sifter.
act of sifting;
temptation.
Խարբալելն, իլն. Փորձութիւն. ծուփք մտաց.
Իսկ ծերն գիտէր զխարբալմունս չարին. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Զմարդկային խարբալումնս ի բաց ի մէնջ ձգելով. (Վրք. հց. ՟Ա։)
roe-buck.
• «էշայծեամ» Օր. ժդ. 5. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• -Պհւ. xarbuz «էշայծեամ». բառիս պրս. ձևը աւանդուած չէ։ Կազմուած է պհլ. xar= պրս. ❇ xar=զնդ. xara-«էշ» և պհլ. buz= պրս. ❇ buz=զնդ. būza-«այծ, բուծ» բառերից, ճիշտ ինչպէս է հյ. էշայծեամն. Իրանեանից է փոխառեալ նաև վրաց. ხარა-ბუზი խարաբուզի «եղնիկ, էշայծեամ»։-Հիւբշ. էջ 159։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Հիւբշ. KZ 23, 403. և Lag. Arm. Stud. § 979։
• Հիւնք. պրս. խար «էշ» և բուզինէ «կա-պիկ» կամ թրք. պուզաղը «հորթ» բա-ռերից։
cf. ԷՇԱՅԾԵԱՄՆ. (զի պ. խառ ՝ է էշ, եւ բիւզ կամ բուզ, այծեամն, այծ վայրի)
Այսոքիկ անասունք են, զորս ուտիցէք. արջառ ... զգոմէշ, զխարբուղ. (Օր. ՟Ժ՟Դ. 5։) cf. ԱՅԾՔԱՂ։
iniquity;
libertinage.
catarrh, cold;
ծանր՝ թեթեւ —, severe, slight cold;
— գլխոյ, cold in the head;
— լինել, to catch a cold.
• տե՛ս Հարբուխ։
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «նէվազիլ, դումով, սալում, զուքամ» Մխ. ապար. (երկու ձևերից հնագոյնն է հար-բուխ, ուր նախաձայն հ՝ վերջաձայնի ազդե-ցութեամբ դարձել է խ. տե՛ս խրախ բառի տակ). արդի գրականի մէջ ընդունուած է հարբուխ. բայց ոմանք սխալ ստուգաբանու-թեամբ գրում են հարբուղխ. հմմտ. գւռ. հա-րինք, հարով-հազ «հարբուխ»։
• ՀՀԲ յար բղխօղ։ Այսպէս մտածելով է որ ԳԴ, էջ 74բ գրում է բառս յարբուղխ։
• ԳՒՌ.-Տիգ. հmրփուխ, Ագլ. Գոր. Երև. Հմշ. Սլմ. Տփ. խարփուխ, Ղրբ. խա՛րփուխ, խըրփօ՛խ, խըրըփօ՜խ, Մղր. խարփուղ։ ՓՈԽ.-Վրաց. ხარბუხა խարբուխա «ու-ժեղ հազ»։
ԽԱՐԲՈՒԽ կամ ՀԱՐԲՈՒԽ κατάρρος, κατάρροον catarrhus, defluxio, gravedo, destillatio. իտ. catarro.
Ծանրութիւն գլխոյ՝ այլայլութեամբ հիւթոց ի մարմնի, խառն հնդ հազ եւ ընդ փռնչիւն.
Անլուծանելի խարբխի դեղ եւ մածուն առնեն. (Մխ. ապար.։)
knavish, roguish;
that falsifies, that forges;
false, counterfeit, adulterated.
• . ի-ա հլ. «խաբեբայ, նենգաւոր» Կոչ. Փարպ. Փիլ. որից խարդախել «նենգել» Բ. մնաց. իգ. 13. Ա. թագ. ժբ. 25. Եւս. քը. խարդախութիւն ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 21, Եւս. քր. Կոչ. խարդախանալ Եփր. ծն. խարդա-խիչ Եփր. ծն. խարդախալի «խարդախու-թեամբ լի» (չունի ԱԲ) Յայսմ. դեկ. 17. անխարդախ Ա. պետ. բ. 2. Եւս. քր. ևն։
• ՆՀԲ ասազգ. ղատտար, քէլլաշ, խատ-տա։ Böttich. Arica 19, 46, Lag. Ges Abhd. 200, 25 յն. ϰάιδοxες «պարս-կական բանակում մի տեսակ սաառա-զեն մարտիկներ»։ Մերժում է Lag. Arm. Stud. § 980։ Հիւնք. կախարո ռա-ռից։ Մառ ИАН 1920, 127 խարդ ար-մատից, որից և կա-խարդ։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. խա՛րդախ, Ջղ. խար-դ'ախ, Ախց. Երև. Կր. Մկ. Ոզմ. Պլ. խար-թախ, Սլմ. խառթախ։
ἑπηρεάζων injurius κακοποιός maleficus περιεργαζόμενος frustra satagens, ornamenta externa usurpans եւ այլն. (լծ. եւ այլազգ. ղատտար, քելլաշ, խատտա) Անհաւատարիմ. նենգաւոր. խաբեբայ. դաւաճան. դժրամիտ. անիրաւ. չարարուեստ. կեղծաւոր. կեղծ. պատիր.
Այսոքիկ խարդաղացն են. (Առ որս. ՟Բ.)
Խոթամտացն եւ խարդաղաց. (Փարպ.։)
Դժողք խարդաղք գտան քրիստոնէական հաւատոց. (Յհ. կթ.։)
Որ խարդախն է, եւ բազմախաբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Խարդախ արուեստիւք ստուերացուցեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Որ մի անգամ զխարդախս ինչ իմացեալ էր, բերէին զմատեանսն, եւ այրէին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
deceitful, fallacious.
Որ ինչ սեպհական է խարդախութեան եւ խարդախաց։
Խարդախական հայթայթանօք. (ՃՃ.։)
cf. Խարդախութիւն;
խարդախանս նիւթել, to deceive, to dupe, to entrap.
Խարդախելն. խարդախութիւն.
Խարդախանսառ մերձաւորն նիւթելով. (Պիտ.։)
Նենգապատիր խարդախանաց ժողովարան. (Անան. եկեղ։)
օձաձեւ խարդախանօք հնարէր հեղուլ զապականիչ թոյնսն. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
tocheat;
to falsify, to counterfeit, to forge;
to feign, to simulate;
to corrupt, to adulterate;
to sophisticate;
to dissemble;
— ումեք զմահ, to plotthe death of.
եւ չ. κακοποιέω malefacio ἑπιτίθημι impono (յորմէ impostor ). Նենգել. դաւաճանել. խորամանկել. հայթայթել հնարել չարարուեստ ինչ. արուեստակել. կեղծել. խարել.
Դաւաճանութեամբ կամ խարդախութեամբ խարդախել. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 13։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 25։)
Յատակ մահու հայել զիս խարդախեսցէ։ Խարդախեաց օձն զեւայ. (Նար. ՟Կղ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Նա յուստինեայ փիղիսոփայի խարդախեաց զմարտիրոսութեան մահն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Զառաքինութիւնս զոր ոչ ունին, խարդախեն, եւ պարծին ունել. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Հոռոմք եւ ասորիք եւ հայք զառաքինութիւնս՝ զոր ոչ ունին, խարդախեն, եւ պարծին ունել. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Նենգիչ.
Որ խարդախէ. խարդախօղ. դաւաճան.
Խառնակութիւն արտաքին խարդախչացն պարաւանդք են ուղղոցն. (Եփր. ծն.։)
cf. Նենգիչ.
Որ խարդախէ. խարդախիչ. առաւել մակդիր բանսարկին սատանայի.
Ջաղխեցեր զգլուխ խարդախողին. (Շար.։ տե՛ս եւ Նար. ՟Ղ. ՟Ղ՟Գ։)
Խարդախող եւ պատրող բռնաւորին սատանայի. (Լմբ. իմ.։)
fraud, knavery;
falsification, forgery, act of counterfeiting;
adulteration;
chicanery;
violation, rape.
ἕνεδρος, ἑπιβουλή insidiae κακία, κακοπραγία, maleficentia ἑπιτήδευμα, παραδιατριβή, ῤαδιούργημα, στραγγαλία, σπίλας, μεθοδεία dolus, versutia եւ այլն. Նենգութիւն. դաւաճանութիւն. խորամանկութիւն. դարանակալութիւն. չարութիւն. չարարուեստութիւն. չարագործութիւն. հիլլէ, տէք, տօլապ։ cf. (Թուոց. ՟Լ՟Ե. 20։ Ես. ՟Ծ՟Ը. 6։ Իմ. ՟Ե. 24։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 25։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 12։ Գործ. ՟Ժ՟Ը. 14։ ՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 5։ Յուդ. 12։)
Յայտ առնէին եւ զայլ եւս բազմագոյն խարդախութիւնսն. (Եղիշ. Է։)
Այսքան վնասակարութիւնք խարդախութեանց։ Հին խարդախութիւն բանսարկուին. (Նար. ԾԶ. ՂԱ։)
Եւ այս իսկ սատանայի խարդախութեանն գործ է. (Ոսկ. մ. Բ. 21։)
Վասն խարդախութեան խորհրդոց, որ ի վերայ փրկչին եղեն, խոտեցան հրեայք. (Կոչ. ԺԶ։)
Մերթ իբր խարդաւանումն ի պղծութիւն.
Պորպիզիա կոյս ի խարդախութեան գտեալ՝ կենդանւոյն թազեցաւ. (Եւս. քր. Բ։)
cf. Խարդախութիւն.
Խարդախանք. խարդախութիւն.
Ահագնութիւն (կամ ահանկութիւն) խարդախմանց. (Նար. ՟Ձ՟Դ։)
Ետ եւ գիտգլզխարդախումն նորա. (Վանակ. յոբ.։)
to conspire against, to attempt evil, to deceive;
to risk, to be exposed to danger.
Որպէս Խարդաւանութիւն ինչ.
Երկիւղ կասկածանաց խարդաւանակ լինելոյ իւրոյ թագաւորութեանն. Խարդաւանակ լեալ նմին ի տաճարին վիշապաց. (Խոր. ՟Ա. 12. 29։)
traiterous, deceitful, fraudulent, knavish.
