plantain.
ἁρνόγλωσσον Plantago Ազգ ջղախոտի մանրատերեւ. գառնլեզու. սինիրլի եափրագ, լիսան իւլ համլ, զուպան կոսպան։ (Բժշկարան.։)
Գառնալեզուի ջրով զկուրծսն օծանէ. (Մխ. բժիշկ.։)
that brings forth lambs.
Ծնօղ գառին. ոչխար. մաքի. խոյ.
Ի գումարտակ երամոյ գառնածին հօտից տանն լաբանու. (Նար. խչ.։)
a couple of lambs.
to become like a lamb.
Իբրեւ զգառն լինել. գուզույա տէօնմէք.
Երբեմն գառնացեալ, եւ երբեմն գազանացեալ. (Մանդ. ՟Ի՟Բ։)
Որպէս թէ ձայնն գառնացաւ, սնաւ, եւ եղեւ արու տարեւոր. (Վրդն. ծն.։)
lamb-skin.
Որ ինչ է գառին, մանաւանդ մորթն. τὸ προβάτον (ոչխարին).
Զհանդերձսն գառնենիս ունիցին, եւ զբարսն գայլենիս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ եւ Մաշկ.։)
Որ գան առ ձեզ ի հանդերձս գառնենիս, եւ ի ներքոյ են գայլք յափշտակօղք. (Եփր. համաբ.։ եւ Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
lambkin.
cornel.
• տե՛ս Դաւարայ։
κρανεία, κρανία Cornus. Տունկ՝ որ բերէ զպտուղ կարմիր եւ թթու զովացուցիչ. այն է հոն. զողալ. չում. խըզըլճըխ, գըզըլճըգ աղաճը. (յն. գռանիա, որպէս թէ գագաթական. գուցէ եւ ի մեզ՝ որպէս գագաթավարս)
Գավարսից պտուղ ճաշակս գղտորահամս ունի. (Վեցօր. ՟Ե։ Այլ է եւ ԳԱՒԱՐՍ։)
theorbo.
ԳԱՎԻՆ որ եւ ԳԱՒԻԿ, կամ ԳԱՒԿԱՅ. cf. ՎԻՆ. Ազդ քնարի. որպէս յն. կիթառ. κιθάρα
Գավին (կամ վին) հարկանել, եւ զքարինս գռնչեցուցանել. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Գաւկայ արուեստն յարմարականք. (Պտմ. աղեքս.։)
cracking, noise of planks;
ի գարգափս յառնել, to jump, to dance, to stamp.
ԳԱՐԳԱՓՈՒՄՆ ԳԱՐԳԱՓՔ. Թնդիւն, դրնդիւն, դոփիւն, կափկափումն. ձայն տախտակաց կոխելոց, կամ ոստոստման կենդանեաց.
Գարգափմամբ տախտակացն եւ ճայթբամբ եւ թնդմամբ ի վերայ կոխելոյ յառաջագոյն զեկուցանէ զգալուստն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ի հարսանիս՝ իբրեւ զուղտս ի գարգափս յարուցեալս անհեթեթ, իբրեւ զջորիս անճահս սրնդեն. յն. լոկ, ոստուցեալս, σκιρτῶντας saltantes (Ոսկ. կողոս.։)
cf. Գարգափումն.
Կոր. ծուռ. թիւր. (արմատ բառիցս՝ խանգար, խելագար, ցաւագար. պ. կէր, կէրա. թ. կէրի, էկրի. յն. ղօրիէս. լտ. գուռվուս, թօռվուս) Ուստի ԳԱՐ կամ Ի ԳԱՐ ՀԱՅԵԼ, է Խոժոռ նայել, կամ ընդ ակամբ. ծուռ նայիլ. էյրի պագմագ.
Զեղջ եւ ապաշավ լինիցի առ ի գար հայելոյ իւր յուղիղ յարարածսն, զոր աղաւաղեալ կամակորիցէ. (Եզնիկ.։)
ԳԱՐԳԱՓՈՒՄՆ ԳԱՐԳԱՓՔ. Թնդիւն, դրնդիւն, դոփիւն, կափկափումն. ձայն տախտակաց կոխելոց, կամ ոստոստման կենդանեաց.
Գարգափմամբ տախտակացն եւ ճայթբամբ եւ թնդմամբ ի վերայ կոխելոյ յառաջագոյն զեկուցանէ զգալուստն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ի հարսանիս՝ իբրեւ զուղտս ի գարգափս յարուցեալս անհեթեթ, իբրեւ զջորիս անճահս սրնդեն. յն. լոկ, ոստուցեալս, σκιρτῶντας saltantes (Ոսկ. կողոս.։)
crest, tuft, plume.
• «խոյրի կամ սաղաւարտի վրայ զարդ». մէկ անգամ ունի Բուզ. ե. 38. (ըստ Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 106 նսխալ է «զարդ» նշանակութիւնը. բառս նշա-նակում է «մի տեսակ գլխանոց կամ սաղա-ւարտ՝ վրան արծիւով»)։
Զարդ սաղաւարտի կամ խուրի. (գուցէ իբր յն. զօրղօլօֆա. լտ. գրիսդա. թ. սօրղուճ, չէլէնկ, խըռվէշանէ, խօչիէ)
Գլխոյ պատիւ գարդմանակ ոսկի արծաթոյ ի պատիւ գլխոյ ի վերայ գագաթանն ի թիկանց արծուոյն. (Բուզ. ՟Ե. 38։)
barley broth.
grain (sort of weight).
ԳԱՐԵՀԱՏ կամ ԳԱՐԷՀԱՏ. Հատ գարւոյ. եւ Չափ ծանրութեան միոյ գարւոյ կամ ցորենոյ. կէվի.
Կերատն կորիզ եղջերուենոյ, որ է չորից դարւոց կշռորդ. եւ իդ կերատն լինի ղզ գարեհատ. (Անան. չափ եւ կշռ.։)
Կանգուն, եւ քայլ ոտիւ, որ է թուեալ գարէհատիւ. (Երզն. քեր.։)
barley bread.
Հաց ի գարւոյ. նկանակ գարեղէն. գարիէ հաց.
Գարէհացիւ դարմանեալ լինէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
of barley, that is made of barley.
κρίθινος Hordaceus Որոյ նիւթն է գարի. գարիէ. արփատան, կէվի, կէվին.
Ալիւր գարեղէն. (Թուոց. ՟Է. 15։ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Նկանակ կամ նկան գարեղէն. (Դատ. ՟Է. 13։ ՟Դ. Թագ. ՟Դ. 42։ Եզեկ. ՟Դ. 12։ Յհ. ՟Զ. 9. 13։)
orgeat, beer;
հանել, յօրինել զ—, to brew, to make beer.
ԳԱՐԵՋՈՒՐ կամ ԳԱՐԷՋՈՒՐ. Ջուր գարւոյ. գարիի ջուր. արփա սույու, կէվապ.
