ... առ ի մեծարել զհայր։ Մեծարանս եդի քեզ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։ Ագաթ.։)
very respectable, estimable, reverend, venerable;
— լինել, to be held in high esteem, to enjoy the esteem of, to be much esteemed by;
— առնել, cf. Մեծարեմ.
Որ ընչիւքն են թաթաւուչ, նոքին բարգաւաճեալք ցուցանին, եւ մեծարգոյք առ սիրելիս անյաղթ՝ ողորմութեամբ քո պահեցեր (զթագաւորն հեթում). (Տաղ.։)
greatness, thickness, size, capaciousness;
volume;
grandeur, greatness, power, magnificence, majesty, elevation, exaltation;
capacity;
մեծափարթամ —, great fortune, wealth;
աշխարհական —ք, human greatness;
լնուլ մեծութեամբք, to load with riches;
ի — հասանել, to attain to dignity or honours;
կորուսանել զ—ս իւր, to lose one's fortune;
մերկանալ ի մեծութեանց, to sacrifice one's fortune;
—դ, Your Grace.
μέγεθιος magnitudo μεγαλείον, -εῖα magnificum, -ca αὑθεντία auctoritas. Մեծն գոլ յո՛ր եւ է կարգի. առաւելութիւն. բարձրութիւն. ճոխութիւն. փառաւորութիւն. իշխանութիւն. եւ այլն։ մենծութիւն.
Ամենայն մեծութիւն եւ ճառք՝ մե՛ր եղիցի։ Յուսացաւ սա ի բազում մեծութիւն իւր։ Ի մեծութենէ վատք կարօտեալ լինին։ Լա՛ւ է անուն բարի քան զմեծութիւն բազում։ Մեծութիւն խռկեալ անիրաւութեամբ՝ պակասեսցէ, եւ այլն։ Քրիստոնեայն յաղքատութեանն առաւել պայծառանայ քան ի մեծութեան։ Տեսանե՞ս, զի յաղքատութեան քան ի մեծութեան դիւրին է զառաքինութիւնն կատարել. (Ոսկ. եբր.։)
to separate, to divide, to detach, to loose, to remove;
to explain, to expound, to develop, to resolve, to interpret, to comment upon;
to hold out or stretch forth;
— ի ստենէ, to wean;
թուղթ մեկնելոյ, bill of divorce;
cf. Թիւր.
χωρίζω, διαχωρίζω, ἁφορίζω , διορίζω separo, sejungo διαστέλλω discerno, distinguo ἁποσπάω abstraho, evello διαστημάζω intervallum facio, disjungo. Մեկին առնել, որպէս մեկուսացուցանել. անջրպետել. անջատել. զատուցանել. որոշել. զատել, բաժնել.
Մեկնել ի ստենէ. (Ովս. ՟Ա. 8.) ըստ յն. ասի՝ Հատուցանել ի ըաթանէ. ἁπογαλακτίζω ablacto.
ՄԵԿՆԵԼ. ἑκτείνω extendo. Մեկին առնել, որպէս պարզել, տարածել, սփռել, ձգել կարկառել, երկայնել զձեռն կամ ձեռամբ. ռմկ. եւս. մեկնել, երկնցընել.
ՄԵԿՆԵԼ. φράζω, μεταφράζω dico, indico, doceo, interpretor ἑπιλύω dissolvo, resolvo, explico διασαφέω declaro, explano συγκρίνω dijudico, conjecto եւ այլն. Մեկին առնել, ըստ որում պարզ եւ յայտնի կացուցանել. պարզել զմթութիւն բանից. յայտնաբանել. բացայայտնել, վերլուծանել. թարգմանել. խելամուտ առնել. մեկնիլ, բացատրել, հասկըցընել պարզ կերպով.
Մեկնեա՛ մեզ զառակ որոմացն, կամ զառակս զայս։ Առաձինն առակերտացն իւրոց մեկնէր զամենայն։ Առն ըստ իւրաքանչիւր երազոյ մեկնեաց։ Մեկնէ զերազս, եւ պատմէ զառակս։ Կարօղ է մեկնել մեկնութիւնս։ Սկսաւ մովսէս մեկնե զօրէնս զայսոսիկ.եւ այլն։
apart, aside, separately, in private, singly;
— առնել, to remove, to alienate;
— կալ, լինել, to remain aloof, to withdraw, to retire, to stand in dispart.