Որ ինչ լինի խարդաւանութեամբ կամ խաբէութեամբ. պատիր դաւաճանական.
Խարդաւանական դժրողութեամբ։ Ի խարդաւանական մահուն տուգանաց։ Ի խարդաւանական որսորդութեանցն ճողոպրեալ. (Յհ. կթ.։)
Զխարդաւանական երկպառակութին մոլորութեանն. (Մագ. ՟Ժ՟Է։)
to cheat, to overreach, to circumvent, to defraud;
to implicate, to involve, to entangle;
to precipitate;
to deflower, to violate.
Դաւով եւ պատրանօք Խարդախութեան որսալ, կամ արկանել յորոգայթ եւի չարիս. խաբել, կարթել, թաթել, կործանել. ի վայր հոսել.
Խարդաւանեալ գերի։ Նեսարք ներհակք բազմաձեռնեան խարդաւանողաց. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Ղ՟Բ։)
Զմեզ խարդաւանեն դեւք։ Ի բռնութենէ աներեւոյթ որսողին խարդաւանեալ ազգ մարդկան. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Գայլ ապականիչ յարձակեալ խոզխոզէր զընտիրսն ի հօտէ գառանց, եւ գահավէժ ցնդմամբ խարդաւանեալ ի վիհն. (Շար.։)
ԽԱՐԴԱՒԱՆԵԼ. Դաւով սպանանել. դաւել ի մահ.
Ի ծնծուկ խարդաւանէրմահու պարտաւորութեամբ։ Խարդաւանեալ յանօրինաց՝ բարձաւ մեռեալ։ Մահացու դեղոց արբուցմամբ ի ծածուկ խարդաւանէ. (Յհ. կթ.։)
ԽԱՐԴԱՒԱՆԵԼ. պատրելով ձգել ի պղծութիւն.
Զտիկինն բռնադատեալ խարդաւանէր։ Կոյս ի հռոմ խարդաւանեալ ի ծառայէ անձին արար. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
fraud, deceit, circumvention, crime, outrage;
— կուսի, violation, deflowering.
Դաւումն. նենգապատիր դաւաճանումն. պատրանք ի կործանումն եւ ի կորուստ. որոգայթադրութիւն.
Զմեր խարդաւանութիւնն առանց վրէժխնդրութեան համարէր լինել։ Ծանուցանեմ զձեր պարզմտութեամբ ցութիւն ի նմանէ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ի ձեռն խարդաւանութեան հօրն պիղատոսի սպանանէ թիւնաւոր դեղօք. (Յհ. կթ.։)
ԽԱՐԴԱՒԱՆՈՒԹԻՒՆ. ԱՆկումն ի պղծութիւն. ապականութին. φθορά, διαφθορά corruptio, stuprum.
Կոյսք իմ հռոմըմբռնեալք ի խարդաւանութիւն՝ կենդանւոյնթաղեցան։ Յեստեայ երեք նուիրական կոյսք ի խարդաւանութեան ըմբռնեալ՝ պատժեցան. (Եւս. քր. ՟Բ։)
յանդգնեցան սոդոմայեցիքն բռնադատելզնսսա յաղտեղութիւն եւ յանարժանաց խարդաւանութիւն. (Սեբեր. ՟Թ։)
cf. Խարդաւանութիւն.
Դաւելն. դաւաճանութիւն. պատրանք. մեքենայք. խարդախանք. խաբէութիւն.
Զգացեալ զչարիմաց խարդաւանս ափշնին. (Յհ. կթ.։)
Ոչ տիրեալ ի խարդաւանաց չարաբանողաց. (Նար. կ.։)
Խարդաւանս ի վերայ իմ խոկալով. (Մագ. ՟Ժ՟Ե։)
Առաջնորդ մեղսամակարդս խարդաւանաց (առ ի մահ)։ Զտարօրէնութեանցն պղծութեան առնել խարդաւանս. (Պիտ.։)
to cauterize;
to brand;
to blind with hot irons;
to stigmatize, to afflict, to distress, to cut to the heart.
(յորմէ Խարակել, որպէս թէ այրելով խորել. լծ. եւ յն. քէ՛օ) καίω, καυτηριάζω uro, aduro եւ ἑκκόπτω effodio. Խորովել. կիզուլ չանթացեալ երկաթով. տոչորել. եւ Բրել (զաչս). տաշել.
Ըստ իմաստուն եւ ճարտար բժշկաց՝երբեմն հատանէ եւ խարէ, եւ երբեմն կակուղ սպեղանիս ի վերայ դնէ։ Որ հիւանդն է՝ ոչ է հեշտեաւ կամ հատանել կամխարել. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. գաղ.։ Վրք. հց. ձ։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Նման էրնա ի քաղցէ անտի իւրմէ խարեալ խանձողոյ. (Եփր. թագ.։)
Խարեալք իւրեանց խղճիւն մտաց. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 2։)
Հրամայեաց երկաթի հրացեալ ակչօք խարել զլեզուն. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Զ.։)
Բամբասէ ապա զբժիշկն, որ զվէր հիւանդին խարէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Գոհացոյց տանջեալ, զակնս խարեալ. յն. բրեալ. (Բրս. գոհ.։)
Զաչս խարեսցուք զարքային հայոց. (Բուզ. ՟Գ. 2՟։)
Խարեալ զաչս նոցա խաւարեցուցանէր կուրութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Վիրօք խարեալ զսիրտն Յհ. (իմ. պաւլ.։)
Խարին զնա միտք խորհրդոց իւրոց. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։)
Շաղախեալքն յիրսկենցաղոյս, եւ յարատոց սորին խարեալք. (Լմբ. սղ.։)
penis.
• «մի տեսակ բոյս է, որի արմատից պատրաստում են կարմիր սնգոյր. հաւաժի-պակ, լտ. anchusa» Բժշ. Բռ. ստեփ. լեհ. ո-րից շէկխարի, որ և շեկխարի, շիկխարի, շի-ար «սնգոյր» Մծբ. ժդ. (առ Լեհ.)։
• ՆՀԲ Գաղիանոսի մէջ գտնելով «ան-կիւդա (կամ անկիւրա). խարի» բացա-տըրութիւնը, նոյն յն. բառը հասկացել է ἄγϰυρα «խարիսխ. 2. ամօթոյք», որով մեր խարի բառն էլ մեկնում է «արութիւն մառռու. առնի անդամ»։ Զգուշաւոր ՋԲ չունի այս բառը։ ԱԲ հետևում է ՆՀԲ-ի։ Նորայր, Հայկ. բառաքնն. էջ 117 ցոյց տուեց՝ որ Գաղիանոսի յիշած յն. բառը պէտք է հասկանալ ἀγχοῦσα, որով խա-րի բառին տրուած «առնի» նշանակու-թիւնը ջնջեց և մեկնեց վերի ձևով։ Bug-ge KZ 32, 9 անտեղեակ սրանից՝ հա-մեմատում է խարի «առնի» բառը պրս. ❇ xar «փուշ» բառի հետ, ենթադրե-ւով որ պրս. xar ունեցած է նաև «առ-նի» նշանակութիւնը, որից փոխառեալ են ալբան. kā̄r, karε, գնչ. kar «առնի»։
Արութիւն մարդոյ. առնի անդամ. (պ. քիյր. յն. անքի՛ռա). (Գաղիան.։)
base, foundation;
pedestal;
legs, feet;
anchor;
— արկանել՝ ընկենուլ զ—, to anchor, to cast anchor;
— վերացուցանել՝ լուծանել զ—ն, to weigh anchor;
— արկեալ կալ, to be, to ride or to lie at anchor;
— յուսոյ, anchor of hope;
— փրկութեան, sheet anchor;
last resource, last shift.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «պատուանդան, յատակ (սիւնի, աւազանի, բռան1» ՍԳր. «զած բեմ» Բ. մնաց. զ. 13. «նաւի երկաթ» ՍԳր. Ոսկ. եբր. «սրունք, ոտք» Նար. որից խարըսխաձև Ագաթ. վեր-նախարիսխ Երեմ. ծբ. 18. խարսխել Խոր. կարծրախարիսխ Նար. խչ. հաստախարիսխ Նար. խչ. յետին գաւառական ձև է սարիսխ Սոկր. 66. Պիսիդ. Պտմ. վր. էջ 61, 79. Տօ-նակ. Վրդն. պտմ. 11. (հմմտ. սուն, դրաստ, աստ փոխանակ խուն, դրախտ, բախտ)։
• ՆՀԲ վրաց. խարիսխի։ Հիւնք. խօսել բայից։ Bugge KZ 32, 10 -իսխ համա-րում է մասնիկ. հմմտ. խորիսխ։ Patru-bány ՀԱ 1903, էջ 220 նոյն ընդ խո-րիսխ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხარისხი խարիսխի «աս-տիճան», ხარისხოვანი խարիսխովանի «ար-ժանաւոր, աստիճանաւոր», მეხარისხი մե-խարիսխի «դասական», აღხარისხული աղ-Խարիսխուլի «աստիճանաւոր»։
ԽԱՐԻՍԽ որ եւ ասի ՍԱՐԻՍԽ. Վր. եւս խարի՛սխի. βάσις basis. Սորին կամ խորին նեցուկ իրաց. պատուանդան, յատակ, ներքոյք.
Խարիսխ սեան, կամդրան, կամ աւազանի (ծով կոչեցելոյ). (Ել. ՟Ի՟Բ. 16։ ՟Լ՟Զ. 36։ եւ լ. 19։ լը. 30։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 17։)
Ի վերայ սորա իբրեւ ի հաստատուն խարսխի շինել հնար է. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Խարիսխն գեղեցիկ եւ վայելուչ դնի յորոյ վերայ սիւնն հաստատի։ Սիւն հաստատեալ է ի խարսխի. (Արշ.։ Նեղոս.։)
Եւ Բեմ փոխր մի բարձր երկրէ՝ որպէս սիւն կարճ կամ ամբոն. βάσις suggestum. (՟Բ. Մնաց. ՟զ. 13։)
Նմանութեամբ Սրունք եւ ոտք, որ բառնան զբոլոր մարմինն.