Ի գարէջուր անդր՝ զոր ըմպէր. (Ճ. ՟Բ.։)
Միայն գարեջուր (կամ գարէջուր) չափով, եւ սակաւիկ մի հաց ճաշակէր. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Գ.։)
Գարեջուր խմէ սպիտակ շաքարով. (Մխ. բժիշկ.։)
barley;
grain;
of barley.
• (-ւոյ, -եաւ կամ -ւով, -եաց) «գա-րի, արփա» ՍԳր. Եւս. քր., որից՝ գարեղէն «գարիէ շինուած» ՍԳր., գարեդիւթ «գարիի նաւելով հմայող» Մխ. Երեմ. Տօնակ., գարե-հատ «մէկ հատ գարիի ծանրութիւնը» Շիր. Երզն. քեր., գարեհաց Վրք. հց., գարեջուր Ճառընտ. Յայսմ. Մխ. բժշ., գարընկէց Կիւրղ. ղկ. Ոսկիփ., գարեջրանոց, գարեջրա-տուն (նոր բառեր)։
• = Ծագումն անստոյգ է, հնդերոպական լեզուների մէջ գտնում ենք յն. ϰρī, ϰριϑή, լտ. hordeum (գւռ. fordeum), հբգ. gersta. գերմ. Gerste «գարի», անգլսք. gratan, անգլ. groats «կորկոտ» (պհլ. ǰurtak «արմը-տիք» և պրս. [arabic word] zurd «մի տեսակ ոլոռ»), որոնք կարող են մէկ արմատից ծագած լի-նել։ Սրանցից յոյնը ծագում է հնխ. ghčrz-dā ձևից, գերմանականը՝ հնխ. gherzdā ձևից, լատինը՝ հնխ. ghrzd-ձևից (անգլե-րէնը՝ ghroidhn-). սրանց դէմ սպասելի էր հյ. *գարստի և հարց է, թէ կարո՞ղ էր այս ձևից էլ յառաջանալ զարի, ինչպես որ յունարէնի մէջ ϰρւϑή >*ϰριϑ ձևից յառաջա-ցել է ϰρί. (Walde, 969, Boisacq, 517, Horn, § 657 և Kluge, 176)։ Կայ նաև ալ-բան. driϑ «գարի», որ ըստ Jokl, I 30 202 հաստատում է նախաձևի ք'h նախաձալ-նը (տե՛ս Pokorny, 1, 611՝ որ հայերէնը համարում է ոչ-հնդևրոպական. հմմտ. վրազ. քերի, բայց հայերէնի ցեղակցութիւնը ըն-դունում է Meillet, Dict.-étym. lat. 438)։-Հիւբշ. 432։
• Առաջին անգամ Աւգերեան, Բազատր. Հփ. և կշռ. 62 համեմատեց յն. ϰριϑή բառի հետ։ Klaproth, Asla polygl. 1823 էი 114 օսս. chor, վրաց. keri լտ. hordeum և էջ 101 գերմ. Gerste, օսս. chor բառերի հետ։ Pictet. 1, 270 օսս. chor, վրաց. քերի ձևերի հետ կցում է պրս. [arabic word] xwār «ուտելիք» բառին։ Kuhn, KZ, 11, 387 հանում է *ghars, ghvars արմատականից։ Հիւբշ. KZ, 23, 30 կցում է լտ. hordeum «գա-րի» բառին, իբր հնխ. ghardha ձևից։ Canini, Et. etym. 238 պրս. kar «բը-րինձ» և սանս. gäritra «գարի» բառե-րի հետ։ Տէրվ. Լեզու. 1887. 119 հա-նում է նոյնպէս հնխ. ghardha ձևից, ուր «ր-ի քով dh ինկած է»։ ՀԲուս. § 430 յն. ϰρει։ Հիւնք. գերի բառիզ։-Bugge, KZ, 32, 5 ենթադրում է ghrid նախաձևը, որից վերջաձայնի անկումով յառաջանում է հյ. գարի, բայց կաս-կածում է նաև, որ մի գուցէ բառս կովկասեան լեզուներից փոխառեալ լի-նի։ (Կովկասեան լեզուների մէջ ունինք վրաց. մինկ. լազ. սվան. թերի, ինգ. քեր, ափխազ. ակեր, բոլ որն էլ «գարի» նշանակութեամբ և ձևով այնքան մօ-տիկ հայերէնին)։ Scheftelovitz, BВ, 29, 50 յոն. οῦλαί, ատտ. όλαί «գարիի ա-ղանձ» բառին ցեղակից։ Patrubány, SA, 2, 13. և ՀԱ, 1908, 187 սանս.
• vār «ջուր» բառի հետ՝ իբր «գարեջուր շինելու յատուկ բոյս»։ Մառ, Ocнов. таблиць, էջ 4, կցում է վերի կովկաս-եան ձևերին և արաբ. [arabic word] ša'īr և եբր. [hebrew word] sə'ōra «գարի» բառերին, սեմական արմատը դնում է škr, իսկ յաբեթական արմատը՝ akr, որից առա-ջանում են վրացական ու հայկական ձևերը։ Նոյն հեղինակը ՀԱ, 1921, 81 աւելացնում է և բասկ. gari «ցորեն»։ Dštir, Btrg. Alarod. 55, 110 բասկ, gari, ափխազ. aker, վրաց. քերի «գա-րի», ալբան. kaδ-«աչքի գարիկ» ևն։ Pictet, բ. տպ. Ա. 341 երկար խօսում է յն. ϰρὶ, կելտ. ceri համեմատութեան վրայ, իսկ Բ. էջ 410 զարօղի միազ-նում է ևեւտ. ceria, գալլ. cerevisia, յն. οϊνοσ ϰρίϑινος, «գարեջուր» բառե-րին։
• ԳՒՌ.-Պլ. (հին լեզուով), Տփ. գարի. Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. (գիւղերը), Սեբ. Սչ. գ'արի, Ռ. քարի, Հմշ. կարի, Զթ. գ'արը՛, գ'այը՛, Հճ. գ'այի, Շմ Սլմ. Վն. կ'mրի, Ղրբ. կ'm՛րի (Թաղոտ գիւղ՝ կ'եօ՛րէ), Մրղ. կ'mրի՛, Մկ. կ'mրը՛, Տիգ. քmրի, Ոզմ. գ'mրե՛, Ագլ. գե՛րի, Ջղ. գ'ո-րի։-Նոր բառեր են՝ գարետուն, գարիկ, գարուկ, գարուկեր, զարնագարի, զարենոց, գարեփշբուկ ևն։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ է երևում արաբ. [arabic word] ja'ra «մի տեսակ գարի, որի հատիկները խոշոր և շատ սպիտակ են լի-նում» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 799)։ Աւս բառը կարելի չէ որևէ արաբ արմատով մեկ-նել, կայ արաբ. ǰer արմատը, բայց սրա նշանակութիւնները (աղբ, կղկղանք, յետոյք ևն) բոլորովին անյարմար են նախորդին։
κριθή Hordeum. Ազգ արմտեաց ցորենանման, կուր երիվարաց, եւ հաց նորա կերակուր աղքատաց. արփա, կէվ, ճավ, շէյր, շայիրա. եբր. սէյօրա.