Անցեալ մեկուսի ի նոցանէ՝ ելաց յովսէփ։ Առեալ զնա մեկուսի պետրոսի։ Ի կանանց մեկուսի եմք յերիկէ եւ յեռանդէ. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 24։ Մտթ. ՟Ժ՟Զ. 22։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 25։)
Ի մեկուսի լինել նորա՝ ընկալցի զհոգ եղբարցն. (Բրս. հց.։)
Խնդրէր պարապ՝ մատնել զնա նոցա մեկուսի յամբոխէն. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 6։)
blamable, blameworthy;
— լինել, cf. Մեղադրեմ.
ՄԵՂԱԴԻՐ ԵՄ, կամ ԼԻՆԻՄ. μέμφομαι, ἁπομέμφομαι , αἱτιῶμαι, ἑγκαλέω incuso, culpo, accuso, vitio do sive verto. Մեղ դնել. մեղադրել. պատճառս եւ յանցանս ի վերայ դնել. վնասակար առնել. ստգտանել. բամբասել. ամբաստանել. դատել. յանդիմանել.
Մեղադիր լիցի մարդ, ինքն ցինքն ասիցէ։ Յառաջագոյն իսկ մեղադիր եղեաք հրէից եւ հեթանոսաց՝ ամենեցուն ընդ մեղօք լինելոյ։ Ո՞վ իցէ՝ որ մեղադիր լինիցի ընտրելոց աստուծոյ, եւ այլն։
Քեզ ոչ կարեմք մեղադիր լինել։ Զինուորացն մեղադիր ոչ կարէք լինել. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. թաղմ.։)
Մեղադիր եմք յոյժ, զի ամենայն սրտիւ միտեցեր զհետ հեթանոս թագաւորին ... ե՛ւս առաւել յայսմ մեղադիր եմք, զի եւ այլն. (Խոր. ՟Գ. 57։)
sin, crime, iniquity, transgression, trespass;
fault, error;
offence, evil, malice;
— փոքր, թեթեւ, peccadillo, venial fault;
եօթն մահուչափ —, the seven capital sins;
մահուչափ or մահացու, սկզբնական, ներգործական, վերապահեալ —, deadly or mortal, original, actual, reserved sin;
վկայք մեղաց, false witnesses;
վասն մեղացն, sin-offering or trespass-offering;
անկանել ի մեղս, մեղս առնել, գործել, to sin, to transgress;
ի մեղս արկանել, to cause to sin;
խոստովանել զմեղս իւր, to confess one's sins;
թողուլ զմեղս, to remit, to absolve sin;
մեռանել ի մեղս, to die in sin;
ի մեղս գրել զիմն, to impute a thing as a crime to;
մեղս դնել, cf. Մեղադրեմ.
Մեղս զայն ասէ, որ գիտելով մեղանչէ. եւ յանցանս զայն՝ որ անգիտութեամբ. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Զմեղսն չհամարել մեղս՝ առաւել չար է. (Գէ. ես.։)
Ի ՄԵՂՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. Պատճառ լինել մեղանչելոյ. մեղք ձգել՝ խօթել.
gladiator, wrestler, gymnast, athlete;
— կռիւ, cf. Մենամարտութիւն;
— լինել, cf. Մենամարտիմ;
— ոգորել, cf. Մենամարտիմ.
Մենամարտիկ ոգորել առ վիսութենէ, եւ ընդ գազան կռուել. (Ոսկ. մ. ՟Բ։ 5։)
Ի մենամարտիկ լինել վկային՝ զարմացաւ տէրն, եւ յանչափ սիրոյն յարեաւ պսակել զնա. (Եփր. ի ստեփ.։)
Ի մենամարտիկն լինելոյ ընդդէմ դահճացն. (Յհ. կթ.։)
Միայն սակաւ արք իջեալ առ նոսա՝ մենամարտիկս ելանէին. (Ասող. ՟Գ. 41։)
dead, deceased, defunct;
dead body, corpse;
ընդ —ս համարել, to believe or take for dead;
օր մեռելոց, All Soul's day;
ցուցակ մեռելոց, register of the dead;
պաշտօն մեռելոց, office for souls in purgatory;
cf. Ննջեցեալ.
