whose thoughts are bent on justice, just, equitable;
— լինել, to be composed, adjusted;
— առնել, to accord, to conciliate, to reconcile.
ԻՐԱՒԱԽՈՀ կամ ԻՐԱՒԱԽՈՐՀ. Որ Խորհի զարդարն եւ զիրաւն. արդարասէր. արդարակորով. իրաւարար.
Թագաւորք եւ իշխանք եւ դատաւորք իրաւախոհք եւ արդարակշիռք յիրաւունս աստուծոյ. (Յճխ. ՟Ի։)
Որ ի բնէ արդարակորով եւ իրաւախորհ էր. (Եզնիկ.։)
Զիա՞րդ իրաւախորհ արդարոյն ընդդեմ մեղաւորացն մահու զինեցայց. (Նար. ՟կա։)
եւ ոչ այլ ոք գտցի իրաւախոհ ի ձեզ, որ ընտրէ զիրաւունս, այլ յանհաւատիցն խուզէ զիրաւունս եղբայր յեղբօրէ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Կամ Ուղղախորհ. ողջախորհուրդ. խոհական. զգօն. ուշիմ. բանիբուն. իմաստուն. որպէս յն. ἑπιγνώμων cognoscens.
Արդարն իրաւխոհ սիրէ զանձն իւր։ Որք իրաւախոհք են յանձինս իմաստունք են։ Աղքատի ոչ գտանին միտք իրաւախոհք. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 25։ ՟Ժ՟Գ. 10։ ՟Ի՟Թ. 7։)
Կամ Բարեխորհ. բարեսէր. Բարեհաւան. միաբան. εὑνοῶν benevolus.
Լե՛ր իրաւախոհ (կամ իրաւխորհ) ընդ ոսոխի քում. (Մտթ. ՟Ե. 25։)
cf. Իրաւախոհ.
adjustment, accommodation;
agreement, articles.
truth-speaking, truthful, veracious.
Իրաւաբան. Ճշմարտախօս.
Զայս իրաւախօսն ասաց (այսինքն անսուտ ճշմարտութիւնն քրիստոս), երթիցեն նոքա ի տանջանսն յաւիտենականս. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
true and just.
ԻՐԱՒԱԿ եւ ԻՐԱՒԱԿԱՆ. իրաւ եւ իրաւացի ամենայն իրօք.
Արդար իրաւակ, արժանաւոր եւ սուրբ. (Մագ. ՟Ե։)
Որովք դու տայցես անձին վճիռ, վարէ դատաւորն. որ քան ցամենայն ինչ իրաւականն է. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։) յն. δικαιότατον justissimum.
cf. Իրաւակ.
ԻՐԱՒԱԿ եւ ԻՐԱՒԱԿԱՆ. իրաւ եւ իրաւացի ամենայն իրօք.
Արդար իրաւակ, արժանաւոր եւ սուրբ. (Մագ. ՟Ե։)
Որովք դու տայցես անձին վճիռ, վարէ դատաւորն. որ քան ցամենայն ինչ իրաւականն է. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։) յն. δικαιότατον justissimum.
usucaption.
cf. Արդարակշիռ.
Դու միայն ցկշիռ եւ ճռմարտադատ բարերար. (Նար. ՟Ծ։)
ամենաբաշխ աջ, ցակշիռ ձեռն. (Սկեւռ. աղ.։)
cast out or rejected deservedly.
իրաւամբք մերժեալ կամ մերժելի.
Իրաւամերժ սովեալ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
cf. Արդարանամ.
արդարանալ. իրաւ եւ արդար գտանիլ. կամ ստուգիւ հասու լինել.
Եւ ոչ բանիւ իրաւանալի. (Նար. ՟Դ։)
Եկն ժամանակ, որ ոչ իրաւացաւ այս։ Խնկարկութիւն նոցա իրաւացաւ. (Լմբ. ժղ.։)
Ընդ ամենայն անցեալք իմաստս, որ նոցա էին պանծալիք՝ իրաւացեալք. (Սոկր.)
Պարտ էր հարցանել եւ իմանալ, թէ իրացն ասացելոց իրաւացեալք լինէին. (Ոսկ. գծ.։)
justly, worthily, equitably, deservedly.
Իրաւապէս դատել, կամ լսել. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Իրաւապէս բաշխել (այսինքն առնել) զդատաստանս. (Օրին. ՟Ա։)
Ոչ կամեցաւ իշխանութեամբ փրկել միայն, յլեւ իրաւապէս ... իրաւմամբք փրկեցին. եւ այլն. (Խոսր. պտրգ.։)
Աղուէս իրաւապէս կոչէ զնոսա. (Լմբ. սղ.։)
Բամբասեսցի իրաւապէս իբրեւ զհեթանոսեւ զմաքսաւոր. (Շ. ընդհ.։)
աստանօր իրաւապէս առցէ բանս զկայ։ իրաւապէս առեալ զկայ դադարէ յայնմ ոճոյ ընթացից. (անյ. բարձր։ Լմբ. իմ.։)
Իրաւապէսառ հոգին յարէ զբերկրումնն, մարմնական բարբառով մեծացուցանել զնա, եւ հոգւովն ցնծալ յաստուած փրկիչն։ Իրաւապէս ուրեմն ասացաւ խորտակումն թագաւորութեան բանսարկուին. (Կիւրղ. ղկ.։)
cf. Արդարասէր.
Սիրօղ իրաւանց (անձն, կամ բան).
Հաւանեցուցեալզնոսա իրաւասէր բանիւք. (Ոսկիփոր.։)
unjust, corrupt;
that conceals the truth or justice, corrupting, bribing.
Որ սուզանէ կամ ընկղմէ զիրաւունս.
Գգուեցին զկաշառս իրաւասույզ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
law, justice;
jurisdiction.
that renders justice, judging rightly;
judge, arbiter, umpire, mediator;
— կացուցանել, to make judge;
— անբողոքելի, sovereign judge.
Եղիցի տէր դատաւոր եւ իրաւարար ընդ իս եւ ընդ քեզ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Դ. 16։)
δικαστής judex. Որ առնէ իրաւունս դատաստանաւ. արդար դատաւոր.
Ասացկոյսն վասն իրաւարար որդեկին, ցրուեաց ցամբարտավանս։ Կացցէ եւմնասցէքրիստոսդ քո մեջ իրաւարար. (Լմբ. սղ.։)
Որպէս զերկրաւորսիրաւարար ասեմք, որ զչարագործն եւ զպիղծն եւ զանիրաւն ի բանտս մատնեն. (Յճխ. ՟Ե.)
Իրաւարարս ի տան արքունի, իրաւարարս ի քաղաքսեւ յաւանս. (Խոր. ՟Բ. 7։)
just, equitable, right, reasonable;
lawful, legal;
honest, worthy, righteous;
justly, equitably, reasonably;
— է, it is right, just.
δίκαιος, -ον justus, -um;
aequus, -um Արդարացի. ուղիղ. Զանձանց ասի որպէս Արդար, արդարադատ.
Եւ դուք եղիջիք ինձ իրաւացիք, ասէ տէր. (Ես. ՟Ժ՟Դ. 17։)
Այս ոչ իրաւացի դատաւորի է, եթէ աբել եւ կայէն ի միում հանգստգեան վայելիցեն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Վկայութիւնք յիրաւացեաց ատենի ըստ պահանջելոյ աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
Այսպիսի կարծիք չեն իրաւացեաց. (Սեբեր.։)
Եւ որպէս Օրինաւոր. հարազատ.
Իւր առանձին ունել ամուսին ... խորշեաց յօտարէն եւ յանիրաւէն, եւ քո իրաւացաւն շատացիր ... Ի քո իրաւացոյն խորշել տայ, եւ յանիրաւն փարել. (Լմբ. առակ.։)
Յիրաւացի եւ արդար ընչից իւրեանց կերակրին. (Շ. ընդհ. որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
ԻՐԱՒԱՑԻ. առաւել ասի զիրաց եւ զբանից, որպէս Իրաւական, դիպօղ եւ վայելչական. որ ինչ է ըստ իրաւանց.
Իրաւացի դատատան. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։ Պիտ.։)
Իրաւացի մահ, կամ պատուհաս. (Խոր. ՟Գ. 58։ Յհ. կթ.։)
Ամենայն խորհրդով յառաջացեալ իրաւացեաւ. (Բրս. պհ.։)
Կտարելականօք գլխովք, օգտակարաւն, կարողաւն, իրաւացեաւն։ Ըստ կորովակի իրաւացւոյն մասին. (Պիտ.։)
Որպէս իրաւացւոյ ընդդիմադրութեանն. (Մաքս. ի դիոն.։)
իրաւացի դիմաբանութիւն. (Մագ. ՟Ծ։)
Զուսմունս՝ անձանց կերակուր իմն ասելով գոլ՝ յիրաւացւոյն ոչ ոք վրիպեսցէ. (Նիւս. երգ.։)
Պարծէի զբարւոքն եւ զիրաւացին. (Նար. ՟Ծ՟Թ։)
դիմազ. ԻՐԱՒԱՑԻ Է. դիմազ. δικαιώτερον ἑστι justum ac aequum est. Իղաւունք են արժան է եւ իրաւ.