Գարին հարաւ.. զի գարին յոճ կայր։ Երկիր ցորենոյ եւ գարւոյ։ Հնձոցն գարեաց։ Լի գարեաւ. (Ել. ՟Թ. 31։ Օր. ՟Ը. 8։ Հռութ. ՟Բ. 23։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ա. 13։)
ԳԱՐԻ ՁԳԵԼ. Հմայել գարընկէց լինելով.
Կինն՝ որ գարիս ձգէ՝ որոշած է ի քրիստոսէ. (Ոսկիփոր.։)
ԳԱՐԻ. որպէս Գարեհատ, չափ կշռոյ.
Չորից գարւոց կշռորդ. (Շիր.։)
Չորս գարի եղբօրն լիցի, եւ երկու գարի քուերն. (Մխ. դտ.։)
ԳԱՐԻ. ՟Ա. որպէս Գարեղէն.
Գարեաւ հացիւ դարմանեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ունել արմատոցն զօրութիւն գարւոյ հացի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
vernal, spring;
spring.
ԳԱՐՆԱՅԻՆ կամ ԳԱՐՆԱՆԱՅԻՆ ԳԱՐՆԱՅՆԻ կամ ԳԱՐՆԱՆԻ. ἕαρ (ἑάροσ) Ver, (veris), ἑαρινός, -ον Vernus, vernalis, -le Գարուն, եւ Որ ինչ սեպհական է գարնան. պահար, պահարի. ըստ առաջնոյն ասի.
Աւուրք գարնայնոյ։ Ծաղիկ գարնայնոյ. (Թուոց. ՟Ժ՟Գ. 21։ Իմ. ՟Բ. 7։ Խոր. ՟Բ. 41։ Փիլ. լիւս.։)
Բոյսք բողբոջոց գարնայնոյն։ Ընդ գարնանոյն ժամանակս։ Ի ժամանակս գարնայնոյ։ Յետ լինելոյ գարնանւոյն. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Ա.։ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ի սկզբան գարնանոյն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Նշոյլ առաւօտու հոգւոյ գարնայնոյ։ Մտի գարնայնոյն. (Նար.։)
Ժամանակ ծաղկոցաց գարնանւոյն օդոյ շնչմանց։ Զաւուրս գարնանայնոյն. (Փարպ.։)
Եւ ըստ երկրորդին ասի.
Զձմեռնային տխրութիւնսն ի գարնային հրճուանս փոփոխեաց. (Բրս. ի գորդ.։)
Ի գարնայնումն (կամ ի գարնանում) ժամանակին. (Փիլ. լին.։)
Զաւուրս գարնանային ամսոյն. (Փարպ.։)
Գարնանային ժամանակ, կամ ծաղիկք, ծառք, կամ բարեխառնութիւն, յեղանակ, ցօղ, եւ այլն. (Եղիշ.։ Գանձ.։ Յհ. կթ.։ Մագ.։ Նեղոս.։)
Ծիրանափայլ լուսով յարփենէ, երեւեցայք ի գարնանայէ. (Գանձ.) իմա իբր ի գարնանայնոյ։
Որպէս ծաղիկս գարնանայեաց՝ սուրբքն ներկան ի չարչարանաց. իբր գարնայնոց։
cf. Գարնային. of or belonging to spring.
ԳԱՐՆԱՅՆԻ, կամ նոյ, կամ նանի, կամ նեաց. մ. Ի գարնան. κατὰ τὸ ἕαρ Vere պահարըն.
Է ինչ՝ որ ձմերայնի եւ գարնայնի բոյս արձակէ։ Ոմանք գարնայնի, եւ ոմանք աշնայնի. (Փիլ.։)
Ի ձմերանի ցրտանամ, գարնանի ծաղկիմ. (Շիր.։)
Օգտակարքն ծաղիկք յիւրեանց բնութեան անդր հասանին գարնայնոյն. (Ագաթ.։)
Ի ձմերանի բայեցեալ անշարժ կան, եւ գարնանեաց յառնեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
ԳԱՐՆԱՅԻՆ կամ ԳԱՐՆԱՆԱՅԻՆ ԳԱՐՆԱՅՆԻ կամ ԳԱՐՆԱՆԻ. cf. ԳԱՐՆԱՅԻՆ
that brings spring;
that is produced in spring.
Բերօղ զգարուն, կամ յառաջ բերեալ ի գարնան. զոր օրինակ,
Գարնանաբեր ժամանակ, կամ հնչումն հարաւային հողմոյ, կամ ծաղկանոց, սաղարթ, հեղեղատ. (Լաստ. ՟Գ։ Շար.։ Լաստ. ՟Ժ։ Սկեւռ. լմբ.։ Շ. եդես.։)
vernal;
green.
Ունօղ զգեղ վայելչութեան գարնայնոյ. կանաչագեղ.
Բոցանշոյլ յակնթաց, գարնանագեղ զմրխտաց. (Նար. խչ.։)
increased in spring.
Զայրացեալ, սաստկացեալ, այսինքն յորդեալ, առատացեալ ի գարնան.
Գարնանազայր գետոց. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
entrance or commencement of spring.
Verno ԳԱՐՆԱՆԱՆԱՄ կամ ԳԱՐՆԱՆԱՄ . Գարուն լինել. փոխիլ ի գարուն.
Ձմեռանց գարնանացելոց, եւ ամարայնոյ ձմեռնացելոյ։ Ձմեռանց գարնանացելոց, եւ ամարայնոյ ձմեռնացելոյ։ Զձմեռն ի գարնանալ սովորեաց (շրջել). (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Մուտք գարնան ի մարտի 21.
Օրն եւ գիշերն հաւասար լինի ի գարնանամուտն. (Երզն. երկն.։)
cf. Գարնային.
cf. Գարնայնի.
execrable, ugly, deformed, slovenly;
exerementitious;
impure;
unchaste, smutty, obscene, lewd.
