Entries' title containing ա : 10000 results

Ականողիք, ղեաց

s. pl. the eyes, the looks.

· Calfa

NBHL (3)

Կախեցէ՛ք զդա, եւ քերեցէ՛ք յականողաց մինչեւ ի ծնօտս. (Ճ. ՟Ա.։)

Ո՞յր են կապուտակ ականողիք. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 29։)

cf. ԱԿԱՆՈՂ;
cf. ԱԿԱՆՈՂԻՔ. ὁφθαλμός oculi Աչք՝ հայեցօղ եւ տեսօղ. ակն. տեսանելիք. կէօզ.


Ականջ, ի, աց

s.

ear;
— ծովու, cove, creek;
— ձկան, mussel;
ձգել զականջ ուրուք, to pinch the ear of some one;
to rub his ears;
խնուլ զականջս, to stop one's ears;
ասել՝ խօսել յականջս, to speak in one's ear;
ցաւ ականջաց, ear-ache;
գէջ ականջաց, ear-wax.

· Calfa

NBHL (15)

Եթէ գոյր արեգականն ականջ։ Զականջն ատամամբքն ի բաց կարէ։ Եհատ սուսերբ զականջն աջոյ. (Եղիշ. ՟Ը։ Խոր. ՟Բ. 18։ Շար.։)

Որ ոչ իցէ հատեալ ականջիւ։ Ընդունի եւ դրոշմ յականջի իւրում։ Քերթեցին զճակատն յականջէ յականջ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Եփր. ել.։ Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Գ.։)

Զգալի ականջ։ Զականջ մարմնոյն։ Զոր ականջովն լուաւ. (Լմբ. էր ընդ.։ եւ առկ։)

Է՛ երբէք եւ զականջ մանկանն ձգելով, եւ է զի տանջելով. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)

Ամենայնի որ լսիցէ զնոսա՝ հնչեսցեն երկոքեան ականջք իւր։ Ականջօք մերովք լուաք։ Ի լուր ականջաց լսէի զքէն։ Որ ունիցի ականջս լսելոյ՝ լուիցէ. եւ այլն։

Արեգակն եւ լուսինն առանց ականջաց լուան։ Հրամայեաց զերկոցունց ականջսն մօտ կտրել։ Անպիտանս առնէր յաչաց եւ յընչաց եւ յականջաց։ Խլացեալ ականջօք։ Թէ զականջացս դրունս խցցես. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։ Յհ. կթ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Ժ՟Թ։)

Ոճով՝ պէսպէս ներգործութիւն լսելեաց մարմնոյ կամ հոգւոյ. լսողութիւն կամ անլսողութիւն.

Քսութիւն յականջս արջամայ հասուցանէր։ Սաստելով յականջս խորհրդոց իմոց. (Յհ. կթ.։ Յհ. իմ. ատ.։)

Ծանրացուցանէ զականջս առ ի չլսելոյ զդատաստան։ Ծանրացուցին զականջս իւրեանց առ ի չլսել. (Ես. ՟Լ՟Գ. 15։ Զքր. ՟Է. 11։)

Որպէս աշխատութիւն կրեալ՝ յականջս լինել խօսեցեալ մեռելոց. (Խոր. ՟Բ. 89։)

Լսել իւրով ականջօք, կամ այլոց ականջօք. (Փարպ.։)

Ընթեռնուլ յականջս ուրուք. (Երզն. մտթ.։)

ԱԿԱՆՋ կամ ՈՒՆՋՔ ԾՈՎՈՒ. Իբր երկայնեալ եւ ոլորեալ մասն կամ խորշ ծովու.

Ի հարաւոյ ականջն (ովկիանոսի) գնացք մարդկան. (Շիր.։ եւ Վրդն. ծն.։)

ԱԿԱՆՋ այլ առաւել յոքն. ԱԿԱՆՋՔ. οὗς aures Ունկն. որ եւ ὡτίον auricula Լսելիք. գործարան լսելոյ. անկաճ. գուլագ, իւզն, քիւշ.