ինձ ծերագունիս արդեօք իրաւացի է ասել յառաջագոյն (զիմ կարծիս). (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Իրաւացի է միշտ զարմանալ. (Պիտ.։)
Առաւել ինձ երկնչել իրաւացի է. (Շ. բարձր.։)
զոր համառոտաբար դնել իրաւացի է. (Լմբ. պտրգ.։)
ԻՐԱՒԱՑԻ. մ. δικαίως juste, jure. իրաւամբք. ըստ իրաւանց. արդարապէս. իրաւաբար.
իրաւացի նիւթէ զվճիռն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
Անարժանութեամբ, եւ ոչ իրաւացի. (Փարպ.։)
Անաչառ է դատաւոր, եւ իրաւացի առնէ զդատաստանն. (Խոսր.։)
Զայս եւ առաքելոյ հաստատեալ է իրաւացի դատել. (Իգն.) (որ լինին եւ ածակ)։
Չարին անիրաւաբար տայ տեղի, իսկբարւոյն իրաւացի. (Շ. ամ. չար.։)
Բարի ոստ (աստուածասիրութեան), որ է մարդասիրութիւն, իրաւացեաւն առ նմանն պահել զարդարակոն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
to justify, to approve, to do justice;
— զիրաւունս այրուոյն, to support the cause of widows;
— զոք թագաւորել, to confer the right to reign, to legitimate the reign.
διακρίνω dijudico. Իրաւունս տալով կամ առնելով՝ արդարացուցանել. ուղիղկշռութեամբ դատել եւ ընտրել.
Իրաւացուցանէ զբանս իմ։ զիրաւունս որբոյն ոչ իրաւացուցին։ Զաղքատն ոչ իրաւացուցին. (Յոբ. ՟Թ. 14։ Երեմ. ՟Ե. 28։ ՟Ի՟Թ. 16։)
Ամենեքին իրաւացուցին զխօսս վահանայ քան զխօսս վրուայ. (Փարպ.։)
Իրաւացուցեալ ոսկին ոչ մաքրի. (Կլիմաք.։)
Իրաւացուսցես զիմս ողորմութիւն առ երկնայինս եւ առ երկրաւորս. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Զի անմեղին մահն՝ մեղուցելոց կենդանութիւնիրաւացուցէ. այսինքն իրաւամբք արասցէ կամ տացէ. (Խոսր. պտրգ.։)
Կամ Ստուգել. ճշմարտել. հաւաստի առնել իրօք.
ըզծարաւելն իրաւացոյց՝ խոնաւութեանն ծախեցելոյ ի մարմնին։ Նոյնպէս եւ զարտօսրն իրաւացոյց զբնական լինել ի մարմնի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
who discerns between and judges, who decides;
judge, arbiter.
Որ ընտրէ զիրաւունս.
անհաւան ցընտիրք. (Սեբեր.։)
cf. Յիրաւի.
Իբրու ռամկականն ձայնիցս Իրաւ, իրաւացի. եւ Յիրաւի. զորս տեսցես.
Դատեաց զմեզ ըստիրաւի իւրոց դատաստանացն. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Յաւէտ իրաւի եւ արժանի էր. (Յհ. կթ.։)
Յորժամ իրաւի ոք տանջի, ամաչէ եւ տառապի. (Նչ. եզեկ.։)
հերովդէս ի յիրաւի խռովէր, քանզի թագաւոր էր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6.) յն. εἱκότως jure.
to effect, to put in execution, to do.
πραγματεύομαι aggredior res agendas. Իրս ինչ առնել. ձեռն ի գործ արկանել. բուռն հարկանել ի գործել.
Իսկ ապա եւ ոչ խորհել պիտեսցի, եւ ոչ իրաւորել. (Պերիարմ. ՟Ժ։)
Խորհել, եւ ի ձեռն խորհրդոցն իրաւորել. (Անյաղթ անդ։)
right, justice, equity;
due;
law;
duty;
reason;
rectitude, uprightness;
right, faculty, power, competence;
իրաւամբք or ըստ իրաւանց, by right, rightfully, justly, duly, lawfully;
որո՞վ իրաւամբք, by what right ? with what authority ? աստուածային —, divine-right;
ամենայն իրաւամբք, with all one's authority;
—նս առնել or ընտրել, to render justice, to judge;
զիրաւունս ուրուք ի գլուխ հանել, to justify completely;
առնել ումեք —նս ի ձեռաց թշնամեաց, to free one from his adversaries, to acquit;
—նս համարել՝ վարկանել, to think, or repute right, to think it proper, to believe oneself right;
—նս տալ, to show with reason, to bring proofs;
to justify, or exculpate oneself;
զիրաւունս ցուցանել, to prove one's rights, to adduce or allege proofs in one's defence;
to contest, to bring an action against;
—նս հանել, to judge rightly;
to justify;
զ—նս ի նա հանել, to pronounce judgment in one's favour;
զիրաւունս իւր կացուցանել, զիրաւունս անձին ցուցանել, to put in one's claim, to avail oneself of one's rights;
—նս խնդրել, to ask for justice, to demande one's right;
պինդ կալ յիրաւունս, պահանջել զիրաւունս, to sustain one's rights;
թիւրել զիրաւունս, to cavil, to sophisticate, to overstain the law;
— են նոցա բողոք ունելոյ, they have reason for complaint;
եւ իրաւամբք արդեօք, that is not without reason.
δικαίωμα, δίκη, δικαίωσις , κρίμα jus, justitia. (ի ձայնէս Իրաւ, որոյ արմատն է Իր. ընդ որում լծ. լտ. Եու՛ս, եուրիս. եւ արաբ. շէրի. որպէս եւ իռս է իրաւունք ժառանգութան)։ Ասի եւ ԻՐԱՒ։ Որպէս Արդարութիւն. արդար եւ ուղիղ դատաստան. իրաւացի եւ արդարացի ինչ. կանոն եւ օրէնք ուղղութեան. եւ Գործ ուղիղ. եւ Իրաւացի պատճառ, փաստ. հախ.
Յիրաւանց քոց ես ոչ խոտորեցայ։ Յիրաւունս քո կեցո զիս։ Արարի իրաւունս եւ արդարութիւն։ Իրաւունքն ոչ ետուն կեալ։ Եւ արդ եդ նմա իրաւունս եւ դատաստանս.եւ այլն։
Այնպիսի բարք են չարագործաց զիրաւունսն անիրաւութիւն ասել. (Եզնիկ.։)
զիրաւունսն անձին ցուցանել. (Սեբեր.)
իրաւանցն կշիռ պակասեալ, եւ անիրաւութիւնն իսկոյն զօրացեալ. (Նար. ՟Դ։)
արդարադատ իրաւամբք. (Իգն.։ Լմբ. սղ.։)
Ոչ իրաւամբք բերի յիրս ինչ, եւ անիրաւութեամբ ի միւս իրս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
ԻՐԱՒՈՒՆՔ. Կարգ եւ օրէնք սահմանեալ, կամ ի սովորութենէ մուծեալ. կարգաւորութիւն. եւ Բաժին՝ կամ հաս. որ անկանի ումեք ըստ սահմանադրութեան օրինաց կամ սովորութեան.
Եղեւ իբրեւ օրէնք եւ իրաւունք ի մէջ իսրայ՛լ։ Կացոյց ըստ իրաւանցն դաւթի ըզդասս քահանայիցն։ Իրաւունք մի նոյն կացցեն եկին եւ բնակին։ Այս ինչ լցին իրաւունք թագաւորին։ Այս իրաւունք էին նորա զամենայն աւուրս։ Իրաւունք քահանայինէին առ ի ժողովրդենէն.եւ այլն։
օրինադրէ զիրաւունս ողջակիզացն. (Նախ. թուոց.։)
Զի մի՛ զարքունական սահմանեալ իրաւունս վաստակաւորացն թողցեն, կամ գողասցն. (Շ. ընդհ.։)
ԻՐԱՒՈՒՆՍ ԱՌՆԵԼ. δικαιόω, δικάζω justifico, justum censeo, judico, ulciscor. որպէս Իրաւ առնել. դատ առնել. արդարութեամբ դատել. արդարացուցանել, կամ վրէժս խնդրել.