• , ի հլ. «պիղծ, զզուելի» Յոբ. ժե. 16. Ագաթ. Ոսկ. ղկ., որից՝ գարշիլ զզուիլ, գանիլ» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. համաբ., «պղծիլ, ապականուիլ, շնալ» Կանոնք թագ. 408, գար-շել Օր. է. 26, գարշանալ Գ. թագ. եա. 26. ե-ցեկ. է. 17, գարշեցուցանել ՍԳր., գարշու-թիւն ՍԳր., գարշեցուցիչ Ես. կզ. 5, գարշելի ՍԳր. Ագաթ., գարշատեսիլ Ոսկ. յհ. ա. 25, գարշելիօրէն (նոր բառ) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hers-«սար-սափ, զզուանք» բառից. ժառանգներն են լիթ. grasá «զզուանք», grasús «զզուելի», grasaūs «զզուիլ», մբդ. garst «ապականեալ, կծուած», գերմ. garstig «կեղտոտ, տգեղ» հիսլ. gerstr «դաժան, դառնաբարոյ», լտ. fastidium «զզուանք, հակակրութիւն» (Po-korny, 1, 610)։ Հնխ. rs>հյ. ըշ ձայնափո-խութեան համար հմմտ. tլs-> թառամ և թարշամ։ Այս մեկնոթեան առաջին հեղի-նակն է Bugge, KZ, 32, 35, որ դնում է գերմ. garstig։ Աւելի յետոյ Meillet, MSL, 8, 280 և 9, 151 լտ. horreo, սանս. hrsyatl, լիթ. garsus ձևերի հետ։ Հիւբշ. 432 մեր-ժում է ձայնաբանական և նշանակութեան տարբերութեան պատճառաւ։ (Իրօք որ ա-ռաջին երկուսը տարբեր են և պատկանում ևն ձառ ձևին, իսկ վերջինը Pokorny, 1, 610 յիշուած միւս բառերի հետ ցեղակից է հայ բառին)։
• ԳԴ համեմատում է պրս. [arabic word] γirš «գարշիլ, զզուիլ, զանիլ» բառի հետ։ ՆՀԲ «յետս քարշիլ իբրև ի գիշոլ կամ խորշիլ»։ Justi, Dict. kurde, էջ 310 և 331 քրդ. [arabic word] qyriš «աղտեղութիւն աղբ», [arabic word] keriz «ստահակ», kurēž klrin «աղտոտել» և [arabic word] kurēži «աղ-տեղութիւն» ձևերի հետ համեմատում է պրս. [arabic word] ❇ [arabic word] «աղտե-ղութիւն?», ավար. qeriš, կիւրին. qu-rùš և հյ. գարշ։ Տէրվ. Altarm. 78 հյ. բռստել, քստմնել, զագաշիլ, զարգաշ-եալ, գարշ ձևերի հետ նոյն է դնում սանս. harš «շշմիլ, սոսկալ, մազերը տնկուիլ, ուրախանալ ևն», լտ. horreo (
• սանս. hfsyati «սարսափում է» (ըստ Տէրվ. և Meillet)։-*այց Meillet, Dial indoeur. 85 հրաժարում է իր մեկնու-թիւնից, իբր. անստոյգ։ Karst, Յու-չարձան, 404 սումեր. gargig, gagig «չարութիւն, ցաւ» բառի հետ դնում ե Գագիկ (անունը) կամ զարշ։ Մառ, ЗВO, 18, էջ 168 վրաց. գերշի, հյ. գեշ, միտ-րաշում՝ [hebrew word] grīsīn, արաբ. ❇ jāriš բառերի հետ. ՀԱ, 1921, 81 բասկ. baizto «ռէշ, վատ» բառի հետ, իսկ Hовый Bocток, 1924, л 5, էջ 324 յն. γάρις, լտ. gratia «շնորհ» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Բայական ձևով ունինք Հճ. գարշել (բայց սա ծագում է *գառշել ձևից, ըստ ո-ռում, հյ. ր>Հճ. յ, իսկ ռ>Հճ. ր), Ոզմ. գ'νmրշել. -ածական գարշելի ձևն ունին (գրականից փոխառեալ) Ննխ. (քաղաքը) գարշէլի, Ախց. Խրբ. Կր. Մշ. գ'արշէլի, Ալշ, Ննխ. (գիւղերը), Սեբ. գ'առշէլի, Սչ. քարշէլի, Մկ. կ'mրշելը՛.-իսկ Վն. բայի ձևը իբրև ա-ծական կամ մակբայ է գործածւում. օր. «Փողնի շներ գարշել գարշել կոռնային»։
βδελυκτός, ἑβδελύγμενος Abominabilis, foedus Խորշելի. զզուելի. զազիր. տգեղ. խիղծ. աղտեղի. գանէլու, գէշ. փիս, մէքրուհ, մէնքուր.
Այր գարշ եւ անսուրբ. (Յոբ. ՟Ժ՟Է. 16։)
Ոչ է գարշ օրինաւոր ամուսնութիւն. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
Աղտեղի եւ պիղծ եւ գարշ համարեցան զիս։ Աղտեղի եւ գարշ (ջուր). (Ագաթ.։)
Զհեշտութիւնս գարշս եւ աղտեղիս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Գարշ ախտ, կամ մեղք։ Գարշս ասէին բանս. (Վրք. հց.։)
Գարշ գոյուիք անմաքուր զեռնոցն ապականողաց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
ԳԱՐՇՔ, շից. գ. μίασμα Inquinamentum Գարշելի իրք կամ անձինք. գարշութիւն. պղծութիւն. քէրահէթ.
Զգաւառացն վիրագս եւ գարշս սատակէին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ամենայն գարշից եւ ապականութեանց. (Ոսկ. ղկ.։)
immoral discourse, impudent, immodest words.
αἱσχρολογία Sermo turpis et obscoenus Գարշ եւ աղտեղի կամ տգեղ զրոյց. զազրաբանութիւն. ֆահշ.
Խեղկատակուիք եւ գարշաբանուիք. (Ոսկ. յհ. եւ կող. ՟Ժ՟Բ։ Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
stinking, fetid;
stink;
stinkingly.
Ժանտահոտ. ժահահոտ. չարահոտ. գէշ հոտով, հոտած. ֆէնա գօգուլու.
Գարշահոտ պղծութիւն. (Շ. թղթ.։)
Յորմէ վիժեալ թոյնք վիշապին, եւ գարշահոտ մահաբերին. (Յիսուս որդի.։)
Փափկասէր մարդ տեսանելով զգարշահոտ ինչ՝ փախչի. (Բրսղ. մրկ.։)
ԳԱՐՇԱՀՈՏ ոյ. գ. Գարշ հոտ. պէտ գօգու.
Մարթա զգարշահոտոյն յառաջագոյն ասէր. (Լծ. կոչ.։)
stink, tank or bad smell, infection, fetidness.
Հոտ գարշութեան. ժանտահոտութիւն. ժահահոտութիւն. չարահոտութիւն. հոտածութիւն, գէշ հոտ, գէշութիւն.
Ոչ կարեմ ի գարշահոտութենէն տեսանել զնա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Գարշահոտութիւն մեղաց, ախտից, դիւաց. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Բրսղ. մրկ.։ Մաշկ.։)
to be execrable;
to soil one's self.
βδελύσσομαι, μολύνομαι Coinquinor, polluor Պղծիլ. աղտեղանալ մարմնով կամ հոգւով. ապականիլ. խառնակիլ. մէքրուհ օլմագ, մուրտարլանմագ.