Ականջալուր

adj. adv.

auricular;
that has heard;
that is heard;
— վկայ auricular witness;
յականջալուրս, auricularly;
յականջալուրս լսել, to hear with one's own ears;
յականջալուր գալ, to be heard.

· Calfa

NBHL (12)

Ականջօք լսօղ՝ եւ լսելով. ի լուր ականջաց. ի լրոյ. գուշազըլա իշիտէն, վէ իշիտէրէք.

Ոչ զինքենէ ճառէ գոլ ականատես եւ ականջալուր՝ որ ի Քրիստոսէ նշանքն եւ վարդապետութիւնքն. (Կիւրղ. ղկ.։)

Ականատես եւ ականջալուր (յն. տեսութեամբ եւ լսողութեամբ) արդարն բնակեալ ի մէջ նոցա. (Բ. Պետ. ՟Բ. 8։)

Յառաջագոյն ականջալուր լսէի զքէն։ Իրքն նորք եւ չքնաղք, որք եւ ոչ յականջալուր երբէք եկեալ էին ի նախնեաց. (Լծ. կոչ.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)

Իրք նոր եւ չքնաղ էին, որք եւ յականջալուրս երբէք չէին լուեալ. (Շ. մտթ.։)

Ոչ յականջալուրս լսել, այլ՝ աչօք իսկ տեսանել։ Զոր յականջալուրս լուեալ զգործոց մերոց՝ ոչ հաւատային։ Զայս նա բնաւ եւ յականջալուրս ընկալաւ (այս ինքն չընկալաւ, կամ իբր չլսելոյ արար) (ԳԷ. ես։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։ Լաստ. ՟Ի՟Բ։)

Մին աչօք իսկ երեւի, եւ միւսն յականջալուրս պատմի հեռաւորաց։ Յականջալուրս լսիցին. (Ոսկ. ես.։)

Ականջօք լուեալ ինչ. անկըճով լսուած. գուլազըլա իշիտիլմիշ.

Չէ՛ ականջալուր ... պատրաստեալ փառքն. (Երզն. քեր.։)

Որք զի յականջալուրս իբր ի տեսիլ աչացն հաւատասցեն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)

ԱԿԱՆՋԱԼՈՒՐ ԼԻՆԵԼ. Լսող լինել. անսալ. մտիկ ընել.

Լինել ունկնդիր ամենայն հրամանաց նորա, եւ ականջալուր լինել ամենայն լուսաւոր վարդապետութեան նորա. (Ուռհ.։)


Ականջաման, աց

s.

pavilion (of the ear).

· Calfa

NBHL (2)

Աման ականջաց. ընդունարան լսելեաց.

Աման խեցեղէն են ականջամանքդ, եւ ոչ բաւանդակին անճառելեացն լսու լինել. (Նար. երգ.։)


Ականջամուտ, մտի, ից

s.

ear-wig.

· Calfa

NBHL (2)

ԱԿԱՆՋԱՄՈՒՏ որ եւ ՈՒՆԿՆԱՄՈՒՏ. Ճճի՝ որոյ տուտն է երկճղի որպէս ձեւիչ, յորմէ զգուշալի՝ զի մի՛ մտցէ յականջս ուրուք. անկաճմտուք. մագաս պէօճեյի.

Ականջամուտ, եւ այլ՝ որ ոչ արիւնաւոր զեռունք են. (Կանոն.։)


Ականջատ

adj.

whose ears are cut.

· Calfa

NBHL (2)

Այր կաղ... կամ ականջատ։ Զարջառ եւ զոչխար զականջատ կամ զկրճատ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա. 18։ ՟Ի՟Բ. 23։)

ԱԿԱՆՋԱՏ գրի եւ ԱԿԸՆՋԱՏ. ὡτότμητος auribus truncatus Ոյր հատեալ է ունկն, կամ ի բնէ պակասաւոր են ականջք. անկաճը կտրած. գուլագսըզ, գուլազը քեսիք.