νεκρός mortuus, cadaver. Վախճանեալն. անկեալն մահուամբ. դի անկենդան. մեռած, մեռել. ... (լծ. լտ. մօ՛ռդուուս ).
Յարեաւ աբրաամ ի մեռելոյն իւրմէ։ Թաղեցից զմեռեալս իմ։ Թաղեա՛ զմեռեալն քո։ Մերձենայցէ ի վիրաւոր կամ ի մեռեալ։ Ի մեռեալս ազատ։ Յարիցեն մեռեալք։ Եհերձ ճանապարհ ընդ մէջ կենդանեաց եւ մեռելոց։ Վասն կենաց զմեռեալն աղաչէ.եւ այլն։
Շիրիմ մեռելոյ, եւ յարութիւն մեռելոց (գերեզման փրկչին). (Մեկն. ղկ.։)
ՄԵՌԵԱԼ. որպէս θνησιμαῖον morticinum. Մեռելոտի. գէշ կենդանեաց, կամ մարդոյ.
Յամենայն գազանաց ... որ մերձեսցի ի մեռեալ նոց, եւ որ բառնայցէ ի մեռելոց նոցա։ Ի մսոյ նոցա մի՛ ուտիցէք, եւ ի մեռեալ նոցա մի՛ մերձենայցէք։ Տեսին մեռեալ ընկեցեալ ի ճանապարհին. եւ առիւծն կայր առընթեր մեռելոյն. եւ այլն։
ՄԵՌԵԼՈՑՆ գ. ՄԵՌԵԼՈՅԹՔ. որ եւ ասի ՄԵՌԵԼՈՑՆ. Ծախք ի թաղումն եւ ի հոգեւոր օժանդակութիւն մեռելոյն. եւ Որ ինչ իցէ վախճանելոյն.
Թէ ո՛րպէս արժան է զմեռելոցն առնել։ Թէ ձեռնհաս իցէ այրն, զմեռելոյթսն արասցէ (կնոջն). եւ եթէ ոչ իցէ, յիւրոցն (յընչից կնոջն), եւ առն ի ժառանգութիւն մի՛ լիցի. (Մխ. դտ.։)
barenecked;
naked, clear, evident, open, frank;
nakedly, clearly, overtly, plainly;
— առնել, to make evident, to reveal, to discover, to unveil;
ամենայն ինչ — կայ առաջի նորա, all things are naked and opened unto the eyes of him.
Փոխանակ պատառելոյ պատմուճանին, եւ մերկապարանին լինելոյ՝ զմերկացեալս ի կենաց լուսոյն ծածկեա՛ աստուածային ողորմութեամբդ. (Բենիկ.։)
τετραχηλισμένος nudato cervice, apertus. Մերկ պարանոցաւ. իբր ամենայն իրօք յայտնի, անթաքչելի.
Ամենայն երեւելիք եւ աներեւոյթք՝ պարզ եւ մերկապարանոց կան առաջի աստուածութեան. (Նար. յովէդ.։)
flowing, running, fluid;
transitory, transient;
fluid;
ելեկտրական — electric fluid.
Կարծրն քեզ հոսանուտ է, եւ լոծն քեզ պնդակազմ։ Հոսանուտ եւ ստորածորելի նիւթից գերափառ. (Նար. ՟Ծ՟Գ. ՟Ղ՟Գ։)
Ընթացուցանելով ի ժամս հոսանուտ անձրեւաց, եւ արեգակնակէզ տօթոյ. (Վրք. ոսկ.։)
shadow, shade, umbrage;
auspice, conduct, shield, defence, guard;
— ընդ —նեաւ, in the shade, under the shadow of;
with the protection or under the auspices of;
— լինել, առնել, cf. Հովանաւորեմ;
աւուրք իմ որպէս — անցին, my life has passed away like a shadow.