Գարշացաւ յոյժ երթալ զհետ գարշելեացն. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 26։)
Արարածս ամենայն գարշանայր ի կռապաշտութիւնէ. (Ոսկ. պետր. եւ Ոսկ. եղ.։)
Ոչ գարշանալ եւ ոչ միով իւիք մեռելով. (Բրս. սղ.։)
Ոչ իւիք աղտեղեօք տեսութեանցն (յն. տեսութեամբք) գարշանալ. (Նիւս. երգ.։)
Շնութեամբն գարշանալ։ Ընդ քեռս գարշանային. (Սարգ. յհ. ՟Զ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Աղտեղութեամբ գարշանալ. (Վրդն. ել.։)
Ամենայն երանք գարշասցին խոնաւութեամբ. (Եզեկ. ՟Է. 17։)
execration, abomination, horrour;
stain.
αἷσχος Turpitudo, foeditas, dedecus գարշութիւն. գործ գարշելի. ամօթ. ամօթալի ինչ.
Գարշանս համարեցան զպղծութիւն քեռն իւրեանց. յն. գարշեցան. (Յուդթ. ՟Թ. 3։)
Ի չարութեան անօսրութիւն՝ ի գարշանս եւ ի տկարութիւնս հասցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Թէպէտեւ թագաւորի դուստր իցէ, չեն գարշանք այնպիսում (բանջարավաճառի) կին տալ. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
heel;
sole of the foot.
• , ի-ա հլ. «ոտքի կրուկ, ոտքի հետք» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 2, որից նե-ղագարշապար Ոսկ. ա. տիմ.։
• Հիւնք. հյ. քարբ և պրս. քէր պաշ «մի տեսակ օձ» բառից։
πτέρνα, -νη, πτέρνις Calx, calcaneus, πέλμα planta pedis Կրուկն ոտից՝ մինչեւ ցկէսն թաթից. եւ Ներբան կոխօղ. եւ Հետք կոխողին. կոճ, եւ ոտից տակը. էօքչէ, դօփուգ, տապան.
Սպասեցես նորա գարշապարի։ Ձեռն նորա ունէր զգարշապարէ եսաւայ։ Գարշապար երիվարի։ Խոչ ի գարշապարս ձեր։ Զհետ գարշապարացն հօտից։ Կամէի պագանել զգարշապարս ոտից նորա.եւ այլն։
Իւրոյց գարշապարացն կոխելով՝ զջուրսն սրբեաց. (Ագաթ.։)
Ժառանգութիւն տեառն կոխեցաւ ի գարշապարաց պղծոց. (Յհ. կթ.։)
Որ միանգամ յաշխարհիս վարս զգարշապարս հաստատեաց. (Նիւս. կուս. (յն. հետք)։)
Յովհաննես գարշապար է օրինացն ... այլ քրիստոս սկիզբ է նոր կտակարանացս. (Եփր. համաբ.։)
Թեւոցն գարշապարաց կոխան առնեն (զօդս). (Ագաթ.։)
Ում վայն ասի, պատուհաս տանջանաց առ ետեղ ի գարշապարս վայնի եկեսցեն ի վերա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2.) այսինքն նոյն հետայն զկնի հետոց վայնի. յն. անդէն վաղվաղակի։
ugly, deformed;
hideous, horrible.
Գարշ տեսլեամբ.
Սրտմտութիւն ... տաղտկալի առնէ եւ գարշատեսիլ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Գարշատեսիլ դիմօք. (Ճ. ՟Բ.։)
Գարշատեսիլ ժիժմանքն. (Նիւս. կազմ.։)
execrable, abominable, detestable;
deformed, ugly, frightful, slovenly, dirty, filthy, fetid, loathsome, bad, base, infamous.
βδέλυγμα Abominatio Խորշելի. զզուելի. տաղտկալի. գարշ. զազիր. պիղծ. մէքրուհ, մուրտար, մէնֆուր. մանաւանդ Իր գարշ կամ ի գարշութիւն համարեալ. գարշանք. (եբր. թէօպա)
Գարշելի է եգիպտացւոց ամենայն հովիւ խաշանց։ Եթէ զոհիցեմք զգարշելիս եգիպտացւոցդ առաջի նոցա, քարկոծ առնեն զմեզ։ Գարշելի է տեառն այ քում։ Եւ մի տանիցես զգարշելին (այսինքն զկուռս) ի տուն քո։ Աստարտայ գարշելւոյ սիդոնացւոց, եւ մեղքոմայ գարշելոյ որդւոցն ամոնայ. (եբր. դից կամ չայ. եւ այլն։)
Գարշելի է ինձ թագս՝ որ է ի վերայ գլխոյ իմոյ. (Եսթ. ՟Ժ՟Դ. 16. յն. գարշիմ ի թագէս։)
Գարշելի առնել զժառանգութիւն. այսինքն մերժել յերեսաց. (Ագաթ.։)
Գարշելի այն կոչի, որ կարի աղտեղի իցէ, ուստի զերեսս ի բաց դարձուցանեմք. (Գէ. ես.։)
Լի եմ ամենայն գարշելեօք. այսինքն պղծութեամբք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Արիոս ի գարշելիսն ընկալաւ զսատակումն. այսինքն յաղբիս. (Խոր. ՟Բ. 86։)
abomination, abominable thing or person;
excrement;
idols.
cf. Գարշիմ.
Գարշ համարել. խորշիլ իբրեւ ի պղծութենէ. յն. Տաղտկանալ. προσοχθύζω
Գարշելով գարշեսցես, եւ պղծելով պղծեսցես զնոսա. (Օր. ՟Ե. 26։) cf. ԳԱՐՇԻՄ.
to cause to abhor;
to abhor, to detest;
to make execrable.
βδελύσσομαι Abominor եւ μιαίνω inquino, foedo Գարշելի համարել, այսինքն գարշիլ, խորշիլ իբրեւ ի պղծոյ. ընդ պիղծս գրել. կամ գարշելի կացուցանել. զզուելի առնել. պղծել. աղտեղել. իքրահ եթտիրմէք, մուրտար սայմագ, մուրտարլամագ.
Գարշեցուցանէին եգիպտացիքն զորդիսն իսրայէլի. (Ել. ՟Ա. 13։)
Գարշեցուսցես զկուռսն զարծաթապատս. (Ես. ՟Լ. 22։ Տես եւ Օր. ՟Ի՟Գ. 7։ Սղ. ճե. 40։ Ամովս. ՟Զ. 8։)
Գարշեցուցէք զհոտ մեր առաջի փարաւոնի. (Ել. ՟Ե. 21։)
Մի գարշեցուցանիցէք զանձինս ձեր ամենայն սողնովք. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 43։)
Զիս գարշեցուցեալ (բան սաղմոսին) հանապազ խայտառակէ. (Նար. կ.։)
Այն առաւել գարշեցոյց զմարդկային բնութիւնս. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
that causes to abhor;
that abhors, detests.