տեսին, թէ իմաստութիւն աստուծոյ է ի նմա առնել իրաւունս։ Արասցես նոցա իրաւունս, եւ քաւեսցես զանիրաւութիւնս նոցա։ Ե՞րբ արասցես ինձ իրաւունս ի հալածչաց իմոց։ Առնէ ինձ իրաւունս ի ձեռաց քոց։ Արար քեզ տէր իրաւունս այսօր ի ձեռաց ամենայն յարուցելոց ի վերայ քո.եւ այլն։
Ինքն իսկ տանուտէրն վասն նոցա իրաւունս դնէ. (Երզն. մտթ.։)
ԻՐԱՒՈՒՆՍ ՀԱՄԱՐԵԼ, կամ ՎԱՐԿԱՆԵԼ. δίκαιον ἠγούμαι justum arbitror, aequum duco. Իրաւացի եւ արժան գրել. բարւոք համարել. լաւ թուիլ ինքեան.
Իրաւունս համարեցաւ թագաւորն։ իրաւունս համարին. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 8։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 13։)
Իրաւունս վարկաւ, կամ վարկան, կամ վարկաք (առնել զայս ինչ եւ զայն). (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
ԻՐԱՒՈՒՆՍ ՏԱԼ կամ ՑՈՒՑԱՆԵԼ. ἁπολογέομαι defendo, purgo me. Արդարացուցանել զանձն. ջատագովել պատճառօք. Փաստ առաջի դնել.
Տայ նոցա իրաւունս, եւ ո՛չ ի դրոց, այլ ի հասարակաց դիմաց։ Յորժամ զսոդոմն կամէր կործանել, նախ իրաւունս տայր աբրահամու։ Եւ երեմիայի զիրաւունս ցուցանելով՝ ասէր։ Իրաւունս տայ թէ վասն է՞ր յամեաց օգնել. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ես. ստէպ։)
ԻՐԱՒԱՄԲՔ, կամ ԻՐԱՒԱՄԲ. մ. արդարապէս. δικαίως juste, jure, merito.
Իրաւմամբ կշտամբութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Իրաւամբք մատանէր դատաւորին. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 23.) իմա՛ վասն մեղաց մարդկան.
ուր Սարգ. իբրեւանուն իմանալով ասէ.
Իրաւամբք մանիլ, այսինքն արդարութեամբ. զի ապիրատ եւ անիրաւ ինչ ոչ գործեաց. այլք զյն. իմանան, իրաւամբք դատողին. եւ այլք ընթեռնուն, անիրաւաբար։
one another, each other;
reciprocally;
չեն յ— նման, they are not like, they do not resemble each other;
շաղկապէ զինքեանս առ —, it unites one to the other, colleagues;
ընդ — անկանել, to rise one against the other, to fall out, or disagree among themselves, to quarrel, to come to blows, to fight;
անդամք ընդ իրեարս պատշաճ, well proportioned limbs;
տեսանել զերեասս իրերաս, to see each other;
ի վերաս իրերաց սպանանել, to kill one after the other;
անդոսնել զիրերօք, to despise one another;
իրերօք օգնել միմեանց, to help one another.
• , ի-ա հլ. (զիրեար, յիրեար, իրե-րաց, իրերօք, զիրեարս, յիրեարս) «իրար, մէկ-մէկի, մէկզմէկ» Ես. լդ. 15. Եզն. (գրու-ած է սեռ. էրիրաց Շապհ. 80). որից համա-ռօտուպծ է իրար՝ որ ունին Շիր. Պղատ. տիմ Թէոփ. խ. մկ. Լմբ. ժղ. Նչ. եզեկ. այս ձևից է զիրարել «իրար անցնիլ, աղմուկ ժխոր հանել» Սոկր. 168. Գր. տղ.։
• ՆՀԲ իր (իբր իր ընդ իրի) կամ իւր բա-ռից։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայ" 11 իւռ բառի կրկնաւորն է։ Հիւնք. իւր բա-ռից։ Մառ. Гpaм. др.-арм. 157 և ЗВO 22, 57 կրկնուած է եար, իմա՛ ար «մէկ» բառից. հմմտ. վրաց. երթի, մին-գըր. արթի, լազ. ար «մէկ». որով ի-րեար նշանակում է բուն «մէկմէկի, մէկզմէկ»։ Pedersen, Յուց. դեր. 36 եար մասնիևով (ինչ. որ-եար) *իո <*sēuro>իւր բառից։ Karst, Յուշար-ձան 403 սումեր. barra «իրեար»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Տփ. իրար, Ալշ. Մշ. գիրար, Մկ. զի-ռար, Ջղ. τիրար, գիրուր, Ագլ. յիւ՛րիւր, Ղրբ. իւրիւր, Ոզմ. հրօր։-Նոր բառեր են իրարան-ցում, իրարել, իրարոց։-Ընդ իրեար ձևից կազմուած ոճեր են՝ դիրար տալ Մրղ., դիրուր գալ, տալ, Ջղ., տի՛ւրիւր գալ, տալ Ղրբ.. իւրիւն գալ, տալ Շմ., դուրուր գալ Գնձ., դիւրիւր գիւլ Ագլ., տրիւն տալ Նխ., դուռու զալ. Ղրդ. «շարժել, շարժուիլ».-սրանց մէջ նախաձայն ըն-մասի անկման համար հմմտ. ընդ բառի տակ յիշուած ձևերը, ինչպէս նաև անկողին>կողինք, ընկոյզ>կուզ, ըն-կեր>զեր. իսկ իմաստի զարգացման համար հմմտ. Մրղ. իրար տալ «շարժել», Ապ. Մրղ. իրար գալ «շարժուիլ», Զթ. իրարցնել «շար-մել» (գլուխ կիրարցնէ «գլուխ է շարժում»)։-(Յիշեալ ձևերի արմատը՝ Մամիկոնեան, Հա-սարից մէկը, էջ 237 համարում է դորր, որի հականիշն է դնում անդորր։ Նոյնպէս Տաթև. ձմ. կա. մատնանիշ է անում երեր արմատը, աւսպէս՝ Ճմլելն այն է՝ որ զկուրծսն անչա՛փ ւեռերաց տան (կովի պտուկների համար է ասում)։ Բայց թէ՛ մին և թէ՛ միւս սխալ են, երկրորդը նոյն իսկ տպագրական սխալի ար-դիւնք՝ փոխանակ յիրերաց տան)։
• ՓՈԽ.-Հայ-բոշայերէն իրար-բաշդա «մի-ասին» (Finck, Die Sprache der arm. 71։ geuner ЗАH 1907, 111). բառացի նշանա-կում է «իրար-գլխի» (թրք. baš «գլուխ». ներգ. basda)։
մանաւանդ. ԻՐԵՐԱՑ, երօք, զիրեարս, յիեարս ἁλλήλων invicem, mutuo. Միմեանց. իր ընդ իրի, կամ ի մէջ իւրեանց փոխանակաւ. մի զմի՛. cf. ԻՐԱՐ, յիրար, յիրարս. իրարու, մէկզմէկ, մէկ մէկու.
Քաղաքք ընդ իրեար անկանին։ Անկանին ընդ իրեար. (Շիր.։)
Անդ պատահեցան միմեանց եղջերուք, եւ տեսին զերեսս իրերաց. (Ես. ՟Լ՟Դ. 15։)
Փարէին զիրերօք, գիրկս արկանէին. (Ածաբ. մակաբ.։)
Զապականիչսն միմեանց (զտարերս՝) խառնուածովք արար օգտակարս իրերաց. (Եզնիկ.։)
Հինգ նահատակս ի վերայ իրերաց սպան։ անդամօք երկար, եւ ընդ իրեարս պատշաճ։ Պատառումն քարին, եւ յիրեարս գալ. (Խոր.։)
Զիրերաց (իրս)։ Առմունք, կամ թերեհաւատեմք յիրերաց. (Լմբ. ատ.։)
Աչք եւ սպիտակ գոյն զընդունին զիրար նման։ Իբրեւ գիծ շաղկապէ զինքեանս առ իրեար. (Լծ. սահմ.։)
jujube;
cf. Յունապ.
zizvphus, lok-tree or jujube-tree;
cf. Յունապի.
that produces, or brings oil, ointment or essence.
μυροφόρος unguentum portans, vel tenens. ըստ յն. միւռոնաբեր. այսինքն Բերօղ զիւղս անոյշս եւ զխունկս յօծանել զմարմինն տէրունական. cf. ԽՆԿԱԲԵՐ, եւ նովին նշանակութեամբ ԽՆԿԱԶԳԵԱՑ.