Ծածկեաց զլերինս հովանի նորա Եկա՛յք ծածկեցարո՛ւք ընդ հովանեաւ իմով։ Սփռեաց ամպ՝ հովանի առնել նոցա։ Ընդ հովանեաւ վիմիդ։ Աւուրք իմ որպէս հովանի անցին.եւ այլն։
Տիրապէս ստուեր իմա՛ զհովանին։ Զհիւանդն հովանեաւ բժշկել. (Լմբ. ժղ. եւ սղ։)
ՀՈՎԱՆԻ ԼԻՆԵԼ. ՀՈՎԱՆԻ ՈՒՆԵԼ. σκιάζω obumbro ὐπερασπίζω, σκεπάζω tego, operio, protego sicut scuto. Հովանանալ (ըստ ՟Ա նշ). հովանաւորել. զստուեր իւր արկանել ի վերայ այլոց. եւ պաշտպանել. խնամարկել.
Հովանի լիցին նմա ամենայն անտառք։ Լինել նմա հովանի ի վերայ գլխոյ նորա։ Ամպ լուսաւոր հովանի եղեւ ի վերայ նոցա։ Հովանի ունիցի ամպն ի վերայ խորանին։ Քերովբէքն հովանի ունէին ի վերայ տապանակին.եւ այլն։
Կամ նմանութեամբ, Պաշտպանել, խնամարկել որպէս թեւարկելով.
Աստուած հովանի լիցի նմա զամենայն աւուրս. Զօրութիւն բարձրելոյն հովանի լիցի ի վերայ քո։ Հովանի լիցի տէր զօրութեանց ի վերայ երուսաղէմի։ Աջով իւրով հովանի լիցի նոցա։ Հովանի լինէր ամենայն գնդին նիզակաւն. եւ այլն։
cf. ՊԱՏՍՊԱՐԵՄ. իբր պատել ասպարաւ, այսինքն վահանաւ, որ է լծորդ ընդ Հովանի. որպէս եւ Ասպարն ընդ ռմկ. սիբեր յն. ասբիս.
renunciation, renouncing, relinquishment;
abdication;
resigning, resignation;
denial, refusal;
leave of absence;
dismission, discharge;
permission;
parting, leave;
farewell, adieu, good-bye;
— առնել, տալ, cf. Տալ հրաժարական ողջոյն;
to renounce, to give over, to relinquish, to resign;
to retire from, to leave off;
to bid adieu or farewell;
ի —ի կացուցանել, to dismiss, to discharge, to send or turn away;
առնուլ — անդարձ, to bid an eternal farewell, to bid adieu for ever.
cf. ՀՐԱԺԱՐՈՒՄՆ. որպէս Արգելումն. յետս կալն.
ՀՐԱԺԵՇՏ. Յուղարկումն մեռելոց. ելք յաշխարհէ.
Արձակիչ կապելոց, հրաժեշտ վնասակարաց։ Խնդրեաց ի տեառնէ հրաժեշտ տկարութեանն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
ՀՐԱԺԵՇՏ. Հրաման մեկնելոյ.
Ի ՀՐԱԺԵՇՏԻ ԿԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Յուղարկել, արձակել խաղաղութեամբ. որ եւ ՀՐԱԺԱՐԵՄ.
Զորս ի հրաժեշտի կացուցանէին՝ հասուցանել յիւրաքանչիւր աշխարհս։ Ի հրաժեշտ կացուցանէին երթալ խաղաղութեամբ յաշխարհն հայոց. (Փարպ.։)
ՀՐԱԺԵՇՏ ԱՌՆՈՒԼ, ՏԱԼ, ԼԻՆԵԼ. Հրաժարել, ի բաց կալ, մեկնիլ, հեռանալ.
Հրաժեշտ առին մահ եւ խաւար ի ծագել լուսոյն եւ ի գալ կենացն. (Յճխ. ՟Զ։)
ՀԱՐԺԵՇՏ ՏԱԼ. իբր Հրաժարեցուցանել.
cf. Սքանչելագործ.
θαυματουργός qui miracula edit եւ mirificus. Որ գործէ հրաշս. սքանչելագործ. նշանագործ. որ տիարպէս զաստուծոյ ասի. հրաշք գործօղ .... եւ իբր Հրաշագործական, որ ասի զաստուածային իրաց.
Աստուածային իմն հրաշագործ յայտնութիւնս։ Հրաշագործ եւ սքանչելի յարութեամբն. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Սքանչելապէս.
Իբր հրաշիւք. եւ Հրաշալի օրինակաւ. սքանչելապէս.