Իբր Գարշ համարօղ, զզուօղ. որպէս յն. βδελυσσόμενος Abominans, qui execratur
Ընդ ատելիս ձեր եւ ընդ գարշեցուցիչս. (Ես. ՟Կ՟Զ. 5։)
Եւ իբր Զզուեցուցիչ. գարշելի. որպէս յն. βδελικός Execrabilis
Ներքինն լի է հոտով նեխութեան եւ գարշեցուցիչ ախտիւ. (Սարկ. քհ.։)
to abhor, to abominate, to detest, to hate.
βδελύσσομαι, μυσάττομαι Abominor, detestor, aversor, fastidio Յետս քարշիլ՝ իբրեւ ի գիշոյ, կամ խորշիլ. զզուիլ. տաղտկալ. նողկալ՝ գարշ եւ պիղծ համարելով. գանիլ. իյրէնմէք, իսթիքրահ՝ մէքրուհ դութմագ, իքրահ էթմէք.
Գարշիմ ի սմանէ որպէս ի կապերտէ։ Գարշեցայ ի նոցանէ։ Գարշեցան յինէն։ Յամենայն կերակրոց գարշէին սիրտք նոցա, եւ այլն։
Գարշեցան անձինք նոցա ի սեղանոյ նորա, որպէս եւ հարքն նոցա ի մանանայէ անտի. (Եփր. համաբ.։)
Եմուտ յարգանդ կուսին, եւ ոչ գարշեցաւ. վասն զի ինքն է սրբիչ ամենայնի. (Ագաթ.։)
Գարշեցար յաղքատէն, գարշեսցի ի քէն՝ որ յաղագս աղքատին աղքատացաւ. (Սարգ. յկ. ՟Զ.)
Գարշեցեալք եւ ի բաց կացեալք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ամենաթագաւորն ոչ գարշի զմեզ մշակել. (Լմբ. ժղ.։)
Մերթ որպէս կր. բայիս Գարշեմ. այսինքն Գարշանալ. զզուելի լինել. պղծիլ.
Պղծեալ գարշեցեալ իբրեւ գաւառի եւ քաղաքի եւ գնդի մատնիչ եւ դահիճ. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 8։)
Ո՞վ ոք զազրացաւ, եւ ոչ ամաչեաց. ո՞վ ոք գարշեցաւ, եւ ոչ պատկառեաց։ Որպէս զգարշեցեալ, որպէս զխոտան գտեալ։ Խորտիկ խանգարեալ, ճաշակ գարշեցեալ. (Նար.։)
Գարշեցայ անսրբական. (Սկեւռ. աղ.։)
abomination, detestation, horrour, execration;
ugliness, deformity, the act of growing ugly;
dirt, filth, ordure, stain, nastiness, filthiness.
βδέλυγμα Abominatio. Պղծութիւն. զազրութիւն. գարշանք. իրք գարշելիք. աղտեղութիւն. աղտ. իքրահ, իսթիքրահ, փիսլիք, մուրտարլըգ, նէճասէթ.
Յամենայն գարշութեանց։ Ըստ գարշութեան ազգացն։ Եղեալ իցէ գարշութիւն ի ձեզ։ Իւրեանց գարշութեամբքն տանջեցեր։ Ի գարշութիւն համարեցաք նմա։ Ոչ գտան իրք գարշութեան ի նմա.եւ այլն։
Գարշութիւն մեղաց, կամ անառակ վարուց, կամ գունոց, կերակրոց, կռոց, ձուլածուին, գորտոց, որդանց, եւ այլն. (Նար.։)
Որովայնն հաշեալ եւ հարեալ ընդ հարկաւոր պիտոյս գարշութեան խառն ի վայր վայթի. (իբր աղբիք. Յհ. կթ.։)
disgust;
abhorrence.
cf. ԶԶՈՒՈՒՄՆ. գանիլը.
Կենցաղոյս գարշումն, եւ ատելութիւն նորա օծութեան է ներգործութիւն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Գարշելի.
Ունակ գարշութեան. գարշելի. գարշ.
Զբռեալ որմս գարշունակ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
spring
• (սեռ. գարնան, բայց հների մօտ իբրև սեռական գործածւում է գարնայնոյ. ինչ. «Աւուրք գարնայնոյ» Թուոց ժգ. 21, «Ծաղիկ գարնայնոյ» Իմ. բ. 7, «Բոյսր բողբոջաց գարնայնոյն» Ագաթ. «Ի սկզբան գարնանոյն» Եւս. քր.) «գարուն, առջի պա-հար» ՍԳր. ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով.-1. առանց սղման, այն է գարուն ձե-վով, միայն գարունաբեր (Ագաթ.) բառի մէջ. 2. սղմամբ՝ գարն-. ինչ. գարնայնի Ագաթ. Կոչ., գարնանալ Փիլ. նխ., գարնագուշակ Նար. առաք. 424.-3. -ան մասնիկով՝ գար-նան-ինչ գարնանաբեր Լաստ. Սկևռ. Շար., գարնանալ Փիլ. նխ., գարնանամուտ Երզն երկն. գարնանազայր Նար. ևն։
• = Բնիկ հնդևրոպական հայերէն բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. [other alphabet] vasantā, զնդ. vanhar-, vañhri, հպրս. vahara, պհլ. vahār, պրս. [arabic word] bahār, օսս. valag, գնչ. varno, յն. ἔαρ, ἠρ, հոմեր. fέαρ, հսլ. vesna, ռուս. вecнa «գարուն», լիթ. vasará «ամաս». լտ. vēr «գարուն», ռում. vará «ամառ», հհիւս. vár, հիսլ. vār, հին կիմր. guiannuin, նոր կիմր. gwanwуn, կորն. guaintoin «դա-րուն»։ Հնդևրոպական առաջին նախաձևն էր uèsr, որի հետ կար նաև uēsr և սրանից կրճատուած vèr. բառի բունն էր rln, այն է ուղ. ueser, սեռ. uesnes. բառի վերջա-ձայն r ոմանց մօտ փոխանակուեց n-ով և այսպէս յառաջացան վերի ձևերից շատերը (տե՛ս Walde, 819, Boisacq, 210, Horn, § 243, Trautmann, 356, Pokorny, 1, 310, Ernout-Meillet, 1045)։-Հայերէն բառի բա-ցատրութեան համար ամէնից առաջ պէտք է որոշել արմատական ձևը։-Եղանակների անունները ազդած են իրար վրայ. այսպէս՝ տմառն-ամտոտն, ձմեռն-ձմերան նոյն ձևն ունին և իրենց հոլովման ձևը ազդած է լորովին անկանոն կերպով լինում են գար-նան-աշնան։ Նոյնաձև են դարձեալ ուղղա-կանները. գարուն և աշուն։ Արդ՝ սրանցից ո՛րը որի վրայ է ազդած, ուրիշ խոսքով զարուն բառի մէջ -ուն մասնի՝կ է, թէ՛ արմատին է պատկանում։ Հաւանական է առաջինը, որով արմատը կդառնալ *գար. և այս ձևը կարող է կապուիլ հնխ. vesr ձև-ւի հետ, անցնելով vesar>*գեհար >*զա-հար >*գար ձևերիզ։ Սրանցից առաջինը գտնում ենք արդեն յունարէնի մէջ (fέαρ< vesar), երկրորդը լիթուաներէնում, երրորդը նման է հպրս. և պհլ. ձևերին, իսկ չորրոր-ռը (*գար)՝ հասած է հիսլ. vār ձևին։-Հիւբշ. 432։
• Հներից Վանակ. վրդ. մեկնում է «որ գայ ի յարումն» (Ալիշան, Հին հաւ. 136)։ Նոյնը նաև Տաթև. հարց. 197։ Ոմն Գ. Կ (Արշալոյս արարատեան թերթում, 1843, л 130)՝ գեղուն բառից։ Win-dischmann, 7 մեկնում է ուղիղ կեր-պով՝ լտ. ver, յն. ἐαρ։ Նոյնը կրկնում են Lag. Urgesch. 878, Տէրվ. Altarm.