իւղաբեր եւ սուրբ կանայք։ Իւղաբերից եկեալ ի սուրբ գերեզման քրկչին. եւ այլն. (Շար.։)
Որ ի կանանց իւղաբերից արտասուեցար առաւօտին. (Յիսուս որդի.։)
Ձեզ աւետիք է իւաբերաց՝ խնկաբերից կանանցդ երջանկաց. (Գանձ.) (որ է անսովոր հոլով)։ Գրի եւ իբր ռմկ. Եղաբեր, ից. (Սկեւռ. յար.։ Ոսկիփոր.։)
that produces oil, oily, unctuous.
ἑλαιηρός olearis, olearius. Որ բղխէ յիւրմէ զպարտութիւն իւղոյ կամ ձիթոյ.
Զանուշահոտ զմեղրահամ քաղցրութիւն բանջարացն եւ զզանազանումն իւղաբուղխ սերմացն, (Փարպ.։)
Պարարտ թուեցեալնեւ իւղաբուղխ տեսակն՝ ձէթ եւ իւղ. (Պղատ. տիմ.։)
to anoint the head, to initiate, to conseerate, to ordain.
ԻՒՂԱԳԼԽԵՄ ԻՒՂԱԳԼԽԻՄ. μυέω, τελείνω , τελέω, τελετουργέω initio, sacro, consecro, dedico, ungo. Իւղել խորհրդաբար զգլուխն. կատարողապետել, եւ կատարիլ. օծանել, եւ նուիրել, ձօնիլ, իլ (աստուծոյ, կամ կռոց). որ եւասի ԻՒՂԱԳԼՈՒԽ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ.
Զպսակաւոր լեւոն իւղագլխեալ (կամ եղագլխեալ), եւ ընծայեալ ի թագաւորութիւն տանս թորգոմայ. (Վահր. յայտն.։)
Միեւ ոք իւղագլխիցէ, եւ մի՛ իւղագլխեսցի (ի պատիւ կռոց)։ իւղագլխեսցիս, եւ կարասցես նուիրիլ աստուծոյ. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 51։)
to be initiated;
to be consecrated, ordained.
ԻՒՂԱԳԼԽԵՄ ԻՒՂԱԳԼԽԻՄ. μυέω, τελείνω , τελέω, τελετουργέω initio, sacro, consecro, dedico, ungo. Իւղել խորհրդաբար զգլուխն. կատարողապետել, եւ կատարիլ. օծանել, եւ նուիրել, ձօնիլ, իլ (աստուծոյ, կամ կռոց). որ եւասի ԻՒՂԱԳԼՈՒԽ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ.
Զպսակաւոր լեւոն իւղագլխեալ (կամ եղագլխեալ), եւ ընծայեալ ի թագաւորութիւն տանս թորգոմայ. (Վահր. յայտն.։)
Միեւ ոք իւղագլխիցէ, եւ մի՛ իւղագլխեսցի (ի պատիւ կռոց)։ իւղագլխեսցիս, եւ կարասցես նուիրիլ աստուծոյ. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 51։)
hair-ointment;
sacred unction for the head only;
initiation;
admission to the rites and mysteries of a religion.
μύησις, τελετουργία, τελετή initiatio, consecratio. նուիրումն. կատաղութիւն. խորհրդազգածութիւն. օծումն. Ձօն (գովելի կամ պարսաւելի).
Պարտ է մեծիւ իւղագլուխ ինել իւղագլխութեամբ։ Զեւ եւս ի մեծամեծսն կատարեալ եւ իւղագլխեալ իցէ զիւղագլխութիւնն։ Արժանաւորս իւղագլխեսցիս իւղագլխութեամբ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 51։)
տարեւորական խորհուրդ իւղագլխութեան կատարել. (Պտմ. աղեքս.։)
Վատթարիցն իւղագլխութեան անհանճար մտածութեամբ։ Մագ. (՟Խ՟Գ։)
Զի՞նչ օգուտ եղեւ քահանայապետիցն ազնուականն այն իւղագլխութիւն (կամ եղագլխութիւն). (Վահր. երրդ.։)
anointed;
initiated, sacred.
μεμυημένος, τετελεσμένος initiatus. իբրու Այն՝ որոյ գլուխն իցէ օծեալ խորհրդաբար. Նուիրեալ. սրբազանեալ. ստուածարեալ. խորհրդազգած. նուիրական. ձօնեալ.
Եռապսակ իւղագլուխ ցանկալի. (Շ. տաղ.։)
Որով պարտ է մեծիւ իւղագլուխ լինել իւղագլխութեամբ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Իսկ (Փիլ. բագն.)
Որ առ իւղագլուխսն, եւ առ խորհուդսն. իմա եւ իւղագխութիւնս ըստ հեթանոսաց։
Իւղագլուխք, խորհրդապէտք. (Լծ. փիլ.։)
իւղագլխեալ, եւ իւղագլուխ, կախարդացվատթարաց անուանք են. փոխանակ ասելոյ՝ ձօնելոց առ հեթանոսս, եւ համարելիոց իբր աստուածարեալս, եւ խորհրդազգածս դից։
perfumer;
cf. Իւղարար.
μυρεψός unguenti coctor, unguentarius. (եւ որպէս իւղագործական) μυρεψικός ad unguentrium pertinens. որ եւ ԻՒՂԵՓԱՑ. Կազմիչ իւղոց անուշից ի պետս օծման, բուրման եւ այլն. ըստ յն. ասի՝ միւռոնեփեաց. միսկճի.
Իղ եփեալ ըստ արուեստի իւղագործաց։ Խունկս եփեալս գործ իւղագործաց. (Ել. ՟Ը. 25. 35։ ՟Լ՟Է. 29։ ՟Ա. Թագ. ՟Ը. 13։)
Զմուռս եւ կնդրուկ յամենայն փոշւոյ իւղագործաց. (Երգ. ՟Գ. 6։ ՟Ե. 12։ ՟Ը. 2։)
perfumery.
արուեստ իւղագործաց. եւ կազմելն զիւռոն. կամ Օծումն. իւղագլխութիւն.
Ատտեղի հաւանութեանն, եւ գիշերային իւղագործութեան. (Մագ. ՟Ա։)
steeped in aromatic oil, unctuous, all over oil;
— գլուխ, perfumed head.
μυροβρεχής unguento madens. իւով թրմել, տամկացեալ ներկեալ.
զիւղաթուրմ ցցունսն յանդգնեալ հոլանեալ՝ հող ի գլուխ տանէին. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 6։)
cf. Իւղալիր.
ԻՒՂԱԼԻ ԻՒՂԱԼԻՐ ԻՒՂԱԼԻՑ. Իւղով անուշիւ լի. Ձիթով լի.
Իւղալի. (Վրդն. ել.։)
Ճարպաւորական իւղալիր ճրագացն. (Նար. մծբ.։)
Բանքն լցեալք իւղալից (Մեկն. ղեւտ.։)
oily, oleaginous, unctuous, fat, greasy
ԻՒՂԱԼԻ ԻՒՂԱԼԻՐ ԻՒՂԱԼԻՑ. Իւղով անուշիւ լի. Ձիթով լի.
Իւղալի. (Վրդն. ել.։)
Ճարպաւորական իւղալիր ճրագացն. (Նար. մծբ.։)
Բանքն լցեալք իւղալից (Մեկն. ղեւտ.։)
cf. Իւղալիր.
Ճարպաւորական իւղալիր ճրագացն. (Նար. մծբ.։)
Բանքն լցեալք իւղալից (Մեկն. ղեւտ.։)
ԻՒՂԱԼԻ ԻՒՂԱԼԻՐ ԻՒՂԱԼԻՑ. Իւղով անուշիւ լի. Ձիթով լի.
Իւղալի. (Վրդն. ել.։)
cf. Կազ.
cruet-stand;
oil-cruet, oil-bottle.
oleaginous.
elaidine.
oil-colours;
— նկար, պատկեր, oil painting;
նկարել —, to paint in oil.
oil-man, oil merchant;
կրպակ —ի, oil-shop;
հնձան —ի, oil press.
oleate.
malabathrum.
pot, or vase for ointment;
the vase for holy oil;
place for anointing;
oil factory.
ընդունարան իւղոյն անուշութեան կամ օծման. նմանութեամբ Մայր Քրիստոսի Օծելոյն օծելոց.
Իւղարան օծելութեան քրիստոսական անունադրութեան. (Նար. կուս.։)
olefiant, yielding oil, oil-forming;
butter man, dealer in butter.
to oil, to anoint, to grease.
ԻՒՂԱՐԿԵԼ. իւղել. պարարել. կամ օծանել.