Ի խարսխաց բարձիցս մինչեւ ցափն կառուցման լրութեան անդամոցս ի կիցս կյից խարսխեաց բարձից տանողաց. (Նար. ՟Ժ՟Ը. եւ Նար. խչ.։)
ԽԱՐԻՍԽ ՆԱՒՈՒ. ἅγχωρα, ἅγκυρα anchora. Երկաթ կամ ճանկ մեծ արկեալ պարանաւ ի յատակ ծովու առ անշարժ պահելոյզնաւն առ ետեղ. որ եւ նմանութեամբ, Ամրութիւն յուսոյ. (յն. լտ. ա՛նգիրա, անքօրա. որ եւ անկիւռա, կամ անկիւրիա)
Ընկեցին խարիսխս չորս։ Զխարսխն ձգելոց իցեն։ Զխարիսխն հատեալ ընկեցին ի ծովն. (Գծ. ՟Ի՟Է. 29. 30. 40։)
Բուռա հարկանել զհանդերձեալ յուսոյն, զոր իբրեւ զխարիսխ հաստատուն եւ անշարժունիցիմք անձանց մերոց. (Եբր. ՟Զ. 19։)
Զոր օրինակ խարիսխն յորժամ ի նաւէն ի խոնարհ կախիցի, չտայ թոյլ նաւին այսր անդր սայթաքել, սոյնպէս եւ յոյսն. (Ոսկ. եբր.։)
Խարիսխ երկաթի գետանաւի կառուցալ ի կառսն՝ արգելաւ, եւ առկայացոյց զմինդաս. եւ այնպէս շինեցաւ քաղաք, եւ կորչեցաւ անկիւրիայ. որ թարգմանի խարիսխ. (Նոննոս.։)
Յայսպիսի խարսխից ի սոցանէ ամենայն հոգոյն զուգակապանս արկանելով գործէր արդեօք միանգամայն մարմինս մեր. (Պղատ. տիմ.։)
Ճանաչել զխորուտս չուանօք խարսխացն ընկեցման փորձին. (Պիտ.։)
Ապաւինութիւն խարսխին լուծաւ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Խարիսխ յուսոյ հաստատութեան. (Շար.։)
shaking, tottering, ruin;
perverseness, error, aberration.
σαθρότης pravitas. Խարխուլն գոլ. դեդեւանք. գայթումն. սխալանք. վատթարութիւն.
(Յընդարձակ ճանապարհի) բազում խարխալանք, եւ վնասք. (Ոսկ. ՟Ա. 24։)
to shake, to shatter, to demolish, to ruin, to destroy;
to deteriorate, to hurt, to corrupt;
to renew pain or grief;
— զվէրս, to tear open healing wounds;
to irritate, to excite anew.
ԽԱՐԽԱԼԵՄ σαθρόω marcidum reddo, debilito, quasso. կր. labo եւ διακόπτω , συγχέω discindo, dirimo, confundo, perturbo. որ եւ ԽԱՐԽԼԵԼ, եւ ԽԱՐԽԱՐԵԼ. որպէս թէ Խառնելով հալել կամ խլել զխարիսխն եւ զամրութիւնն, Խարխուլ կացուցանել. խախտել. քայքայել. փորել ի ներքոյ. աւերել. քանդել. կործանել. եղծանել.
Ի հիմանէ խարխալեալ աւերէ զօրէնս մեր. (Եղիշ. ծն.։)
Յարկս տապալեալ, խորանս խարխալեալ. Խարխալեալ կազմածք. (Նար. ՟Կ՟Է։ Ի գիրս խոսր.։)
Զի մի՛ ի բազմացուցանել բանիցս՝ խարխալիցեմք (զկարգն)։ Չխարխալէ զկարգ պատուիրանացն։ Մարդկայինք անենայնդիւրաւ անկանի եւ խարխալի։ Իբրեւ զտունխարխալեալ եւ աւերեալ։ Փտի եւ խարխլի զկնի ժամանակաց։ Խարխալեցին զիրսն, քանզի չէին տեղեակ լեզուին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. 16։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 10։ եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
to fall to ruin or decay, to perish.
cf. Խարխալեմ.
cf. ԽԱՐԽԱԼԵՄ. συρρήγω confringo διαιρέω divido, findo ὐφορμέω insidior ἁναξαίνω carpo, carmino, discerpo եւ այլն. (ուր լտ. ձայնք են լծ. ընդ հյ) ի դէպ է եւ ասելն Լծ. նար.
Խարխարել. քակտել. այսինքն ի հիմանց քակել բրելով. որպէս յն.
Ջանայ կաւն զվէմի խարխարել կարասցեն. (Սեբեր. ՟Դ։ Երզն. մտթ.։)
Յորժամ դուռն լսելեաց խարխարեցաւ, բոլորբնութիւն մարմնոյն աւերեցաւ, ընդ նմին եւ հոգիքն խարխարեցեն. (Եղիշ. դտ.։)
Ձայնիւ լոկով խարխարեալ պարիսպք (երիքովի). (Սարկ. մարդեղ.։)
Ուր կամ երբ խարխարեալ նաւսընկղմի. (Յիշատ. սարգ.։)
Հանէ ի միջոյ զայն ինչ, որ զնոցա միտսն խարխարելոց էր. զի՞նչ իցէ, որ խարխարէրն, եւ ընդդէմ բախէր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Որմք ի հարկէ խարխարին եւ արկանին. (Ոսկ. ես.։)
Կամ Քերելով քերել, կեղեքել. պատառոտել. քերմըշտըկել, խառմշտըկել, պատառոտել. պըճըռթկել.
Հարուածք նենգաւորի խարխարէ զվէրս. (Սիր. ՟Ի՟Է. 28։)
Զի եւս ոք ի ժամանակի զուարճութեան խարխարիցէ զդժնդակութիւնսն դեգերելով ի տրտմականսն. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
նմանութեամբ՝ ասի.
Սիրական ձայնիւ գորովեն, խարխարեալ անձամբ. (Եփր. զղջ.։)
destructive, ruinous.
Որ խարխարէ (ըստ ամենայն առման).
Զխարխարիչն երբեմն ժամանակի։ Զուարճալի պայծառութեանց խարխարիչ. (Պիտ.։)
destruction, waste.
Խարխարելն. եւ իլն (ըստ ամենայն նշ).
Խարխարումն կրել պարսպաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Այրումն ի վերայ այրման, եւ խարխարումն առաջի վիրաց. (Մամբր.։)
gropingly;
— շրջել՝ գնալ, to grope along, to feel one's way, to go groping;
— խնդրել, to grope about for;
cf. Խարշափ.
• «կոյրի պէս ձեռքով այս ու այն կողմ շօշափելը». գործածւում է միայն նախ-դիրով՝ առ խարխափ, առ խարխափս, ընդ խարխափս Կոչ. 11, Ոսկ. յհ. ա. 9, Բուզ. ո-րից խարխափել ՍԳր. Ոսկ. եփես. (գրուած խարխաբել Զենոբ, էջ 10), «տերևների այս ու այն կողմ շարժուիլը» Ղևտ. իզ. 36. խար-խափումն Դամասկ. խարխափանք Նար։
• = Կազմուած է կա՛մ կրկնութեամբ պար-սական *խափ արմատից և կամ -ափ մաս-նիկով՝ *խարխ անծանօթ արմատից.-Հմմտ. շարշափիւն, թարթափ, գարգափ, սարսափ, կարկափիլ։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. խարխել, խարխուլ, խաւար, ափ. շօշափ։ Peterm. 260 լծ. խարշափ։ Հիւնք. խուլ բառից։ Իբրև կրկնական է մեկնում վերի ձևով Աճառ. ՀԱ 1899 233-5։
նախդրիւ՝ որպէս մ. Խարխափելով. կուրօրէն, շոշափելով եւ երերալով.
Զի մի՛ կուրացեալ՝ առ խարխափի (հին տպ. առ խարխափ) որմզորմայն ի բժշկաց խադիրշրջիցիս. (Կոչ. ՟Բ.) յն. ասն, յայնժամ խնդրիցես զբժիշկ։
Յոտս հալածելոյն անւալառ խարխափ զտէրն խնդրէր, (Ոսկ.յհ. ՟Ա. 9.) յն. առ հալածեալն առթնացաւ։
Աչք կուրացեալ եղեն, եւ ինքեանք ... առ խարխափ եկին. (Բուզ. ՟Դ. 12։)
Իբրեւ կուրաց ընդ խարխափս ընդ ոտս ինչ արկեալ գտանիցին։ ահա ընդ խարխափս գտանես, եւ ոչ եթէ աչօք ինչ յառաջագոյն տեսանիցես. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Իբրեւ զաչացու զորմոյ խարխափեալ ոչ տեսնէին. (Սանահն.։)
groping along, feeling about.
Խարխափելն. խարխափ. կուրօրէն շոշափումն ընդխավար.
Ընդ աչացաւացննեղելոց մշտագիշերն խարխափանօք. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
to grope along, to feel ones way;
to fumble;
to shake, to rustle.
Խարխափիցես ի միջօրէի, որպէս խարխափիցէ կոյր իխաւարի. (Օրին. ՟Ի՟Ը. 29։)
(լծ. խարխել. խարխուլ, եւ խաւար, Ափ, կամ շօշափ) ψηλαφάω contrecto, palpo προσκόπτω offendo, impingo. Կուրօրէն շօշափելով եւ զննելով ի խաւարի շրջել, դանգաչել. երերիլ. գթել.