• 51, Նախալ. 65 և այլն։ Հալաճեան, Արևելք, թ. 1893, նոյ՛՛ 10 գայ արիւն։ Հիւնք. գառն բառից։ Յ. Դ. Մ. Պաամ գրակ. էջ 16 ճապոն. [other alphabet] haru «գա-րուն»։ Karst, Յուշարձան, 416 մոնգոլ. xabur, բուրեաթ. kabar, xabar ճա-պոն. haru «գարուն»։ Մարտիրոսեան, ՀԱ, 1924, 455 հաթ. kāru «կանուխ գալը»։-Patrubánu, IF, 14, 60 կցում է սանս. ghrāti «փչել» և յն. ὄσφρήσεσ-λαι «հոտուտել» ձևերին։-Պատահական նմանութիւն ունի չեչէն. ինգուշ. gura «ռարուն»։
• ԳՒՌ.-Տփ. գարունք, Ալշ. Ախց. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. գ'արուն (սեռ. Ալշ. գ'արունքվա), Սչ. առչի գ'արուն (ազդուած թրք. ilk bahar հոմանիշից.-bahār բառը թէև պրս. նշա-նակում է «գարուն», բայց թուրքերէնում յատկացուած է թէ՛ գարնան և թէ՛ աշնան. զանազանելու համար ասում են ilk bahar «գարուն», son bahar «աշուն», բառացի «առջի գարուն, վերջի գարուն»), Երև. Ջղ. գ'արունք, Հմշ. կարուն, Տիգ. քmրուն, Զթ. գ'արոն, գ'այօն, Ոզմ. զ'νmրուն, Ագլ. գაm՛-րունք, Մկ. կ'mրուն, Ղրբ. կ'm՛րունք, Սլմ. Վն. կ'mրիւն, Մրղ. կ'mռիւն, Մղր. գեօ-րունք, Հճ. գ'այուն։ Նոր բառեր են՝ գարըն-ցան, զարնանի, գարնավար, գարունքադեմ, գարունքահան, զարունքանալ, գարնագա-րի, գարնակ ևն։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] ։ kernamut «դար-նանամուտ». յատկապէս Justi մեկնում է «մարտի 20-ի տօնի անունը, երբ քրդերը գնում են վրանները բնակելու և ուր տանում են իրենց հօտերը արածացնելու»։ Քրդ. բառը յայտնապէս փոխառեալ է հյ. գարնամուտ ձևից, որ համառօտուած է գարնանամուտ բառից։ (Justi մեկնում է քրդ. ❇ ker «էշ» և արաբ. [arabic word] mavt «մեռանիլ, մահ» բա-ռերից, իբր «l'áne ne meurt, էշը չի՛ մեռ-նիլ»111)։
ԳԱՐՈՒՆ որ եւ ԳԱՐՆԱՅԻՆ, այնոյ. ἕαρ ver Եղանակ տարւոյ բարեխառն՝ կանաչագեղ ծաղկաւէտ. առջի գարուն. իլք պահար, պահար ֆասլը, րէպի.
Ամառն եւ գարուն։ Զգարուն եւ զամառն. (Ծն. ՟Ը. 22։ Սղ. ՟Հ՟Գ. 16։)
Զամառն եւ զգարուն նոյնպէս եղիցի. յն. յամարան եւ ի գարնան. (Զաք. ՟Դ. 8։)
Նոյնպէս ասի իբրեւ ռմկ.
Որ գարուն ի հանգստեան կայ, ձմեռն ի սովոյ եւ ի սառնամանեաց սատակի. (Նեղոս.։)
Յեղանակս գարնանն մօտ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
cf. Գարնանաբեր.
Զգարունաբեր բուսոցն. (Ագաթ.։)
beer.
small hawk.
• (սեռ. -ի) «բազէի էգ ձագ». մէկ անգամ ունի Մագ. քեր. 240= Երզն. քեր. «բազէի արական՝ ճուռակ... իսկ շահենի և գաւազի՝ քուպիճ»։
• = Պրս. *gavaz հոմանիշ ձևից փոխառեալ. այս ձևը աւանդուած չէ պարսիկ գրաևանաւ-թեան մէջ, բայց հաստատւում է հայերէնի հետ նաև վրաց. გავაზი գավազի «բազէ» բառով։ Պարսկերէն կայ [arabic word] guvaš «փոքր որձ բազէ», որ թերևս ուղղելու է ❇ gavāz. ՆՀԲ էլ ունի պրս. կիւվէզ ձևը (իմա՛ guvaz), որ սակայն բառարաններին անծանօթ է։-Հիւբշ. 264։
պ. կիւվէզ. Փոքր բազէ. ձագ բազէի.
Բազէի արական ճուրակ (պրս. ճիւրրէպազ) ... իսկ շահենի եւ գաւազի՝ քուպիճ. (Երզն. քեր.։)
stick;
rod, switch, whip;
wand;
cudgel;
crook;
flail;
bar;
sprig, shoot;
twig;
stock, lineage;
— իշխանութեան, sceptre;
— եպիսկոպոսական, crosier.