Ականջացաւ, ոյ, ի

s. adj.

ear-ache;
who suffers malady of the ear.

· Calfa

NBHL (1)

Ցաւ ականջաց. եւ Ունօղ զցաւ յականջս։ (Վստկ. ՟Մ՟Հ՟Ե։)


Ականջեմ, եցի

va.

to listen, to hear, to be attentive.

· Calfa

NBHL (3)

ԱԿԱՆՋԵԼ կամ ԱԿԱՆՋՆԵԼ. Ունկն դնել. անկաճ դնել, մտիկ ընել. մտիկ ընել. գուլագ ասմագ. cf. ՇԱԿԱՆՋԱՆԵԼ, ՍԿԱՆՋՆԵԼ.

Անձնագեղացն պարսից յակճիռս կալով ականջել (կամ ականջնել). (Խոր. ՟Գ. 65։)

Ականջնես հնչման Սուրբ Հոգւոյն. (Լծ. կոչ.։)


Ականջթոռ

s.

lobe of the ear.

· Calfa

NBHL (2)

Բլթակ ունկան.

Զականջթոռն եւ զքներն օծնէ որ ի քուն լինի. (Մխ. բժիշկ.։)


Ականջկրկիտ

s.

ear-pick.

· Calfa

NBHL (2)

Գործի կրկտելոյ եւ մաքրելոյ զականջն. հիլալ.

Երկաթ կա՛լ կեռ՝ յականջկրկիտ կերպ. (Վստկ. ՟Մ՟Ժ՟Զ։)


Ակառանք, անց

s.

garrison;
the inhabitants of the citadel.

· Calfa

NBHL (2)

Բնակիչք յակառն. բերդեանք. ամրականք. բերդը եղօղները. գալէլիլէր. յն. ոյք յակառն. οἰ τῆς ἅκρας

Տիրէր ի վերայ կողմանցն Գաղիրոնայ եւ Բեթսովրայ եւ ակառանց։ Ետ ածել զամրապահ միջնաբերդին ակառանց. (Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 7։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 31։)


Ակառն

s.

citadel, castle, fortress.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«բերդ, ամրոց» Ա. մկ. թ. 52, 53, 4. 6. որից ակառանք (միայն սեռ. ակառանց) «ռեոռաևանները» Ա. մակ. ժդ. 7, Բ. մակ. 4ե. 31. ուրիշ տեղ գործածուած չէ։

= յն. ἀϰρα «դղեակ» բառից, որից փոխա-ռեալ են նաև ասոր. [arabic word] aqrā, արաբ. [arabic word] 'aqr, [arabic word] 'aqār «կալուած», վրաց. ակրա, ակարա «սարաւանդ»։ Յոյն բառի իսկական նշանակութիւնն է «ծայր», յետոյ «գագաթ, լեռան բարձունք», որից էլ «դղեակ կամ ռերդ». հմմտ. նոյն արմատից ἀϰρόπολις «միջնաբերդ, բուն՝ ծայրաքաղաք»։ Հայերէնի մէջ ն վերջաւորութիւնը յօդ է. ինչ. ձուկն, ջերմն ևն։-Հիւբշ. 339։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (2)

Բառ յն. ἅκρα arx, summitas Բերդ. ամրոց. վերնակողմն քաղաքի ի բարձու. գալէ, հիսար.