Շօշափեսցեն զորմս իբրեւ կոյրք, եւ իբրեւ զաչացու խարխափեսցեն. (Ես. ՟Ծ՟Թ. 10։)
Ի միջօրէի իբրեւ ի գիշերի խարխափեսցեն. (Յոբ. ՟Ե. 14։)
Տոբիթ խարխափէր գլորէր. (Տոբ. ՟Ժ՟Ա. 10։)
Նման կուրացն մոլորելոց, որք խաւարն խարխափիցեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Մինչդեռ զխաւար մեղացն խարխափէր։ Խարխափեմք զխաւար ճառագայթեա՛. (Լմբ. սղ.։)
Ընդ խաւար խարխափել (գողոյն). (Ոսկ. եփես. ՟Բ. յն. βαδίζω , քայլել. գնալ։)
Իբրեւ զաչացու զորմոյ խարխափեալ՝ ոչ տեսանէին. (Սանահն.։)
ԽԱՐԽԱՓԵԼ. φέρομαι agitor. որ եւ ԽԱՐՇԱՓԵԼ. Տատանիլ տերեւոց. շարժիլ. այսր անդր բանիլ.
հալածեսցէ զնոսա ձայն տերեւոյ խարխափելոյ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 36։)
Այնպէս երկուցեալ, մինչեւ ի խարխափելոյ տերեւոյ փախիցէ. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Խարխալիմ.
Խարխի եւ հալի ի նմանութիւն սարդի ոստայնից. (Ոսկ. ես.։)
Թօշնի, խարխլի. (Սարգ. ՟բ. յհ.։)
Ի նաւս խարխլեալս (կամ խարխալեալս) եւ փտեալս. (Վրք. ոսկ.։)
cf. Խարխալիմ.
to bray.
Բայ ռմկ. իբր Խանչել, կամ Քորել զինքն. զռալ, կամ քերմըշտըկիլ.
Ամէն բան իշուն լաւ է, բաց ի խարխընճելոյն եւ ի փախչիլն. (Ոսկիփոր.։)
ruinous, falling, tottering to decay.
• տե՛ս Խարխալել։
σαθροθείς labans. Խարխարուն. խախուտ. զաղփաղփուն. Խլխլած.
Խալխուլ շինունծ, կամ յարկ, կամ տաճար։ Խախուտ եւ խարխուլ։ Խարխուլեւ առանց հիման. (Ագաթ.։ Նար. ՟Խ՟Ը. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։ Իգն.։)
Որք զխարխուլ ժողովուրդն իբրեւ զորմն ծեփէին. (Նախ. եզեկ.։)
cf. Խարխուլ.
cane-brake, reedy fen;
thorny brake.
• , ի հլ. (կայ նաև խարձունք, -ձանց) «եղեգնուտ, շամբ» Բուզ. 118. Փիլ. լիւս. 129. Իմաստ 6Չ. Պտմ. աղէքս. 125. Մարթին. Վրդ. առ. 193. Վստկ. 78. նոյն է և խարշ «եղեգնաշամբ» Բառ. երեմ. 140։
• ՆՀԲ (խից բառի տակ) լծ. յն. γάρας «ցից»։ Հիւնք. խրաց բառից։ ՀԲուս. § 1034 անգլ. furzy «մացառուտ»։
• ԳՒՌ.-ՀԲո։ս. § 1034 յիշում է խարձի Խտջ. «անպտուղ ծառեր, մանաւանդ անոնք՝ որոնց կը փաթթուի որթն»։-Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 469 իբրև գւռ. բառ գիտէ խարձ «կանաչագեղ գուղձ հողի, gazons», բայց կարծեմ թիւրիմացութեան արդիւնք է։
καλαμών arundinetum. Շամբ. խիտ առ խիտ եղեգունք. պրտուք, թուփք. cf. ՔԱՐԱՅ. յն. Խարաքս. ռմկ. խաշար. թ. չիթ.
Ելին ի վերայ մեր ի խարձէն։ Հրդեհս հարկանել զխարձն. (Պտմ. աղեքս.։)
Խաղք եւ շամբք, եւ թաւ խարձք, եւ խիտ մայրիք։ Ի խարձս եւ ի թաւ անտառս. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լիւս.։)
Յափն գետոյն ... ի թաւուտ խարձնցն մամխեաց. (Բուզ. ՟Դ. 14։)
Ճարակել ի խարձին. (ՃՃ.)
Շամբ, կամ խարձ. (Վստկ. ստէպ։)
Յերկիւղէ որդւոյն ի մայրիս եւ ի խարձունս բնակէր ի թաքստի. (Մարթին.։)
cf. Խարձ.
paste diamond.
the boiling, boiled meat.
to burn.
Չարաչար խարշել. խարել. տոչորել. այրել. կիզուլ. խորովել. (իրօք կամ նմանութեամբ).
Զյանդգնեալ երեսն խարշատէր. (Երզն. մտթ.։)
Զլեարդն հանին, եւ կայծիւք խարշատեցին. (ՃՃ.։)
Խիղճ յանցանաց զմարմինս իմ մաշէ, եւ զոսկերս իմ խարշատէ. (Մանդ. ՟Ա։)
Մի՛ խորովեր զխարշատեալս. (Նար. ՟Ծ՟Է։)
Ի տուն նորա փայլատակունք տեղացին, եւ նա խարշատեալ սատակէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի տապոյ փորձութեան խարշատեալ չորացաւ, (իբր խորշակաւ) (Լմբ. սղ.։)
to burn, to scorch, to be parched, to wither;
— ի ծարաւոյ, to be parched with thirst;
— գորովով՝ գթով, to burn with love, with tenderness.
Ի ծարաւոյ խարշատեալ տոչորէին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
ԽԱՐՇԱՏԻԼ. Տոչորիլ ի ծարաւոյ. պապակիլ. պասքիլ.
Եւ Խորովիլ ի գորովոյ գթոյն. աղէ խարշիլ. աղէկիզիլ. աղէխորով լինել. մորմոքիլ.
Խարշատի գորով ծնողացն ի վերայ որդոցն։ Մայրենի գթով խարշատեցաւ ի վերայ նորա։ մայրենիգթով խարշատեցաւ ի վերայ նորա։ Ի սէր մեր գորովով խարշատեալն։ Խօսիմ խարշատեալ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. վերափոխ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
rustling, murmur.
• «տեղևների խշրտոց» Նեղոս 659. որից խարշափել «սօսափել» Ոսկ. մ. բ. 8. խարշափումն Մեկն. ղևտ. խարշափուն «խը-շըրտացող» Յոբ. լ. 4 (բանջարի համար ա-սուած. տե՛ս աղիմայ). գրուած է խաշափ Նեղոս 710։
• Peterm. 260 լծ. խարխափ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] xaršaf «կանկար բոյսը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 739)։
ԽԱՐՇԱՓ ψόφος strepitus, sonitus. որ եւ ասի ԽԱՐԽԱՓ. Երարումն՝ տատանումն, եւ ձայն տերեւոց շարժելոց ի հողմոյ. խօշիւն. շրշիւն. խշրտոց.
Խարշափ տերեւոյ զարհուրեցուցանէ զամբարտաւանն. (Վրք. հց. ՟Ժ. ըստ հին թարգ.)
Ի շրշիւն տերեւոց զարհուրի ամբարտւն։
cf. Խարշափ.
Ի խոտոյ խարշափելոյ երկնէին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Զտիտեռն ասեմ եւ զմողէզ ... ի խարշափմանէ սարսեալք եւ անարիք. (Մեկն. ղեւտ.։)
to rustle.
Ի խոտոյ խարշափելոյ երկնէին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Զտիտեռն ասեմ եւ զմողէզ ... ի խարշափմանէ սարսեալք եւ անարիք. (Մեկն. ղեւտ.։)
rustling, murmuring.
ἡχοῦν, ἑπιηχῶν sonans, strepens. Որ խարշափէ կամ շարժմամբ հանէ զխարափ եւ զխօշիւն.
Որք պատէին խարշափուն բանջարով. (Յոբ. ՟Լ. 4. յն. աղիմայիւ) (աղուտ բանջարով) խարշափելով կամ վերահնչողիւ. այսինքն հողմաշարժ բանջարով։
Ուր Վանականն շփոթելով զխարշափունն ընդ բանջարոյ գրէ.
Զխարշափուննն այլք աղիմաւ թարգմանեցինք, եւ կէսք գերիսն. (քերէվիզ). եւ է սա բանջար աղեհամ, որ յուտելն լցուցանէ զտեղի հացի.
to boil, to stew;
to scald;
to scorch, to burn.
ἑψέω elixo Եփել եռացեալ ջրով. խաշել. հաշլամագ.
Առնեմ խարշեալ ինչ, եւ ճաշակեմ։ Եւ նորա խարշեալ հատ։ (Վրք.հց. ՟Ե։ ՃՃ.։)
Կամ κατακαίω, συγκαίω exuro, comburo. Խարշատել. Այրել. տոչորել. խորովել. (իրօք կամ նմանութեամբ). էրել.
Գնայցէ ոք ի վերայ կայծականց հրոյ, եւ զոտս իւր խարշիցէ. (Առակ. ՟Զ. 28։)
Խարշեալք իբրեւ զփուչ յագարակի. (Ես. ՟Լ՟Գ. 12։)
Խարշեցաւ փոր իմ ի լալոյ։ Գնշերի ոսկերք իմ խարշեցան. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 17։)
Արեգակն խարշէր զամենայն ինչ տալով իւրով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Խարշեցաւ սիրտ իմ ի տեսանել զարտասուս նոցա. (Վրդն. ել.)
Որպէս հայր ի վերայ աղեաց խարշի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Յաղագս խանդաղատելոյ գթոյն խարշին աղիքն. (Ճ. ՟Ա.։)
Յազգի ազգի ցաւս եւ ի տառապանս եւ ի տարակուսանս խարշիմք։ Որպէս ի սովոյխարշին եւ ապականինոգիքն. (որպես լծ. ընդ Հաշիլ). (Ի գիրս խոսր.։)
fire, fire-brand;
live-coal;
pyre, funeral-pile;
— արկանել՝ լուցանել՝ վառել, to light a fire, to set on fire;
— մահահամբոյր, funeral pile.
• տե՛ս Խար։
(արմատն է Խարել կամ Հուր). πυρά, ἁνθρακία pruna. Հուր լուցեալ. կրնկ. կայծակունք հրոյ. փայտ եւ խռիւ կուտակել, եւ վառեալ, բորբոքել.