• , ի-ա հլ. «անասուն քշելու փայտ. 2. մարդ ծեծելու փայտ. 3. ծեծ, հա-րուած. 4. խրատ. 5. իշխանի կամ թագաւորի մական, կրօնաւորի գաւազան. 6. եշևանո-թիւն». ՍԳր., «7. ծառի ճիւղ, ոստ» Վրք. հց. «8. ցեղ, զարմ, ցեղաբանական ցուցակ» Սե-բեր. Բրս. յուղիտ. Սամ. երէց., «9. եպիսկո-պոսի կառավարած թեմը» Օրբ. հրտր. Էմինի. էջ 101, «10. ծիածանի իւրաքանչիւր գոյնի շերտը» Վեցօր. 115 («Յորժամ աղեղն յամպս երևեսցի երփն երփն գունովք զգաւազանսն ձգելով.-ըստ գեղեցիկ դիտողութեան Ս. Վ Նազարէթեանի, Պատկեր, 1893, էջ 132)։ Նոյնը նաև Շիր. 45. որից գաւազանակիր Մ. Մաշտ. 184 ա, գաւազանաբուղխ, գաւազա-նահերձ, գաւազանահմայութիւն, գաւազանա-ձև, գաւազանասաստ, գաւազանաւոր, գաւա-զանել, գաւազաներգութիւն, գաւազանա-գիրք, բոլորն էլ յետին։
• = Պհլ. *gavāzan «եզ քշելու գործիք, որ մի երկար փայտ էր՝ ծայրը խթան անց-կացրած». այս պհլ. բառը աւանդուած չէ, բայց նրա դէմ կան պրս. [arabic word] gavāza, որ և [arabic word] gāvzana, [arabic word] gavaz «էշ կամ եզ քշելու խթան», ղնդ. gavāza «եզ քշելու գործիք», երկակի գործածությամբ՝ «եզ քշելու խթան և մտրակ» (Bartholmae, 511), սանս. gááǰana (
• Իրանեան ծագումը նշանակում է հնե-ոից Մագ. քեր. 229 «Իսկ մեր ի Պար-սից բազում ինչ ընտանեբար ուսեալ բռեստս, որպէս դուռա և ռիդէ, մարքաբ, աւազան .. գաւազան՝ որ է վարիչ արջա-ռոյ, խարազան՝ որ է վարիչ իշոյ և այլք այսպիսի բազում, որ գրեթէ հասարա-կորդ է լեզուիս մերոյ. սոյնպէս և մեր առ նոսա»։ Համամ. քեր. 268 արմատր դնում է գաւ նախդիրը։ Ուղիղ է Տաթև. ձմ. լգ. «գաւազան, այսինքն որ հարկա-նէ զանբանս»։-Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ՝ դնելով պրս. gavāza, բայց սխալ է սրա հետ յիշել նաև պրս. ջէվ-կեան։ ՆՀԲ-ից յետոյ է Botticher, A-rica, 75, 221, որին յաջորդում են Lag UIrgesch. 951, Muller, SWAW. 42, 253, Justi, Zendspz. 103, Պատկա-նեան, Փորձ, 1880 մարտ, էջ 84, Տէրվ. Մասիս, 1882 ապրիլ 26 ևն։ Կուրտի-կեան, Արևելք, 1899, Թ 4060 պրս. քե-վազէ կամ խեվազէ «հովուական ցապ» (ԳԴ քեվազէ «կուժ», իսկ խեվազէ չու-նի)։ Այս համեմատութիւնը մերժելով 3. Վ. Յակոբեան, Ծաղիկ, 1899 նոյ՛
• 4 դնում է պրս. gā̄vzana։ Թիրաքեան, Արիահայ բռ. 114 զնդ. gavasna «ար-ջառաջիլ» (ըստ Bartholomae, 510 բա-ռիս իմաստը անյայտ կամ անստոյգ է)։
• ԳՒՌ.-Գրեթե ամէն տեղ պահուած է «կրօ-նաւորի գաւազան» նշանակութեամբ. այս-պէս՝ Տփ. գավա՛զան, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. գ'ավազան, Մրղ. կավա-զան, Ննխ. Պլ. Ռ. քավազան, Շմ. կ.ավա-զան, Ոզմ. գ'mվmզան, Մկ. տmվmզmն, Տիգ. քmվmզmն, Ղրբ. կ. ըվա՛զան, Հմշ. կավազօն ևն։ Բնիկ «հովուի գաւազան» իմաստով է Սլմ. կ mվmզան. յատկապէս Զէյթունի բար-բառը որոշում է գ'ավազօն, գ'ավազոն «վար-դապետի գաւազան» և գ'ազվօն, գ'ազվոն «հասարակ գաւազան, փայտ, ցուպ»։ Նոր բառեր են՝ գաւազան Ղրբ. «որթատունկի մաա կամ վազ, որ նոր են տնկում», գաւաղանա-սլտուղ, գաւազանափոս։
• ՓՈԽ.-Ուտ. käväzán «գաւազան» (եկե-ղեցական բառ)։
ῤάβδος Virga, βακτηρία baculus, σκῆπτρον sceptrum պ. կէվազէ, վարիչ արջառոյ. եւ ջէվկեան, ցուպ խաղու կեռ ի գլուխն։ Ի մեզ Որ եւ է ոստ, շառաւիղ. ցուպ. բիր. մահակ. մական. վարիչ հովուական, իշխանական, թագաւորական. լըպուգ, տէյէնէկ, ասա. եւ նմանութեամբ՝ Շառաւիղ ազգի. զարմ. սօյ. եւ Իշխանութիւն. եւ Խրատ. գան. մասնուպ, փայէ, քէօթէկ.
Եւ առ յակոբ գաւազան.. եքերծ զդալարն ի գաւազանացն։ Բղխեսցէ գաւազան յարմատոյն յեսսեայ։ Դալարացաւ գաւազանն ահարոնի։ Հարկանել գաւազանաւ զծառայ, զէշ, եւ այլն։ Հովուեսցես զնոսա գաւազանաւ երկաթեաւ։ Գաւազան եղեգնեայ, ընկուզի։ Ձգեաց արքա առ եսթեր զգաւազանն ոսկի։ Որ խնայէ ի գաւազան, ատեայ զորդի իւր. եւ այլն։
Գաւազան իշխանութեան եգիպտացւոց։ Փոքու գաւազանի ցեղի իսրայէլի։ Ըստ իշխանութեանց ձերոց եւ գաւազանաց ձերոց։ Եբեր նմա գաւազան թագաւորութեան. եւ այլն։
Անկաւ գաւազան ինչ ի ծառոյն. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Գաւազանն՝ նշանակ խրատու. (Մխ. երեմ.։)
Ցուպ՝ նեցուկ եւ գաւազան, մական տուեալ հաստատութեան. (Մագ. ոտ. խչ.։)
Գաւազան ի ձեռին ճանապարհորդի առ ամենայն ինչ օգտակար է. (Նեղոս.։)
Միոյ քրիստոսական գաւազանին յարդարեսցին լինել հօտ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Գաւազանիս խորհուրդ կրկին ունի ցուցանել զճշմարտութիւնն. նախ հովուական, եւ ապա վարդապետական. (Շ. բարձր.։)
Ազգք ընդ իւրեանց գաւազանաւ անկեալք. (Բրս. յուդիտ.։)
ԳԱՒԱԶԱՆ ասի եւ Կարդ եւ աղիւսակ նահապետաց, թագաւորաց, իշխանաց, հայրապետաց, եւ այլն։ (Վրք. հց. ժա։ Սամ. երէց.։ Սեբեր. եւ այլն։)
book containing the history or the series of kings and patriarchs of a nation, catalogue, list, index, series;
chronicle.
crosier-bearer;
verger, mace-bearer.
divided by the rod (sea, stone).
Հարմամբ գաւազանի հերձեալ.
Ի գաւազանահերձ վիմէն զծարաւ նոցա արբուցանէր. (Ճ, ՟Թ։)