զուարակք եզաց իւղարկեալք. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
(Ագաթ.։)
Իւղարկեալք է անուն քո. լինի եւ երկու բառ, իւղ արկեալ, այսինքն թափեալ կամ հեղեալ։
unctuous.
unctuosity.
perfumer.
Իւղեփեացք իւղոյն եւ խնկոցն։ Լցին խնկովք, եւ ազգի ազգի իւղովք իւղեփեցաց. (՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 30։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Զ. 14։)
զօրէն իւղափեաց ամանոց յինքն ընկալաւ. իմա ըստ յն. իւղեփեցաց, կամ իւղեփեցական։
without noise, silently, softly, gently, noiselessly.
ՄՆՋԻԿ ՄՆՋՈՒԿ. Լռիկ որպէս զմունջ. անձայն անշշունջ. կամ միայնակ, առանձինն.
Յարուցեալ երթայր առ նոսա միայնիկ մնջիկ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ողորմեալ աստուծոյ՝ աբրահամու, որ միայն մնջուկ խնդրէր զնա. (Իրեն. ՟Ե. առ Լեհ.։)
Մնջուկ, միայնուկ. որպէս ռմկ. միակուկ։
to practise or profess magic, to exercise the magic art, to bewitch, to enchant;
— զուշ եւ զուրուշ, to cast a spell upon;
to delight, to charm, to fascinate.
եւ ն. μαγεύω artes magicas calleo, vel exerceo. Մոգութիւն առնել, եւ կախարդել.
Այր ոմն սիմոն ... մոգէ՛ր, եւ ապշեցուցանէր զազգն սամարացւոց. (Գծ. ՟Ը. 9։)
Որպէս բարեյուսուն այն, եւ սիմոն գեթացին, որք մոգէին, եւ ապշեցուցանէին զտեսողսն. (Զքր. կթ.։)
Առեալ ծովային բազէ՝ զսա մոգեաց նեքտանեբոս. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի պատիրս արկանել, զուշ եւ զուրուշ մոգել. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Զ։)
profession of a sorcerer;
magic art, demonology, witchcraft, charm.
μαγεία magia. Մոգական արուեստ. սուտ գուշակութիւն. հմայք. եւ դեն մոգուց. կրակապաշտութիւն. եւ Դիւթութիւն. կախարդութիւն. յն. մաղի՛ա. լտ. մաճի՛ա. թ. մէճիւսիյէթ
Հայէին ի նա վասն բազում ժամանակց մոգութեամբքն ապշեցուցանելոյ զնոսա. (Գծ. ՟Ը. 11։)
Մոգութիւն է մակակոչութիւն բարեգործ (կարծեցեալ) դիւաց՝ առ ի բարւոյ իմիք հաստատութիւն. իսկ կախարդութիւն է մակակոչութիւն դիւաց չարագործաց. (Նոննոս.։)
Ընդաճէր զմոգութիւն եւ զքաղդէութիւն։ Գրեալ զօրէնս մոգութեան գահ եւ պատիւ չտայք. (Եղիշ. ՟Բ։ Փարպ.։)
Մոգութիւն եւ սհանութիւն գործէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
grand magician, archmagician, chief of wizards or magicians.
իբր ἁρχιμάγος praefectus sive magister magorum. որ եւ ՄՈՎՊԵՏ. պ. մուպէտ. Պետ եւ գլուխ մոգուց. քրմապետ. վարդապետ մոգութեան կամ մոգուց.
Զմեծ ոմն իշխան մոգպետ կացուցանէր ի վերայ նոցա։ Զբազումս ի մոգուց, եւ զբազմագոյնս ի մոգպետաց։ Հրաման ետու մոգացն եւ մոգպետացն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Բ. եւ այլն։ Փարպ.։)
to repeat, to say over again, to inculcate, to impress deeply on the mind of youth.
ՄՈԹԽՈԹԵԼ. Որպէս ռմկ. խոթմթել. Մղել խթելով. յորդորել. յառաջվարել.
Մտերիմ վարդապետք՝ աշակերտացն հարկ առնեն զյիշատակսն՝ մոթխոթելով զնոսա առ ի հաստատութիւն այնոցիկ, զոր լուանն։ (Փիլ. լին. ՟Դ. 106։)
to be furious, to get into a rage, to fly into a passion, to be mad with rage;
to be beside oneself, to go mad, to become deranged, to fall into extasy.
Դեւ գոյ ի նմա, եւ մոլեգնի. (Յհ. ՟Ժ. 20։)
Թշնամիք ճշմարտութեանն այնչափ մոլեգնեցան, (մինչեւ) ասել, եթէ այսպէս գիտեմք զնա, որպէս եւ ինքն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)
Անդ մոլեգնեալ՝ այր իւրաքանչիւր սուր ի կող ընկերի իւրոյ ձգելով. (Խոր. ՟Ա. 9։)
Ամեհաբար մոլեգնեալ լինէր. (Եփր. համաբ.։)
ՄՈԼԵԳՆԻԼ. ἑξίσταμαι obstupefio. Ապշիլ. արտաքոյ իւր լինել. մարգարէանալ.
Համարէին՝ թէ մոլեգնեալ իցէ. (Մրկ. ՟Գ. 21։)
cf. Մոլեգին.
cf. ՄՈԼԵԳԻՆ. (ըստ ամենայն առման). μανιώδης, μεμηνώς furiosus, furens, insanus. խեւցած, կատղած.
Մոլեգնոտ եւ ժխտող ազգին հրէից։ Նմանեալ ես մոլեգնոտի։ Հանդերձ սորմական մոլեգնոտ աբեղայիւ. (Նանայ.։ Ճ. ՟Գ.։ Արծր. ՟Ա. 14։)
Մոլեգնոտս զնոսա համարիմք։ Որպէս ի վերայ մոլեգնոտացն եւ ափշեցելոցն։ Ո՞ւմ հաւանել արժան է, պօղոսի՞, թէ մոլեգնոտացն՝ որ արհամարհեն զգիրս սուրբս. (Կանոն.։ Նիւս. բն.։ Խոսր.։)
Մոլեգնոտաց են ձախողակի այդոքիկ ընտրութիւնքեւ կարծիք. (Սարկ. հանգ.։)
Մոլեգնոտ տռփանօք տենչայր առթել ինքեան. (Խոր. հռիփս.։)
Եւ այս արիոսի մոլեգնոտ ամբարտաւանութեանն են բաջաղանք։ Չարափառացն, եւ արիոսի մոլեգնոտ անուանն. (Լմբ. հանգ.։)
cf. Մոլեգնուցք.
Ցնորումն. կատաղութիւն. որ եւ ասի Մոլութիւն, եւ Մոլորութիւն.
Դժնդակագո՛յն՝ մոլեգնութիւն կատաղութեան խորհրդոյ՝ մոլեգնութեան բնական (այսինքն քան զբնականն). (Փիլ. տեսական.։)
Մոլեգնութիւն անաստուած. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Առ ի յոյժ ցանկականի մոլեգնութեան. (Խոր. ՟Ա. 14։)
frenzy, fury, madness, rage, mania, wildness, transport;
delirium eroticum, violent passion.
որ եւ ՄՈԼՈՒՑՔ. Իբր Մոլեգնութիւն, կամ մոլեգնոյթք. կտղուցք. կտղուցք.
Վկայեն մոլեգնուցք կնոջն (ի յովսէփ). (Կիւրղ. ծն.։)
hemlock.
ՄՈԼԵԽԻՆԴ կամ ՄՈԼԷԽԻՆԴ. cf. ՄՈԼԱԽԻՆԴ։
to drive mad.
Մոլեցուցանել. ցնորեցուցանել. տալ մոլիլ, եւ վայրենանալ կամ յիմարիլ. խելքը հանել, խելքը տանել, խենդեցնել.
Վտանգէ զիս որովայն իմ, յորժամ լնում զնա. մոլէ եւ կիզէ զմարմին իմ։ Զձեզ մոլեն դեւք առ նոսա (ի պաշտել զարեգակն եւ զհուր). (Վրք. հց. ՟Զ. ՟Ը։)
raving, furious, frenetic, maniac, mad;
vicious, petulant, passionate;
great, excessive.
ἑπίληπτος, μαινόμενος, μανικός , μανιωδέστατος furiosus, insanus, furens եւ այլն. որ եւ ՄՈԼԵԳԻՆ, ՄՈԼԵԳՆՈՏ, ՄՈԼԵԿԱՆ. (ոք, կամ ինչ). Կատաղի. խելացնոր. բախած. յիմար. այսահար. եւ Բո՛ւռն. սաստիկ. կատղած, խեւ.