Երեւէր նոցա ինքանակաց խարոյկ։ Ի ժողովել պօղոսի խռիւ ինչ բազում, եւ դնել ի վերայ խարուկին։ Զայն փայտ զոր եհատն ... զորոյ զկէսն այրեաց ի խարուկի. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 6։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 9։ Ես. ՟Խ՟Դ. 16։)
Զփոքր խարոյկն արծարծէ փքովք. (Լմբ. սղ.։)
Առեալզանօթն ի խարուկէ անտի, յորժամ եռայր. (Ճ. ՟Ա.։)
Առ խարոյկի (կամ խարուկի) անդ ուրացաւ, առ խարոյկի (յետ յարութեան) խոստովանեաց. (Եփր. համաբ.։)
ԽԱՐՈՅԿ ԱՐԿԱՆԵԼ կամ ՎԱՌԵԼ կամ ԼՈՒՑԱՆԵԼ. կրակ վառել.
Խարոյկ արկեալ, քանզի ցուրտ էր։ Խարոյկս ի մէջ քաղաքին արկանէին։ Խիտ առ խիտ խարոյկս վառեցին։ Լուցին խարոյկ. (Յհ. ՟Ժ՟Ը. 18։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 36։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 28։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 2։)
misfortune, calamity, disaster.
(ի Խարելոյ, կամ ի Քարուական). δυσημερία infelicitas. Թշուառութիւն. Չուառութիւն. աղէտք. վնաս. յն. չարօրութիւն. գէշ օրերու հանդիպելն.
Զայլոց վիշտս շահավաճառ համարի այնպիսին (վաշխառուն), եւ բերս բարութեանց զընկերին խարուանս գործէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
to be unhappy, unpros-pcrous, extenuated.
born of, or produced by fire, ardent, luminous, fiery.
Ծնեալ ի խարուկէ, կամ ծնօղ խարուկի. հրաւառ. հրեղէն. կրակէ. կրակի.
Եւ ոչ խարուկածին բորբոքեալ բոցք (յն. աստեղացն արտափայլեալ բոցք) հանդարտէին լրջացուցանել զտխուր գիշերն. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 5։)
to deform, to disfigure.
ἁσχημονέω indecore ago, turpiter gero. Անձեւ կացուցանել. անվայելուչ եւ անշնորհ երեւեցուցանել, եւ երեւիլ.
Ընդ պոռնկութեամբն ատտեղացուցանել, ընդ խեղկատակութեամբն տձեւել. (Լմբ. սղ.։)
deformity, ugliness.
ἁσχημοσύνη turpitudo. Անձեւութիւն. անշքութիւն. տգեղութիւն.
Վասն տձեւութեան բորոտի եւ պղծութեան. (Նախ. ղեւտ.։)
cf. Տղեմ.
ՏՂԵԼ. Կամիլ. յօժարիլ. խնդրել. (լծ. յն. թէլօ. թ. տիլէմէք. որպէս խնդրել. ռմկ. ուզել. կամ տնտղել, որպէս յուզել. կայ եւ Անտղաբար, Անտղելի. իբր անզննելի, կամ անբաժանելի. լծ. ռմկ. տարտղնել ).
Իսկ թագաւորն սալացեալ՝ ոչինչ լսէր. ծածկեալ կայր ի գահոյսն. զի եւ շարժել անգամ ոչ տղէր. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
tun-bellied or big-bellied.
ՏՂԸՆԴԵՐ կամ ՏՂԸՆՏԵՐ. Ոյր ընդերքն են ուռուցեալ իբր զյղի տղայաբեր, կամ փորն ուռուցեալ իբրեւ զտիկ. փորը մենծ՝ ուռած տկռակ տխած թուլումի պէս։
Տղընտէր, փորեղ կամ փողեր։
Լինին ոմանք տղընտերք։ Տղընդերք, ջրգողեալք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 2. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Գորտունք ասեն, ընդէ՞ր հեղձանիմք ի ջուրս տղընդերք եւ գեղնեալք. (Մխ. առակ.։)
paleness, wanness;
cf. Մոյն.
Տմոյնն գոլ. ապականութիւն. եղծումն. խոժոռութիւն. խոշորութիւն.
to plant;
to constitute, to place, to establish, to collocate.
φυτεύω planto, complanto, novello, semino. գրի եւ ՏՆԳԵԼ. տունկ արկանել ի հող. արմատացուցանել. տնկովք զարդարել. սերմանել. ցանել.
Տնկեաց աստուած զդրախտն յեդեմ ընդ արեւելս։ Նոյ տնկեաց այգի։ Տնկեաց աբրաամ տունկ առ ջրհորովն երդման։ Մի՛ տնկեսցես անտառս զամենայն փայ տի առ սեղանովն տեառն աստուծոյ քոյ։ Ես տնկեցի, ապօղոս ջուր ետ, այլ աստուած աճեցոյց.եւ այլն։
Ծառն՝ տնկողին է, եւ վայելչուին՝ խնամոց նորա. եւ դու ոչ ծանեար, եւ պտուղ նմա ոչ ետուր. (Վրդն. դան.։)
ՏՆԿԵԼ՝ այլաբանութեամբ. καταφυτεύω, καταπήγνυμι colloco, defigo, constituo եւ այլն. Հաստել, հաստատել. կարգել. ի բնէ տպաւորել, կամ յետոյ մուծանել.
Որպէս զի թէ՝ որ տնկեսցես զնոսա ի լեառն ժառանգութեան քոյ։ Տնկեա՛ դու զժողովուրդ քո ի տեղի սրբութեան քոյ։ Տնկեցից զնոսա, եւ ոչ խլեցից։ Մոլորութիւն ի տան տեառն տնկեցին.եւ այլն։
Տնգեցին հերձուած ի մէջ հաւատացելոց։ Ի ջուրն տնկեաց հրամանն տեառն զգնալոյն բնութիւն. (Ճ. ՟Ա.։ Վրդն. ծն.։)
Օրէնքն մարդիկ տկար տնկէին ի քահանայութիւն. (Եփր. եբր.։)
Աղեքսանդրացւոց եկեղեցւոյն եպիսկոպոս տնկի յոստոս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Տնկին ի թիկունս նորա վէրք անբժշկելիք. (Հ. կիլիկ. (որպէս ռմկ. բուսնիլ )։)
Հիւանդութիւնք տնկին ի մարդիկ։ Յայլ ցանկութեանց սա տկար է. զի ոչ ի սկզբանէ տնկեցաւ ի մեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։ 21։ ՟Բ. 19։)
Յիւրաքանչիւր բարս տնկեալ է ընտրողութիւն։ Ի բնական օրինաց՝ որ ի միտսն տնկեալ է. (Բրս. հց.։ Եզնիկ.։)
Անարգեցան զոհք եւ պատարագք, եւ փոխանակ նոցա աղօթքն տնկեցան. (Մծբ. ՟Դ. (տպ. ընտրեցան)։)
plantation.
Կէալն ի միասին՝ որպէս ի միում բնական տան.
Եւ է միուի (հոգւոյ եւ մարմնոյ)՞ յորժամ երկոքեան ունիցին զտնկեցութիւն. ապա թէ թողցէ շարժողն, անկեալ դնի մարմին անխլրտելի. (Եղիշ. հոգ.։)
planter.
Որպէս շինօղ տան, եւ տնկիչ բուրաստանի. (Երզն. քեր.։)
Մշակ՝ առանց ծովու վաճառական, ծառոց տնկիչ, բժիշկ հողմոց. (Պիտառ.։)
Տնկիչք ամբարշտութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
plantation, planting.
Տնկելն եւ տնկիլն (ըստ ամենայն նշ).
Երկիր ի մշակումն, եւ ի տնկումն. (Արիստ. նն։ Վրդն. ծն.։)
Զտնկումն դրախտին ոչ ի կարգադրութիւն աւուրցն յայտ արար, այլ յետոյ իմն պատմեաց. (Մխ. այրիվ.։)
Տէր ստացաւ ի տնկումն փրկութեան. (Աթ. ՟Զ։)
to manage, to have the direction, to regulate;
to economize;
to govern, to rule, to dispose;
to dispense, to distribute, to provide, to administer.
οἱκονομέω administro, dispenso, dispono, rego, guberno, sollerter excogito, molior. Որպէս տնտես գործել. տնօրինել, մատակարարել. բաշխել. կարգաւորել. ուղղել. խնամել. որ այլազգ ասի զաստուծոյ, եւ այլազգաց զմարդոյ։ Զաստուծոյ զոր օրինակ,
Աստուած էր, որ տնտեսէր զիրսն ըստ իւրոց ւամացն՝ ի քակտումն եւ յամօթ անօրինացն, եւ յօգուտ եւ ի փառս եկեղեցւոյ իւրոյ սրբոյ. (Փարպ.։)
Այս ի յերկրի բնաւորեցաւ, եւ ի վերուստ տնտեսեսցաւ. (Վահր. ոտ.։)
Եւ ի ձայնէն՝ յորմէ այս գործի, մեռելոցն եւ՛ս նորասքանչ իմն տնտեսի. (Պիտառ.։)
Եւ զմարդոյ.
Ոչ բարւոք տնտեսեաց, այլ զըկեաց զաղքատս։ Զարկղն աղքատաց նմա ետ կրել, եւ տնտեսել։ Հաւատարմապէս տնտեսէ զնոյն կարօտելոց։ Վարդապետութիւն տնտեսել լսողացն ... Ի շահ անձանց ստացողաց տնտեսեսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։ Լմբ. տնտես.։ Երզն. մտթ.։)
Ահիւ եւ երկիւղիւ տնտեսեսցէ զհաւատացեալսն յաստուծոյ աւանդս։ Կոչեցան եպիսկոպոս, որք զամենայն եկեղեցիս տիեզերաց տնտեսէին. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Ոսկ. մելիտ.։)
ՏՆՏԵՍԵԼ. ըստ յն. ոճոյ, Հոգալ. ճարտարել, հայթայթել. եւ Ակնարկել. յուշ առնել. տրամադրել.