Հրաշապէս յայտնել, ծանուցանել, բաղկացուցանել զգոյութիւն շնչոյս. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Խ՟Դ. ՟Հ՟Ե։)
cf. Սքանչելացուցանեմ.
Սքանչացուցանել. հիացուցանել. եւ Հրաշալի յօրինել, կացուցանել,. պայծառ զարդարել. հանդիսացուցանել.
miracle, marvel, wonder, prodigy, portent;
monster;
spectre, phantom, larvae, ghosts;
— իմաստութեան, prodigy of science, of wisdom;
—շս գործել, to work a miracle;
to perform miracles, to do or work wonders;
ի —շս զարմացման ածել, to surprise, to astonish, to stun, to amaze, to astound;
ո՜վ —շիցս, what a wonder ! good Heavens ! Goodness gracious !.
cf. ՀՐԱՇ. θαῦμα miraculum, res mira, admiratio τέρας prodigium . Սքանչելիք. գործ զարմացուցիչ՝ որպէս գեր ի վեր քան զբնութիւն կամ զկարծիս. նշան կամարհեստ աստուածային, ահաւոր եւ հիանալի. որպէս եւ հրաշալի գոլն. ահաւորութիւն, եւ հիացումն. հրաշանալն. զարմանք.
Հրաշիւք արուեստից։ Արուեստն, եւ հրաշք իւր։ Քան զամենայն գործոց քոց հրաշս։ Առ հրաշիցն սքանչելութիւն։ Անճառ հրաշիւք։ Հրաշից սքանչելեաց կամ զարմանալեաց. (Նար.։)
Ի հրաշս զարմացման զտեսանողսն ածելով. (Անան. եկեղ։)
Այսք են հրաշք յաւէժ անհանդուրժելիք. (Ճ. ՟Գ.։)
made public, published, divulged every where, rumoured abroad;
— առնել, to publish, to make known far and wide, to divulge, to noise or rumour abroad;
— լինել, to become public, to take wind, to be published, divulged.
Հրապարակագոյժ ձաղանօք։ Հրապարակագոյժ ինքեամբ զիւրն ի մէջ ածել կորանս. (Պիտ.։)
Տեսեալ զանարգանս հօր իւրոյ, ելեալ հրապարակագոյժ բողոքէր. (Ոսկ. ղկ.։)
Հրապարակագոյժ լինել վասն անամօթութեանն. (Նիւս. երգ.։)
Յորժամ հրապարակագոյժ լինի, ոչ կարէ հաճոյ լինել աստուծոյ. կամ որ կայցէ հրապարակագոյժ՝ հազիւ կարէ լինել հաճոյ աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Գ։)
ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՈՅԺ ԱՌՆԵԼ. δημοσιεύω divulgo, publico. Հրապարակել. հռչակել, եւ նշաւակել.
Մի՛ ձաղել առաջի բազմաց, մի՛ հրապարակագոյժ առնել զյանդիմանութիւնն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Խորհեցաւ լռելեայն արձակել զնա, ոչ համարձակեալ հրապարակագոյժ առնել զնորայն. (Բրս. ծն.։)
charms, attractions, allurements;
lure, bait, wheedling, cajolery, flattery, enticement, solicitation, seduction;
instigation, suggestion, impulse, incitement;
— գեղոյ, charms of beauty;
— հաճոյից, հեշտութեան, the allurements of pleasure, of voluptuousness;
պատիր —, deceitful baits;
ի —րս ուրուք ըմբռնիլ, ելանել, հարկանիլ, to be seduced, misled, tempted, led astray, allured, enticed, decoyed;
ի —րս ցոփութեան դարձուցանել զոք, to entice to gluttony;
to allure one to debauchery;
արբուցանել ումեք —րս պղտորս, դժնեայս, to administer poison, to poison;
to seduce, to mislead, to pervert, to corrupt, to debauch, to lead astray, to bring into an error.
πεισμονή persuasio ἁνατροπή eversio. որ եւ ՀՐԱՊՈՒՐԱՆՔ, նաց, նօք. Պատիր հրաւէր կամ հրաւիրումն. չար խրատ. յորդոր. համոզակերութիւն. թելադրութիւն, շողոքորթութիւն. եւ Խեղաթիւրութիւն.