Զի՞ եկն առ քեզ մոլին այն. (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 11։)
Կուրի եւ մոլւոյ կարծիս։ Գործ մոլեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 34։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
Իբր անյագ պաճարի, եւ անարգել մոլւոյ. (Փիլ. լին.։)
Խրատեաց ասելով ի բաց կալ քեզ ի մոլւոյդ հայհոյութենէ. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Ո՛վ մոլի եւ կատաղեալ հրէայք. (Զքր. կթ.։)
Այսօր մաքուր հոգեկիր, եւ վաղիւ մոլի խելագար. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ո՛չ այնչափ չարչարին մոլիքն ի դիւաց, որպէս բարկացողն. (Մանդ. ՟Ժ՟Բ։)
Լո՛յծ զիս ի մոլի մեղաց իմոց. (Մանդ. ՟Ժ՟Բ։)
Տեսե՞ր զջերմ գութն, տեսե՞ր զմոլի եւ զանյագ սէրն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
cf. Մոլորիմ.
Էին մոլորեալք ... մոլորեցին ի ճշմարտութենէ. (Ոսկ. ես.։)
to go out of one's way, to ramble, to rove, to wander, to stray, to go astray, to lose oneself, to be bewildered, to err, to fail;
to fall into error, to be deceived, seduced, perverted;
cf. Մոլիմ.
πλανοῦμαι erro, digredior, seducor, vagor ἁποπλανοῦμαι aberro, vagor. Ոլորելով կամ ոլորտանալով իմն՝ արտաքոյ ելանել ուղիղ ճանապարհի, իրօք կամ նմանութեամբ. խոտորիլ. շեղիլ. թիւրիլ. ստերիւրիլ. սխալել. խաբիլ. պատրիլ. եւ Թափառիլ. ընդ վայր յածիլ. տատանիլ. դանդաչել.
Երթեալ մոլորեալ շրջէր յանապատի։ Մոլորեալ ի դաշտին։ Եզին թշնամւոյ քո, կամ իշոյ նորա մոլորելոյ։ Մոլորեսցին իբրեւ զարբեալ։ Գինւով մոլորեալ են։ Մոլորեցան վասն ցքւոյ։ Միշտ մոլորեալ են սրտիւք։ Մոլորեցան յինէն զհետ խորհրդոցն իւրեանց։ Ի մոլորել տանն իսրայէլի յինէն։ Մոլորեցայք յանապատի։ Մոլորեցայ ես որպէս զոչխար կորուսեալ։ Մոլորիցի մի ի նոցանէ ... խնդրիցէ զմոլորեալն.եւ այլն։
Մոլորեցան, զի այն ինքն է յիմարութիւն. (Ես. ՟Ի՟Ը. 7։)
Եթէ ոք խելագարութեամբ մոլորեալ իցէ, ոչ շրջեսցի յայտնապէս ի քաղաքին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Ձեւանայր մոլութիւն. իսկ պաղամիդէս յանդիմանէր զայն ոչ գոլ մոլորեալ. (Նոննոս.։)
ՄՈԼՈՐԵԱԼ ելոյ, ոց. cf. ՄՈԼՈՐԻՄ։ Անսովոր ոճով ըստ յն. դնի եւ որպէս Մոլորակ.
Աստեղաց, որ կոչին մոլորեալ. (Եւս. պտմ. ՟Է. 30։)
seducer, suborner, perverter, deceiver, corrupter.
πλάνος seductor, plnis. Այն՝ որ մոլորեցուցանէ. cf. ՄՈԼԱՐ.
Յիշեցաք, զի մոլորեցուցիչն այն ասէր։ Բազում մոլորեցուցիչք ելին յաշխարհս։ Նա է մոլորեցուցիչ եւ նեռն. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 63։ ՟Բ. Յհ. 7։)
Բարձայն ամենայն գայթագղութիւնք, որք միանգամ մոլորեցուցիչք էին մարդկան. եւ ի ներքս եմուտ ճշմարիտ աստուածածանօթութիւն. (Շ. բարձր.։)
ՄՈԼՈՐԵՑՈՒՑԻՉ. Անսովոր ոճով՝ որպէս Մոլորական կամ մոլորեալ աստղ. մոլորակ. πλανήτης, πλανώμενος errans.
Շրջանակք աստեղաց, որ կոչին մոլորեցուցիչք (որպէս թէ զընթացս իւրեանց)։ Ընդ աստեղսն չմոլորեցուցիչքն կոչին, հանապազորդ զնացս ունին, եւ այլն։ Վեցօր. (՟Ա. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
fury, rage, mania, frenzy, madness, folly;
violent passion;
transport, enthusiasm;
*vice, bad habit.
μανία, τὸ μανιῶδες insania, furor. Մոլի գոլն. մոլիլն. մոլեգնութիւն. կատաղութիւն. յիմարութիւն, անյագ բերումն. սաստկութիւն կրից՝ ցասման, սիրոյ. տարփումն. տռփումն. ... եւ այլն.
Ոչ հայեցաւ նա ի նանրութիւն, եւ ոչ ի մոլութիւն սուտ. (Սղ. ՟Լ՟Թ. 5։)
Իսկ փղապետն յանհնարին մոլութիւն (կամ մոլորութիւն) զգազանսն վառեալ պատրաստեր. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 25։)
Ձեւանայր մոլութիւն, եւ լծեալ էշ եւ արջառ՝ իբր թէ արօրադրել ձեւով մոլութեան։ Յաղագս հերակլի մոլութեանն։ Հասուցանէ նմա մոլութիւն, եւ նա մոլեալ՝ սպան զզաւակսն. (Նոննոս.։)
Ողջախոհ իմն մոլութեամբ՝ առ այսոքիկ վառեալք բերին. (Սահմ. ՟Ա։)
Գեղեցիկ եւ չափաւոր մոլութեամբ (կամ մոլորութեամբ) յայսոսիկ մոլեալ եւ զակատեալ. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Մոլութեամբ ամենաբաղձ կերակրոց. (Նար. ՟Ղ՟Զ։)
Ի յետին դարս՝ մանաւանդ յետ գրոցն առաքինութեանց եւ մոլութեանց՝ սովորութիւն կալաւ Մոլութիւն ասլ իբր Ունակութիւն ախտաւոր, կամ աղտ եւ ախտ հոգւոյ. ըստ լտ. վի՛քիում vitium. որ ըստ յն. եւ հյ. ասի առաւել, չարութիւն, թերութիւն, թիւրութիւն, եւ այլն
cf. Մոլեգնուցք.
Իւրեանց աղտեղութեանցն պարար՝ առ մոլուցս անհնարին ցանկութեանց. (Ոսկ. ես.։)
to reduce to ashes.
եւ կր. իբր ձ. κονιάω, τεφρίζω verto, sive vergo in cinerem, pulverem. Ի մոխիր դարձուցանել. եւ Ի մոխիր կամ յաճիւն դառնալ.
Զնահապետացն մոխրեցից զարմատսն. (Կեչառ. աղեքս.։)
Այրեցին զոսկերս թագաւորացն եդովմայեցւոց ի մոխրել. այսինքն զմոխրիլ. յն. ցմոխիր. (Ամովս. ՟Բ. 1։)
Եթէ քար մի տեսանիցես (ի սոդոմ), մոխրեալ գտանես. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ը։)
Եւ մեր տեսեալ միայն զկրակն առանց մարդոյ մոխրեալ, առաք զմոխիրն՝ հեղաք ի բաց. (Փարպ.։)
Իբրեւ օձն առաջին ամենայն թշնամիք նոցա մոխրին, եւ ընդ մոխիր գնան. (Վրդն. սղ.։)
to wax, to cere, to spread over or coat with wax.
Մոմով պատել կամ օծանել. մոմոտել մուշամպայի պէս.
Զմորթն հանեալ մոմնեալ իբրեւ զպարկ. (Կոչ. ՟Զ. (ի յն. լոկ, իբրեւ զպարկ։))
cf. Մոմազօծ՞՞՞կտաւ.
tamarisk, myrica.
Արտաքոյ պարսպին ի պրակս մոշենեաց արարի ինձ դադարս. (Պտմ. վր.։)
brier, bramble;
blackthorn, pyracantha.
լծ. յն. μορέα morus. մանաւանդ ἠ βάτος rubus, sentis. ռմկ. մորմենի. Թուփ փշուտ ի ցանկս այգեաց՝ որպէս վայրի թթենի, եւ պտուղ նորա մանր՝ թուխ կամ մօռ գունով. ասէ՝ որ յիշի ի սուրբ Գիրս,
եւ ի բառս Գաղիանոսի գրի.
Առիւծ մորենի (կամ մորմորենի). ... որ է դժնիկ.