Զամրութիւն առ ճշմարտութիւն հաւատոյն անտեսել կամեցեալք. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Վասն նորին աղերսել առ քեզ. զոր յաւելուած կարգիդ տնտեսէ։ Ըստ որում եւ յաւելուած բանիս զնոյն տնտեսէ ... Յաւելուածով բանիս զնոյն տնտեսէ (Նար. ՟Խ՟Ը։ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Տնտես. director, manager, administrator.
οἱκονομῶν, οἱκονόμος procurans, procurator domus, dispensator, administrator . Տան օրէնսդիր, կարգաւորիչ տան մեծի՝ կամ տան աշխարհիս. որպէս տնտես, եւ տեսուչ. հազարապետ. մատակարար. հրամանատար. վարիչ. ուղղիչ. բաշխիչ. հոգացօղ. կոնոմոս. իկոնոմոս. որպէս յն. իգօնօ՛մօ, իգօնօմօ՛ն.
Զանազանք կերակրոց՝ յատկականաց մարմնոցն պատշաճեալք՝ յամենեցուն տնօրինէն (յաստուծոյ) իմացեալք եղեն։ Ի բարերար եւ յիմաստուն տնօրինէ կենացս մերոց յստուծոյ ընկալեալ զվէրս. (Բրս. թղթ. եւ Բրս. հց.։)
Տնօրէն նորին հոգին ազդէր մարգարէիւս։ Իբրեւ որդի առ հայր տնօրէն մերոյ փրկութեան. (Լմբ. սղ.։)
Հաւատարիմ եւ իմաստուն տնօրինին՝ ի վերայ ամենայն տէրունական ստացուածոցն լինել տէր. (Նիւս. երգ.։)
Եկն եհաս մեծն, եւ զտնօրէնն (զկոնոմոսն) արտաքս ձգեաց. (Կլիմաք.։)
Ո՞ արդեօք իցէ հաւատարիմ տնօրէն, զոր կացոյց եւ այլն։ Անգիտելով զհայրն եւ զարքունիսն եւ զտնօրէնսն նորա. (Իրեն. առ Լեհ.։)
Եպիսկոպոսք են, եւ տնօրէնք եկեղեցւոյ։ Թագաւորական իրաւանցն տնօրէն է ուղղիչ։ Իշխանն յաղագս մարմնոց տնօրէն լինելոյ՝ հարկս հանէ յաշխարհէն։ Ընդ հակռակս եղեալ իրերաց՝ չարի եւ մեղաց միմեանց գտաք տնօրէնք. (Լմբ. պտրգ.։)
Զի քո օգտին է տնօրէն բասարկուն մարտիւն։ Որոյ գործոյն տնօրէն եղեւ կայսրն օգոստոս ընդհանրական գրութեամբ աշխարհի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. վերափոխ.։)
Մեր փրկութեան տնօրինիդ՝ հօր միածնիդ յիսուսի. (Լմբ. տաղ հրեշտ.։ Իսկ յոքն. իբր Տնօրէնութիւն. Սարգ. ձ։)
dispensation;
— խնդրել, տալ, ընդունել, to demand, to grant, to obtain a -.
to pant for;
cf. Տոգորիմ.
Բառ անյայտ. որպէս Տենչալ անյագաբար. եւ կամ Տոգորիլ. եւ Հոծեալ գոլ ամենայնիւ.
Եւ դու այսմ ցանկացար տոգեալ։ Տողեալ տոգեալ. տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգեալ. (Մագ. ՟Ե. ՟Խ՟Ա։)
to imbibe, to impregnate, to saturate;
to penetrate, to dive into.
(լծ. պ. թէրքէրտէն) Թանալ. թաթաւել. ներկանել.
Տախտակ տոգորեալ վարժ խուզման. (Մագ. առ Լեհ.։)
tart or pie.
Ազդ. եփոյից ի խմորոյ զանգելոյ իւղով եւ անուշիւք. պլակինդի.
Զկտապսն, եւ զփոխընդեայս, զքաքարսն եւ զտոխղուսն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ. յն. զպղակունդս եւ զեփոյս։)
cf. Մժեխ.
Ընթերցի՛ր կամ իմա՛, Մոծիկ, մոծակ. այն է ազգ մժեղաց.
Ի տոծկէ եւ ի մժխկաց կերակրին ի խնամոցն աստուծոյ մինչ ի դառնալ ծնողացն. (Վրդն. սղ.։)
to extort usury, to lend upon usury.
Ընդ տոկոսեօք արկանել. վաշխ պահանջել.
Չտոկոսեմ զպարտապանդ, չպահանջեմ զպարտսն, չարկանեմ խեղդ. (Եփր. զղջ.։)
birth;
illegal profit, usury, exorbitant interest;
—սեօք, with usury.
որ եւ ՏՈԿՈՍ. Բառ յն. դօ՛գոս յորմէ տճկ. տօղուզ. այսինքն Ծնունդ.
Եփրեմ իբրեւ զհաւ թռեաւ, եւ փառք նոցա ի տոկոսեաց եւ յերկանց եւ յզութեանց. (Ովս. ՟Թ. 11։ Տե՛ս եւ զմեկն. Լմբ. անդ։ (Կայ եւ ձ. ի տոկոսաց)։)
Այլ առաւել՝ τόκος foenus, usura. Չար նունդ փոխոյ. անիրաւ պտուղ կամ վարձ դրամոյ ի փոխ տուելոյ. վաշխ. շարիատ.
Եթէ արծաթ փոխ տայցես, եղբօր քում արծաթ վաշխիւ, եւ մի՛ զկերակուր շարտատիւ, եւ մի՛ տոկոսեօք զամենայն ինչ։ Լնու զտուն իւր ի տոկոսեաց եւ ի վաշխից։ Վաշխս եւ տոկոսիս ոչ առ։ Վաշխս եւ տոկոսիս առնուին ի միջի քում։ Տոկոսեօք անդրէն ոչ պահանջիցէ։ Տոկոսեօք (կամ տոկոսիւք) պահանջէի զիմն։ Երթ վաճառեա՛ զիւղն, եւ հատուցես զտոկոսիսն քո (այսինքն զպարտս տոկոսաւորս). (եւ այլն.)
Անյագ տանչանօք ի տոկոսիս վաշխից մնացին. (Երզն. մտթ.։)
Առ այն՝ որ ոչ իցէ հաւատարիմ, եւ ո՛չ փոխ տալ տոկոսեօք ... հատուցանել ո՛չ զտոկոսիսն, եւ ո՛չ զգլուխն . (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Նմանութեամբ, Պարտիք. պարտաւորութիւն. վրէժ ի փոխարէնսն՝ առաւելութեամբ.
Կուտէին ի վերայ արդարոյն զօրինացն տոկոսիսն, եւ զամբաստանութիւն հայհոյութեանն։ Տացես զտոկոսիս վասն ամենայն չարեացն՝ զոր գործեցեր. (Ճ. ՟Ա.։)
Զվերջին պատժոցն տացէ զտոկոսիս. (Մանդ. ՟Գ։)
cf. Տոկ.
Ունօղ զտոկ. որ կարէ տոկալ. սերտ. դիմացկուն. տայանըգլը.
Գրաստս տոկունս եւ ուժեղըս. (Փարպ.։)
Տոկուն կապով հաստատագոյն եւ հարստագոյն պնդեսցին։ Բարեբաստիկք են, առ որս փոփոխեալ լինի ազգն տոկուն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 133. 134։)
to take rise or origin, to descend from.
Սերիլ յայն ինչ տոհմէ.
Հայրապետ օծեալ, գրիգորէ տոհմէ ալ. (Գանձ.։)
parentage, consanguinity.
Ազգականութիւն. տոհմաթիւնք.
Ոչ է պարտ զվիճակ եկեղեցական աստիճանի ձգել ընդ մարնական տոհմութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
to thread, to string;
to arrange, to place or put in order, to classify;
to draw up, to range, to marshal, to array;
to write, to compose.
συνείρω, ἑπισύρω, ὐφάω, πλέκω connecto, consero, texo, attraho. Ի տող արկանել. շարել. դասաւորել հետզհետէ. կարգել. հիւսել. յեռուլ. յաճախել. կուտել.
Բազում ինչ զառանցելոց առասպելս տողեն։ Առ որս ոչ են մեզ յերկնագոյնս տողել բանս ... Զի մի՛ տողեալ երկայնեցից զպատմութիւնս. (Եւս. քր. ՟Ա։ Սեբեր.։)
Բազմութեամբ բանիցս տողելոց։ Երկայն երկայն բանս գովութեան տողէ վասն նորա. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
Միայար տողեն ղաղօթսն։ Ոչ միաշար տողեալ ասացին մարգարէքն զմարգարէութիւն. (Խոր.։ Գէ. ես.։)
Լա՛վ իսկ իցէ երկուք եւ երեք ... քան զբազմութիւն անօրինաց տողել։ Իբրեւ շատ ոսկի տողեալ մի ըստ միոջէ զպատուիրանսն։ Հիւսեալ տողեալ ի հրեշտականցա եւ ի տրտմականաց. (Ոսկ. մտթ.։)
Մրջիւնք յորժամ տողեալ (ա՛յլ ձ. տողին), միմեանց զհետ երթան, իւրաքանչիւր զիւր հատն ունի ի բերան. (Եպիփ. բարոյ.։)
Հողմակոծ ալեացն դիզադէզ փրփրացեալ զմիմիեանց կնի կարգեալ տողեսցին. (Ագաթ.։)
Ջոլիրս եւս յաճախեալ տողէք զկնի ձեր՝ զմերձաւորացն անուանէլոց. (Կանոն.։)
Շուն ես դու, եւ երամակ շանց՝ որ զկնի քո տողեալ սահին։ Խորդք տողին ի գնալն իւրեանց. (Արծր. ՟Բ. 19։ Մխ. առակ.։)
cf. Տողք.