Զի այն հրապոյրք ոչ յայնմանէ են՝ որ կոչեացն զձեզ։ Որ արբուցանէ ընկերի իւրում հրապոյրս պղտորս։ Զհաստատեալ միտսն ի հրապոյրս ցոփութեան դարձուցանել ջանային. (Գաղ. ՟Ե. 8։ Ամբ. ՟Բ. 15։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 21։)
fire;
pyre;
funeral pile;
fire, ardour;
Mars;
—ս արկանել, հարկանել, to kindle, to light, to set on fire.
Առնել հրատ մեծ։ Տուն հրատի։ Բոց հրատի. (Վրք. հց. ՟Ի։ Սոկր.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
throwing, casting or shooting fire;
gun, musket, fusil, piece, arquebuse, rifle, blunderbuss;
— բաղխիչ, գայլախազեայ, կախաղանաւոր, ասղնաւոր, կրկնահար, հողմահար, յետախցիկ, որսոյ, թռչնորսական —, percussion-gun, flint-gun, pendulum-gun, needle-gun, double-barrelled gun, air-gun, breech-loading, sporting-gun or shooting-gun, fowling or birding-gun, musket or rifle;
բաղխիւն —ի, musket-shot;
շռինդ —ի, report of a gun;
հարուած —ի, gun-shot wound;
— բարկութիւն, շանթք, thunder, thunder-bolt;
լնուլ զ—, to load a gun;
արձակել զ—, to shoot, to let off, to discharge, to fire;
չառնուլ հուր —ի, to miss fire, to flash in the pan;
—ք, hail of fire;
musketry.
Զհրացանն բերելով յերկնուստ զանզրաւ կիզումն. (Արծր. ՟Գ. 17։)
fire, conflagration;
— ի ծովւ, ի նաւի, ship on fire out at sea;
fire on board ship;
— արկանել, հանել զ—, to fire, to set on fire, to give to the flames;
— վառեցաւ, it was burnt;
cf. Հուր;
cf. Ջրհան.
Դարձեալ այլ մոլեկան հուր հրդեհի բորբոքէր ի կողմանց արեւելից. (Ղեւոնդ.։)
angelic nature;
embassy, message, deputation, delegation;
—ս առաքել, առնել, to send ambassadors, deputies, to depute, to send a commission.
Մանաւանդ՝ ատգամաւորութիւն. դեսպանութիւն. հրեշտակագնացութիւն. πρεσβεία legatio ἁποστολή missio. էլլելիք.
Ի կրկին միտս բերի ասելն վասն քահանայի,
in hebrew;
cf. Հրէական;
— ուսանել, խօսել, գիտել, to learn, to speak, to know hebrew, the hebrew language or tongue.
Հրէարէն խօսել, կամ աղաղակել. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 26. 28։ Ես. ՟Լ՟Զ. 11. 13։)
Ոչ գիտէին խօսել հրէերէն կամ հրէարէն). (Նեեմ. ՟Ժ՟Գ. 24։)
Լինել հրէարէն. յն. հրէանալ։
Ամաչեսցեն հերձուածողք, որք հրէարէն կամին մեկնել զգիրս. (Ոսկ. ես.։)
Հրէերէն լինել, կամ գնալ. (Ոսկ. գաղ.։)
Հրէերէն ուսուցանել. (Եւս. պտմ. ՟Է. 29։)
Ոչ հրէաբար դատարկանալ ի նմա (ի կիւրակէն) հրաման ընկալաք, մինչ զի եւ զկերակուրս անգամ հրէերէն ոչ պատրաստել ի սմա. (Ղեւոնդ.։)
burnt, kindled, on fire;
fire;
— առնել, to burn, to kindle, to consume by fire;
— լինել, to burn, to be burnt or consumed by fire.
ՀՐԿԷԶ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ἑμπυρίζω comburo, concremo եւ այլն. Հրով կիզուլ. այրել, իլ. հրձիգ առնել, լինել. կրակ ձգել, էրել.
Հրկէզ առնել զայգի, կամ զտաճար։ Դրունք հրկէզք. (Ես. ՟Գ. 14։ ՟Ա. Եզր. ՟Ա. 55։ Նեեմ. ՟Բ. 17։)
Զհրկէզ կամելն լինել տանն հրէից. (Նախ. ես.։)