Երեւեցաւ նմա հրեշտակ տեառն բոցով հրոյ ի միջոյ մորենւոյ. եւ տեսանէր՝ զի մորենին վառեալ էր հրով, եւ ոչ այրէր մորենին։ Երեւեցելոյն ի մորենւոջն։ Փոխանակ ցորենոյ բուսցի եղիճ, եւ փոխանակ գարւոյ՝ մորենի։ եւ այլն։
leathern, leather.
Որ ինչ է ի մորթոյ կազմեալ. մորթէ, կաշիէ.
Սռնապանօք եւ բարձապանօք մորթեղինօք. (Պտմ. աղեքս.։)
Պատմուճան մորթեղէն. որ եւ մաշկեղէն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 53։)
Մորթեղէն տապանակ. (իբր մորթապատ. Արշ.։)
to flay, to skin, to deprive of one's skin;
to cut the throat, to butcher, to slaughter;
to kill, to slay.
Կախել զնա, եւ ի գլխոյն մինչեւ ի լանջսն մորթել. (Ճ. ՟Բ.։)
ἑκδέρω pellem detraho, excorio. Զմորթն զերծուլ՝ հանել՝ քերթել. մորթին հանել.
Մորթեսցեն զողջակէզն։ Զմորթ նոցա մորթեսցեն, կամ մորթեցին ի նոցանէն. (Ղեւտ. ՟Զ. 1։ Միք. ՟Բ. 8։ ՟Գ. 8։)
Փչելով այնպէս կենդանւոյն մորթեցին զսուրբսն զերեսին ի ներքուստ ի վեր մինչ ի ստինսն. (Ագաթ.։)
Զայլոց զգլուխս ի ճակատէն մինչեւ ի մորուսն մորթէին. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։)
Զկէսս չարաչար մորթէին, եւ սպանանէին. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Մանի, զոր ինքեանք մորթեցին (որպէս տիկ հանելով). (Եզնիկ.։)
ՄՈՐԹԵԼ. ռմկ. ոճով, իբր Խողխողել. զենուլ. ըստ յն. չարաչար սպանանել. ἁποκτείνω interficio
cf. Մորթ.
Իբր ռմկ. ոճճվ. այսինքն Մորթ.
Զմորթին տիկ հանեալ. (Գանձ.։)
Առ զմորթիքն՝ ձեաց ի գետին. եւ տարածեաց ի մորթացն զկտաւն. (Հ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
Ի թաղկեալ մորթւոջ. (Փիլ. լիւս.։)
Մորթեօք այծենեօք. (Արշ. (որ մարթի նշանակել եւ մորթեղինօք։))
sheepskin mat.
Փոքր եւ անշուք մորթ.
Մորթիկ մի փոքր ի ներքոյ նորա ի տախտի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
night-shade, banewort;
strychnine, strychnia.
ՄՈՐՄ եւ ՄՈՐՄՈՅ ՊՏՈՒՂ. στρύχνος solanum. իտ. solano, morello. Թուփ եւ խոտ, եւ պտուղ նոցին մանրահատ եւ մանրողկոյզ՝ սեաւ կամ կարմիր անուտելի. շանխաղող, շնխաղող ...։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
Եւս եւ Պտուղ մորենւոյ. զի գրի դարձեալ ի Բժշկարանի.
Մորմ. մազահ. պէօկիւրթլէն եէմիշի. լտ. ռու՛պում, է պտուղ մորենւոյ. իսկ արաբ. ռուպահ, է շանխաղող։
Առ մի յերկուց հայի ասելն ի Հին բռ.
Քակոնիջ. մորմոյ պտուղ։ (Իսկ Ստեփ. լեհ. իմանայ զմորմ որպէս մողէզ փոքրիկ։)
heart-ache, heart-break, anguish, grief, distress, regret, displeasure.
Մորմոքելն, իլն. մորմոքանք.
Դնեմք առաջի նեքելոց զաղին օրինակի յանդիմանողական մորմոքումն. (Շ. ընդհանր.։)
to grieve, to be torn with pain, to be afflicted with spasms, to regret much, to be very sorry, greatly displeased;
to be affected, touched, moved, to melt with compassion.
ὁδυνόμαι dolore afficior, crucior, angor. (լծ. բորբոքիլ, եւ մարմանջել) Կրել զմարմաջ, զեռացումն, զայրումն. կսկծիլ. ցաւագնիլ. ճմլիլ. տրորիլ. մզմզալ, խշխշալ, ցաւիլ.
Մորմոքեսցի յանձն իւր։ Մորմոքեսցի յոյժ. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 21։ Զքր. ՟Թ. 5։)
Մորմոքէին մանաւանդ ի վերայ բանին, թէ ոչ եւս տեսանելոց են զերեսս նորա. (Գծ. ՟Ե. 38։)
Մորմոքիմ, ոչ տեսանելով զելս իրացն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
foolishness, senseless speech or talking.
ՄՈՐՈՍԽՕՍՈՒԹԻՒՆ կամ ՄՈՐՈՍԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ. cf. ՄՈՐՈՍԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ.
Խեղկատակութիւն, մորոսխօսութիւն. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. կողոս.։)
Տայ աղաղակել բարկութիւնն մորոսախօսութեամբ. (Մանդ. ՟Ժ՟Բ։)
stupidity, idiotism, extravagance, folly, madness.
μωρία insipientia, stultitia. Մորոսն գոլ. յիմարութիւն. անմտութիւն. խեւութիւն, խենդութիւն.
Լաւ է մարդ, որ ծածկէ զմորոսութիւն իւր, քան որ ծածկէ զիմաստութիւն. (Սիր. ՟Ե. 33։)
Լա՛ւ է մորոսանալ՝ քան հպարտանալ. զի անդ մորոսութիւնն միայն է յանմտութեան, եւ աստ ե՛ւս չար մորոսութիւն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ե։)
Կարօտեալ էր, զի որդի մի լինիցի նմա, որում անուն իցէ որմըզդ. ո՛վ մորոսութիւն ... Ո՛վ անմտութիւն, եւ անհամ մորոսութիւն. (Եզնիկ.։)
Այսպիսի իրօք բամբասել զանշունչսն մորոսութիւն մեծ է. (Շիր.։)
Զփառամոլութեանն մորոսութիւն։ Սրբեա՛ ի քրէական մորոսութեանց. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Ղ՟Ա։)
Հրէական կամաւոր մորոսութիւն. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Մօրուք.
Կարճահասակ էր, եւ քարց. եւ ի վերին շրթունն ունէր սակաւ մի մորու. (Հ=Յ. մարտ. ՟Դ.։)
ՄՈՐՈՒՔ րուաց. գ. cf. ՄՕՐՈՒՔ
introducing;
introducer.
Որ մուծանէ. մուծանօղ. խոթօղ.
Այլ նոր աւանդութիւն (կամ թեան) մուծիչ. (Լմբ. պտրգ.։)
introduction.
Մուծանելն, եւ իլն. մուտ.
Ի ձեռն այսորիկ (բարեպաշտութեան) մեղաց թողութիւն, յաստուծոյ բաշխեալ լինի, եւ մահու յաղթութիւն, եւ յարքայութիւնն երկնից մուծումն խնդրողաց զնա. (Աթ. ՟Ը։)
cf. Մորէ;
sea-eel.
ՄՈՒՌՈՒՆԷՍ ՄԵՌԻՆԷՍ ՄԻՒՌԵՆԷ. Բառ յն. միռէ՛նի կամ մի՛ռօս. μυραίνη, -να, -νος, μύρος murena, myrus. որպէս Մորէ. որ է մէրսին պալըզե. եւ ազգ ինչ նորա կամ օձաձկան՝ զօրաւոր եւ ատամնաւոր.
Դրակոնատէս եւ մուռունէս։ Իժ ընդ մեռինէս զեռնոյ։ Շչէ, եւ ածէ ի ներքուստ ի խորոցն զեռինէսն. (Վեցօր. ՟Է։)
mendicant.
(ի Մուրալոյ. որպէս եւ ի Մուրանալոյ՝ Մուրացօղ) Մուրացիկ. մուրիկ. ἑπαίτος, προσαίτης, ἑπαιτέων mendicus, mendicans.
Որդիք նորա մուրօղք եղիցին. (Սղ. ՟Ժ՟Ը. 10։)
Տառապեալ եւ մուրող լինի. (Վեցօր. ՟Ժ։)
Դեղօք, եւ ոչ վիրօք կարօտ է մուրօղն, ողորմութեան, եւ ոչ սրոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
Զգեցեալ հանդերձ մուրողի՝ եկն ի գեօղն իւր. (Վրք. հց. ձ։)
Հաղիկ ողորմել եւ տալ մուրողին. (Ոսկ. մտթ.։)
Ելանեն յայլ մուրողացն վիճակաց՝ առնուն զմուրողին։ (Կանոն.։)
mendacity.