Ցաւովք կլանիցեմք զտողիս։ Կլից զտողիս իմ։ Ասեն՝ թէ կըսնեն զտողիս իւրեանց. (Իսիւք. յոբ.։)
Արտաթորութիւնքն՝ եօթն. (արտասուք, խլենք, տողուկք ... քիրտն. Փիլ. այլաբ.։)
Մինչեւ ցաւոք կլանիցեմ զտողուկս (կամ զտողուս, կամ զտողունս) իմ. (Յոբ. ՟Է. 19։)
Թքեալ ի նա. եւ նա ի բաց ջնջէր յինքենէ զառ ի թշնամեացն տողուսն (կամ տողուկսն). (Պտմ. աղեքս.։)
Միայն ջերմինս եւ կծուինս տայ կերակրել տկարացելումն, զի զտողսն հատցէ ի խոնարհ, եւ օգնականութիւն ահեկին կողման եւ փայծղան. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)
cf. Տողք.
Ցաւովք կլանիցեմք զտողիս։ Կլից զտողիս իմ։ Ասեն՝ թէ կըսնեն զտողիս իւրեանց. (Իսիւք. յոբ.։)
Արտաթորութիւնքն՝ եօթն. արտասուք, խլենք, տողուկք ... քիրտն. (Փիլ. այլաբ.։)
Մինչեւ ցաւոք կլանիցեմ զտողուկս (կամ զտողուս, կամ զտողունս) իմ. (Յոբ. ՟Է. 19։)
Թքեալ ի նա. եւ նա ի բաց ջնջէր յինքենէ զառ ի թշնամեացն տողուսն (կամ տողուկսն). (Պտմ. աղեքս.։)
Միայն ջերմինս եւ կծուինս տայ կերակրել տկարացելումն, զի զտողսն հատցէ ի խոնարհ, եւ օգնականութիւն ահեկին կողման եւ փայծղան. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)
cf. Տողք.
Ցաւովք կլանիցեմք զտողիս։ Կլից զտողիս իմ։ Ասեն՝ թէ կըսնեն զտողիս իւրեանց. (Իսիւք. յոբ.։)
Արտաթորութիւնքն՝ եօթն. արտասուք, խլենք, տողուկք ... քիրտն. (Փիլ. այլաբ.։)
Մինչեւ ցաւոք կլանիցեմ զտողուկս (կամ զտողուս, կամ զտողունս) իմ. (Յոբ. ՟Է. 19։)
Թքեալ ի նա. եւ նա ի բաց ջնջէր յինքենէ զառ ի թշնամեացն տողուսն (կամ տողուկսն). (Պտմ. աղեքս.։)
Միայն ջերմինս եւ կծուինս տայ կերակրել տկարացելումն, զի զտողսն հատցէ ի խոնարհ, եւ օգնականութիւն ահեկին կողման եւ փայծղան. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)
to relate, to tell, to recount, to recite, to narrate.
Պատմել, վիպասանել. պատմագրել. ճառել.
Զոր եւ յոյնք վիպեն հաւաստեաւ։ Որք վիպեն հաւաստեաւ։ Որպէս վիպէ մեծ քարտուղարն ագաթանգեղոս։ Որչափ հնար էր տկար բնութեան մարդկան յաղագս աստուծոյ վիպել բանիւք. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յհ. կթ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Ամփիոն ... զորմէ վիպի եւ այլն. (Եւս. եւ Շիր. քրոն.։)
Վիպէ եւ զայս խորհուրդ խորին՝ զլուսոյ տեսիլն ի թաբորին. (Յիշատ.։)
cf. Վէսութիւն.
Մենամարտիկ ոգորել առ վիսութեան, եւ ընդ գազանս կռուել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
Ի կամակորութենէ, ի սիգութենէ, եւ ի վիսութենէ. (Կանոն.։)
sorcery, witchcraft, divination, magic.
Չար արուեստ վհկաց. դիւթութիւն, հմայք, կախարդութիւն.
Ակնունէր դիւթութեամբ վհկութեան իւրոյ կենդանացուցանել. (զարայ. Խոր. ՟Ա. 14։)
to be greatly concerned or grieved.
(եթէ իցէ ստոյգ գրչութիւն). Վշտանալ յոյժ, կամ վշտօք վրդովիլ.
Զի եւ զմեզ խրատեսցէ ի փորձութիւնսն՝ յորժամ վշտովիմք. (Կիւրղ. ղկ.։)
cf. Վհուկ.
Ցրուեցից զնշանս վոհկաց. (Ոսկ. ես.։)
sublime, eminent, high, elevated, grand, august, noble, excellent.
to make lean or thin, to emaciate, to weaken.
ՎՏՏԱՆԱՄ ՎՏՏԵՄ ՎՏՏԻՄ. διαφθείρω, -ομαι, ἁποσκορακίζω , ἁπόλλυμι եւ այլն. corrumpo, -or, diminuo, -or διενοχλέω moestus sum, turbo եւ այլն. Վտիտ լինել, եւ առնել. նուազիլ. նուազեցուցանել. նեղել. իլ. տկարանալ, տկարացուցանել.
Ոչ վտտացան երեսք մովսեսի. (Մամբր. ըստ Լեհ.։)
Յապահովս առնիցէ ի տագնապէն, առ ի չվատել զհաւատսն երկիւղիւ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 36։)
Թէպէտեւ բիւր անգամ վտտիցէ զպատիւ քոյոյ մարդասիրութեանդ. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ վտտիցեն նոքա զձեզ. (անդ։)
Զանարատ հոգիս մարմնոյս փափկութեամբ յաւէտ վտտեցի. (Նար. ՟Ի։)
Վտտեսցէ (կամ վատեսցէ) զնոսա, եւ բացուստ ի բաց հալածեսցէ՝ իբրեւ զունգ յարգի հոսեալ։ Ոչ եւս վտտեսցին ի սովոյ ի վերայ երկրի։ Եօթն ջլօք գալարովք չվտտելովք. (Ես. ՟Ժ՟Է. 13։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 29։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 7։)
Վտտեսցէ անարգեսցէ զնոսա, եւ արասցէ փախստականս. (Գէ. ես.։)
stony, abounding in stones, pebbly.
Ուր իցէ վիրգ շատ. քարուտ.
Ի վրգուտ տեղիս բուսանի քարաբեկ ասացեալ խոտն. (Երզն. քեր. ըստ Լեհ.։)
cf. Վրդովումն.
Յինքն ամփոփեալ ի զգայութեանցն խուճապոյ, եւ ի ժխոր վրդովութենէն. (Փիլ. բագն.։)
Շարժումն խռովութեանց եւ վրդովմանց։ Խաղաղութիւն իմ ոչ ըստ աշխարհի ինչ խաղաղութեան իմանի, որ մերձունի զվրդովումն, այլ խաղաղութիւնն իմ անխառն է ի վրդովմանց։ Զբազմաստուածութեանն առ հասարակ ջնջեցին զվրդովմունս, խաղաղութիւն արարեալ բոլոր աշխարհի. (Փիլ. իմաստն.։ Նանայ.։ Խոր. հռիփս.։)
alarm, trouble, disquiet, restlessness, agitation, confusion, disorder, tumult.
Յինքն ամփոփեալ ի զգայութեանցն խուճապոյ, եւ ի ժխոր վրդովութենէն. (Փիլ. բագն.։)
Շարժումն խռովութեանց եւ վրդովմանց։ Խաղաղութիւն իմ ոչ ըստ աշխարհի ինչ խաղաղութեան իմանի, որ մերձունի զվրդովումն, այլ խաղաղութիւնն իմ անխառն է ի վրդովմանց։ Զբազմաստուածութեանն առ հասարակ ջնջեցին զվրդովմունս, խաղաղութիւն արարեալ բոլոր աշխարհի. (Փիլ. իմաստն.։ Նանայ.։ Խոր. հռիփս.։)
revengeful, vindicative, avenging;
— լինել, to call for vengeance, to be revenged.
Աստուած վրէժխնդիր. Աստուծոյ սպասաւոր է, վրէժխնդիր ի բարկութիւն այնմ՝ որ զչարն գործիցէ։ Վրէժխնդիր է տէր ի վերայ ամենայնի այդորիկ. եւ այլն։
ἕκδικος, ἑκδικητής vindex, ultor. եւ բայիւ ἑκδικέω, ἑκδικάζομαι vindico, ulciscor. Որ խնդրէ զվրէժ. քինախնդիր. նախանձախնդիր. իսկ Վրէժխնդիր լինել, է խնդրել զվրէժ.
Աստուած ոչ միայն ինքեան է վրէժխնդիր, այլեւ մարդկան. (Մխ. երեմ.։)
Եղիցուք վրէժխնդիր ճշմարտութեան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Հովուացն դիմադարձ լինէր. եւ աղջկանցն զրկելոց վրէժխնդիր. (Կիւրղ. ծն.։)
ՎՐԷԺԽՆԴԻՐ. իբր Վրէժխնդրական. որ ինչ հայի յոճիր արժանի վրիժուց.
Կապեալ ի չար հրեշտակաց, եւ ի վրէժխնդիր գործոց. (Իսիւք.։)
cf. Վրէժ.
ἑκδίκησις ultio, vindicta. Խնդրելն զվրէժ. քինախնդրութիւն. վրէժ. հատուցումն (ներգ. եւ կր)
Արասցէ վրէժխնդրութիւն։ Աւուրք վրէժխնդրութեան։ Իմ է վրէժխնդրութիւն։ Ի վրէժխնդրութիւն չարագործացն.եւ այլն։
Աստուծոյ վրէժխնդրութիւնն յայտնեսցի։ Սուրբ աւետարանին թողուին զվրէժխնդրութիւնն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զի մի՛ վրէժխնդրութիւն նոցա նախ քան զժամանակն լիցի. (Իգն.։)
deceiver, knave, cozener, hoaker.
ἁπατίων impostor, deceptor. Վրիպեցուցանօղ. մոլորեցուցիչ. խաբեբայ. ի դերեւ հանօղ.