ἑπαίτησις endicatio, mendicitas. Մուրողն գոլ. մուրանալն. մուրացութիւն. մուրացկանութիւն.
Ո՛րդեակ զկեանս մուրողութեան մի՛ կեար. լա՛ւ է մեռանել, քան զմուրանալ. (Սիր. խ. 29։)
Սիրով յանձն առցուք զաղքատութիւն եւ զմուրողութթիւն։ Թէ մուրողութեամբ իցէ, եւ թէ օտարութեամբ, նովաւ եւեթ կեցցուք։ Կամ թէ յօտարութեան մուրողութեան եւ վախճան. (Փարպ.։)
Պանդխտութեամբ շրջել յաշխարհի, եւ մուրողութեամբ կենցաղավարել ի կեանս. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
murmur, growl.
ՄՌՄՌՈՒՄՆ որ եւ ՄՐՄՌՈՒՄՆ. Մռմռալյն. մռնչիւն. ... լտ. մու՛ռմուռ.
Ծանուցաւ մեզ մռմռումն եւ սպառնութիւնն։ Մռմռումն սպառնութեան. (Յհ. կթ.։)
cf. Մռնչումն.
ՄՌՆՉԻՒՆ ՄՌՆՉՈՒՄՆ. ὡρύωμα, βρυγμός, ἑμβρίμημα, μύκημα, μύκησις rugitus, fremitus, mugitus, sonus Մռնչելն. գոչիւն զայրագին. մնչիւն կամ հեծութիւն. շչիւն. ձայն ահեղ. մռըլտոց.
Ի մռնչիւն լալոյ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 7։)
Ձայնք ողբոց, հեծութիւն սրտի, եւ մռնչումն մտաց. (Սարգ. յուդ. ՟Ա. եւ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Այլ եւս բազումս առանց շարժման լինին մռընչմունք երկրի, յորժամ հողմն (ներքին) շարժելոյ ոչ իցէ բաւական. (Արիստ. աշխ.։)
roar, roaring;
bellowing, lowing, whining, shuddering.
ՄՌՆՉԻՒՆ ՄՌՆՉՈՒՄՆ. ὡρύωμα, βρυγμός, ἑμβρίμημα, μύκημα, μύκησις rugitus, fremitus, mugitus, sonus Մռնչելն. գոչիւն զայրագին. մնչիւն կամ հեծութիւն. շչիւն. ձայն ահեղ. մռըլտոց.
Ի մռնչիւն լալոյ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 7։)
Ձայնք ողբոց, հեծութիւն սրտի, եւ մռնչումն մտաց. (Սարգ. յուդ. ՟Ա. եւ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Այլ եւս բազումս առանց շարժման լինին մռընչմունք երկրի, յորժամ հողմն (ներքին) շարժելոյ ոչ իցէ բաւական. (Արիստ. աշխ.։)
dog-muzzled;
dog-faced.
ՄՌՈՒՂ կամ ՄՌՈՒՏ. Որպէս թէ նմանակ մռմռալոյ շանց՝ ի ձեւ ամփոփ ուռուցիկ կզակի.
Աչքն (թաթարաց) էր նեղ իբրեւ զձագու, քիթն կարճ իբրեւ զկատուի, դունչն մռուղ իբրեւ զշան. (Մաղաք. աբեղ.։)
rebellion, revolt.
Իբրու Մռուտն կամ մռուղն գոլ. մռմռումն. աղմուկ. ապստամբութիւն.
Օգոստոս կայսր զլուսիտանիա կղզի քակեաց, եւ սկսաւ զմի մի կղզեաց քակել. քանզի գտաւ մռտութիւն ի կղզիսն. (Միխ. ասոր.։)
price of meat.
Գին մսոյ վաճառելոյ.
Ցուլն քարկոծ լիցի. եւ վաճառեալ յայլազգիս՝ զմկսգինն յաղքատս տայցեն. (Մխ. դտ.։)
cf. Մսեղէն;
living, living man or soul;
—ք, men, mortals;
animals.
σαρκικός carneus, carnalis. Որպէս նոյն ընդ վերնոյն (=ՄՍԵՂԷՆ), Մարմնեղէն, մարմնաւոր. հեղեղէն. մահկանացու կենդանի, ունօղ զմիս եւ զոսկերս.
Ընդունայն է ամենայն մարդ մսեղի (յն. կենդանի). (Սղ. ՟Լ՟Ը. 6։)
Որոյ մարմին եւ արիւն, ճարպ, եւ ոսկերք են, հա՛րկ է թէ մսեղի է եւ կենդանի. (Եզնիկ.։)
Եզն յորս ապաստանի իւրեանց ի տաճարն քարեղէն, եւ փրկութիւն նոցա ի գառն մսեղի. (Եփր. ել.։)
Հողազանգուածս հիւթոյ մսեղիս մարմնոյ. (Նար. կուս.։)
ՄՍԵՂԻ. գ. σάρξ caro. Գոյացութիւն մարմնաւոր, շնչաւոր եւ կենդանի. մանաւանդ մարդ մահկանացու. ըստ յն. մարմին, նովին նշանակութեամբ.
Ո՞ մսեղի իցէ, որ լուաւ զձայն աստուծոյ կենդանւոյ։ Փայց եթէ դիքն, որոց ոչ է բնակութիւն ի մէջ ամենայն մսեղեաց. (Օր. ՟Ե. 26։ Ես. ՟Կ՟Զ. 24։ Դան. ՟Բ. 11։)
Ողորմութիւն տեառն ի վերայ ամենայն մսեղւոյ։ Ինքն մսեղի է, եւ պահէ ոխս։ Գործք ամենայն մսեղոյ առաջի նորա. (Սիր. ՟Ժ՟Ը. 12։ ՟Ի՟Ը. 5։ ՟Լ՟Թ. 24։)
Որպէս փորձ իրացն իսկ զուղեղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ։ Զմիս շնչաւորացն հրամայէր չուտել, որպէս թէ հոգի աստուածեղէն իցէ ի մսեղիսն. այսինքն յանբան կենդանիս. (Եզնիկ.։)
to be or feel cold, to grow frigid, to suffer cold;
to catch cold, to take a cold;
մսի ձեռն իմ, my hands are cold.
Նեղիլ ի ցրտոյ. պաղիլ.
Յոլովք մսեալք եւ ծայրատեալք լինէին։ Ի ձմեռնային սառնամանեացն մսեալք ծայրատէին. (Յհ. կթ.։)
Բազումք մսեցան, եւ կիսամահք եղեն. (Պտմ. առ լեհ.։)
Ի սառնամանեաց մսեալ մարմինն՝ հաշել եւ մաշել եւ մեռանել. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Մսեսցի ոտն, զի հանապազ ընդ հրեշտակս պարեսցէ. (Բրս. ՟խ. մկ. յն. այրեսցի, որպէս թէ կսկծեսցի յերեսաց ցրտոյ. ռմկ. մզմալ, խշխշալ։)
to emaciate, to become extenuated.
Բառ անստոյգ, որպէս յն. ἁπολεπτήνομαι extenuor, premor. որպէս թէ Սղիլ, սղանալ, բարականալ, կամ տափակիլ. կծկիլ որպէս զմսեալն. (թերեւս գրելի է, Մռողիլ, ի բառէս Մռուղ. զոր տեսցես)
Որպէս զչորքոտանիս՝ երկայնագոյն զկերպարանսն ունել, եւ յըռնգունս կոյս մսողել. (Նիւս. կազմ. ՟Թ։)
cf. Մսուտ.
ՄՍՈՏ կամ ՄՍՈՒՏ. Որ ունի զմիս ի բնէ. եւ Հպեալն ի միս. մըսի քըսուած.
Թէ ոք պիղծ համարիցի զհաց՝ որ մսոտ իցէ եւ այլն. (Կանոն.։)
cf. Մսեղ;
touched with meat;
contaminated.
ՄՍՈՏ կամ ՄՍՈՒՏ. Որ ունի զմիս ի բնէ. եւ Հպեալն ի միս. մըսի քըսուած.
Թէ ոք պիղծ համարիցի զհաց՝ որ մսոտ իցէ եւ այլն. (Կանոն.։)
to grow musty or mouldy, to mould;
to strive, to strain.
Իսկ յասելն. (Ոսկ. ես.)
Ոչ ոգորիցի եւ ոչ ջանայցէ, եւ ոչ մգլիցի։ այլ դիւրաւ հեշտաւ իմն զմարմին թողուցու. իմա՛ առաւել՝ որպէս մագլցել, մաքառիլ։