Վրիպեցուցիչքն զպատճառքն չասէին, վասն որոյ նաեւ սոքա զիջանէին։ Վրիպեցուցիչքն բամբասէին, թէ ինքն միըայն է՝ որ քարոզէ զայն. (Ոսկ. գաղ.։)
Խաբեբեյս աստ զվրիպեցուցիչսն եւ զզրպարտիչսն (ասէ). (Ոսկ. ես.։)
frustratory, annulling.
Որ խափանիչ եւ վրիպիչ է շահաւոր օգտութեանցն։ Յճխ. (՟Ե։)
cf. Մատաղ.
to neigh;
to neigh after.
χρεμετίζω hinnio, adhinnio. Խխնջել՝ խրխնջել ձիոյ. մատակախանձ լինել.
Ձիք մատակախանձք եղեն, իւրաքանչիւր ի կին ընկերի իւրոյ վրընջէին. (Երեմ. ՟Ե. 8։)
Զվրնջելն ունի ի կանայս նման ձիոյ. (Խոսր.։)
Հաջելն շանց է, եւ վրնջելն ձիոց։ Յորժամ լուան երիվարքն զձայն փոյոցն, սկսան վրնջել։ Դաբր հատեալ վրնջէր, մինչեւ զարթուցանէր զռոստոմ։ Վրնջօղդ մոլի ի մատակս։ Որ ի բաց ձգեսցէ զպահք, ձի վրնջօղ եղիցի. (Հին քեր.։ Զենոբ.։ Մագ. ՟Լ՟Է. ՟Ծ՟Է։ Վրք. հց. ՟Ե։)
cf. Վրնջումն.
ՎՐՆՋԻՒՆ կամ ՎՐՆՋՈՒՄՆ. χρεμετισμός hinnitus. Վրնջելն. խխնջիւն. վրնջողութիւն. խխնջականութիւն. եւ Մատակախազութիւն.
Անդ էր տեսանել (կամ լսել) զձիոցն վրնջիւն։ Յայտ առնէ եւ ձիոցն վրնջիւն զերիտասարդացն գիջութիւն. (Զենոբ.։ Կոչ. ՟Թ։)
Շնութիւն եւ վրնջիւն քո, եւ օտարանալն յինէն պոռնկութեամբ քով. (Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 27։)
cf. Վրնջիւն.
Զանբանական վրնջողութիւն ասուն կենդանեաց ողջախոհաբար զգօնացուցանէ. (Նար. խչ.։)
the thirty first letter of the alphabet, and the twenty fifth of the consonants;
four thousand, four thousandth.
cf. Բաղաձայն տառ՝ անուանեալ Տիւն (կամ տի-ուն), ի կարգէ անձայնից՝ իբր նուրբ կամ լերկ քան զլծորդ իւր, որ է դ. որ եւ մեղմի երբեմն որպէս տ. վասն որոյ անխտիր գրի՝ բանտ, բանդ. արգանդ. արգանտ. ընտել, ընդել. դոփել, տոփել. որպէս եւ դրամն է տրամ։
Տ. Ի տառադարձութեան յայլոց ազգաց փոխի ի մերս դ. եւ դ այլոց՝ ի մերս տ. զոր օրինակ, յն. տի՛տիմօս, դիրիտա՛դիս, բէ՛դրօս, արիսդօդէ՛լիս. , ըստ հյ. դիդիմոս. տրդատէս. պետրոս. արիստոտէլ։
Տ. ՟տ. Որպէս թիւ համարոյ է Չորք հազարք, որպէս չորրորդ յետ նշանադրոյս ՟ռ.։
Տ. Ի մէջ բառից տայ զսաստկիութիւն նշանակութեան հանգոյն մասնկանս, ոտ, ուտ. զոր օրինակ Բեկանել, բեկտել. փեռեկել. փեռեկտել. նողկալ. նողկտալ. քակել. քակտել. ոլորք. ոլորտք. եզերք. եզերտք։
Տ. Ի սկիզբն բառից ունի զզօրութիւն պակասական մասնկան, որպէս ան. կամ բացբարձական եւ եղծական, որպէս տար. եւ իբր լտ. տէ, եւ յն. տիս. լծ. ընդ մերս դժ, թշ. զոր օրինակ Տգեղ, Տգէտ, Տմարդի, Տքնութիւն. եւ այլն. տե՛ս եւ ՏԱԲՈՒՆ։
Տիւն տայ ասել բան ծայրագոյն՝ վասն բանին իմանալոյն, Տեառն փառաց խոնարհելոյն, մինչեւ խաչի համբերելոյն։ Տիւնըն տերանց եւ իշխանաց՝ խրատ ընծայէ իմաստութեանց, թէ մի՛ սիրէք ժողովել գանձ, այլ ժողով բարի արանց. (Շ. այբուբ.։)
cf. Տեսութիւն.
Նոյն ընդ Տեսութիւն (ըստ ամենայն առման).
Լսումն առ տեսումն երկրորդիւք պատուեալ է։ Տեսումն նորա իբրեւ զտեսումն հրեշտակի. (Փիլ.։)
Տեսէ՞ք զողորմելի տեսումն։ Այլ տեսումն վասն երկիւղի է։ Տեսումն մեղաց։ Զայսպիսի նուրբ տեսումն՝ մտաց հայեցողութեամբ։ Մտացս տեսմամբ ամենայնիւ վտանկեալ. (Մանդ.։ Մամբր.։ Վրք. հց.։ Ոսկ. ես.։ Նար. ՟Հ՟Գ։)
Եւ սրբոցն սրտիւ զտեսումն աստուածային անպատում գեղոյն. (Մաշտ.։)
Տեսմանն առ հովիւսն. (այսինքն երեւմանն). (Ագաթ.։)
Տեսի ես ողորմելի , տեսումն, զմանկունս ազատս յաղագս հայենեաց պարտթուց ձգեալ ի վաճառականն. (Բրս. վաշխ.։)
visible.
Տեսանելի. երեւելի.
Եկն, եւ մարդկային աչաց տեսուն եկաց. (Փիլ. սամփս.։)
inspector, director, overseer, intendant, guardian;
bishop.
ἑποπτής, κατοπτεύων, ἑπίσκοπος inspector, inspiciens, episcopus. Վերատեսուչ. վերակացու. ոստիկան. խնամօղ. նախախնամօղ. այցելու. վերադիտօղ. եպիսկոպոս.
Կարդաց առ տեսուչն իւր աստուած։ Որոց ամենայնի տեսուչն յաւէժ աստուած է։ Այլ այժմ դարձարուք առ հովիւն եւ տեսուչ հոգւոց ձերոց։ Ամենայն հօտիդ, յորում եդ զձեզ հոգին սուրբ տեսուչս՝ հովուել զժողովուրդ տեառն. (Եսթ. ՟Ժ՟Ե. 5։ ՟Ժ՟Զ. 4։ ՟Ա. Պետր. ՟Բ. 25։ Գծ. ՟Ի. 28։)
Տեսուչ հոգւոց եւ մարմնոց լինիցին։ Որբոց եւ այրեաց տեսուչք։ Հայր եւ տեսուչ կացոյց զշաղիտա եւ զեպիփան։ Աղեքսանդրոս զանդրոմաքոս կողմանց տեսուչ կացոյց. (Յճխ. ՟Գ. ՟Ի։ Խոր. ՟Գ. 20։ Եւս. քր. ՟Բ։)
Խօսեսցուք եւ առ դասս եպիսկոպոսաց սրբոց, որ էք տեսուչք կարդեալք յաստուծոյ հոգւոց հաւատացելոց։ Տեսչօք րաբունօք, հովուիւք եւ հօտիւք. (Շ. ընդհ.։ Գանձ.։)
ՏԵՍՈՒՉ. որպէս Տեսօղ, յստակատես.
Եւ երկրորդն՝ աչօք ճշմարտապէս տեսուչ, որչափ առ երաժշտիցն ականջսն հուպ են տեսութիւնքն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
to leaf, to put forth or produce leaves, to be covered with foliage, to become green.
φυλλάω folia emitto, frondesco. Տերեւս արձակել. սաղարթանալ.
Ոստքն կակղասցին եւ տերեւեսցին. (Ագաթ.։)
Զիլ կակղանայ եւ տերեւի յառաջ քան զանմենայն ծառս (թզենին). (Եփր. համաբ.։)
Չորն ձաղկ դալարացեալ տերեւէր՝ իբր զմարիամ (կոյս). (Ոսկ. գծ.։)
Ոստովք եւ տերեւեալ ձիթենեօք. (Շար.։)
Ծառդ կենաց ծաղկեցար՝ լայնասաղարթ տերեւեալ. (Տաղ խչ. ի քրիստոսատրոյ.։)
Հրամայեաց եւ մորենւոյն հթրով տերեւել ծաղկել. (Բուզ. ՟Դ. 6։)
cf. Տերփուկ.
ՏԵՐՈՒԿ կամ ՏԵՐԵՓՈՒԿ եւ ՏԵՐՓՈՒԿ. κενταύριον centaurum, herba centaurea. Բոյս վայրի եւ ընտանի, մեծ եւ փոքր. ծաղիկ մեծին է նման ասացելումն ռամկօրէն դուրուշահ, եւ փոքրկան՝ թել թել ցրիւ. (յն. գէնդա՛ւրիօն, իբր Ձիացուլ)
Կենդարիոն. տերեփուկ մեծ, կամ տերուկ մեծ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։) Իսկ մատն միայն է բժշկական։
cf. Տերփուկ.
ՏԵՐՈՒԿ կամ ՏԵՐԵՓՈՒԿ եւ ՏԵՐՓՈՒԿ. κενταύριον centaurum, herba centaurea. Բոյս վայրի եւ ընտանի, մեծ եւ փոքր. ծաղիկ մեծին է նման ասացելումն ռամկօրէն դուրուշահ, եւ փոքրկան՝ թել թել ցրիւ. (յն. գէնդա՛ւրիօն, իբր Ձիացուլ)
Կենդարիոն. տերեփուկ մեծ, կամ տերուկ մեծ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։) Իսկ մատն միայն է բժշկական։