Ամրացուցին զքաղաքն Բեթսորայ, եւ զակառն։ Եդ զնոսա յակառն Երուսաղէմի ի պահեստ։ Զպատանդսն՝ որ էին յակառն. (Ա. Մակ. ՟Թ. 52. 53։ ՟Ժ. 6։)


Ակաստան

s.

surety, shelter;
կալ յակաստանի, to fortify one's self, to sustain one's self in a position.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ապահով տեղ կամ վիճաև» գործածուած է միայն յակաստանի ներգոյա-կան հոլովով՝ Ոսկ. Սեբեր. Եզն։ Սխալ է մեկ, նում Բառ. երեմ. էջ 9 «ճանապարհ կամ կարգ» և էջ 218 «ի հաստատութեան»։ կգ. էջ 161. ունինք նաև ակատտիոն Մ. Սոկր. էջ 318։ Տիրոյեան, Հանրագր. 310 ունի նաև ակակ ձևը՝ նոյն նշ.։

= յն. ἀϰάτιον, ἀϰατος «թեթև. նաւակ», որից փոխառեալ է նաև լտ. acatium, acatus նոյն նշ. Սոկրատի տուած ձևը (կարդա՛ ա-կատիոն) յունարէնի ստրկական տառադար-ձութիւնն է։-Հիւբշ. 339.

ՆՀԲ ապաստան բառից? Թիրեարեան Պատկեր աշխ. գրակ. Ա. 192, պրս. [arabic word] agistan կամ [arabic word] agištan «յապա-հովի լինել» բառից, որ սակայն չունի ԳԴ.

NBHL (6)

Ե՞րբ լինիցի այնպիսի ժամանակ ի դէպ՝ զկին յակաստանի կացուցանելոյ։ Իբր յակաստանի իմն կացուցանէր, զի մի՛ հպարտասցի. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)

Ամրութիւն. հաստատութիւն. աստութիւն. անքոյթ կայք իբր յապաստանի. ապահով վիճակ. կարգ եւ պայման յանկաւոր եւ անայլայլակ։ Վարի ընդ բայս՝ Կալ, կացուցանել, ունել, պահել. (յորս ըստ յն. ասի, կալ մնալ ուրեք. պինդ ունել եւ այլն)։

Յորժամ ոք ի հաւատոյն անկանիցի, չկարէ կալ յակաստանի, այլ կոծի ծփի, մինչեւ ընկղմեսցի։ Չկայր երբէք յակաստանի։ Ապա թէ անձրեւ ի դիմի հարկանիցի, չկայ յակաստանի։ Առանց սորա ոչ կարէ կալ յակաստանի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ե։ Եզնիկ.։ Սեբեր. ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)

Եւ այն եւս ոչ կարաց ունել զնոսա յակաստանի։ Սակայն եւ այնու ոչ կալաւ զքեզ յակաստանի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Ճ. ՟Թ.։)

Զոմանս հաւանողականաւ, իսկ զոմանս բռնաւորականաւ կարդաւ ջանայր պահել յակաստանի. (Յհ. կթ.։)

Ակաստան. կարգ, կամ ճանապարհ։ (Հին բռ.)


Ակատ, ի

s.

agate;
boat, skiff.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«թանկագին քար է» Ել. իը. 19, լթ. 12. Եզեկ. իը 13. Ոսկիփ. յետնաբար ագաթէս, ագադէս Տոմար. յակաթ նորագիւտ Յալտ. իա. 20։ = յն. ἀχάτης նոյն նշ., որ կարծւում է թէ իր անունը ստացել է Սիկիլիոյ Աքատէս գե-տից՝ ուր այս քարից շատ էր գտնւում (Բառ. Ա. «րոց, էջ 18)։ Յունարէնից փոխառեալ են նաև լտ. achates, գերմ. Achat, ֆր. agate «ակատ»։ Հայերէնը պիտի լինէր ուղիղ տա-ռադարձութեամբ *աքատ, բայց t-ի տեղ ունինք կ, ինչպէս որ ֆրանսերէն բառն էլ նման փոփոխութեամբ ունի g.-Հիւբշ. 339։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ

Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ.

«սակաւ». գիտէ միայն Բառ. եռեմ. էջ 9, որ և էջ 96 դնում է հյց. զակատ «զփոքր»։

«մակոյկ, նաւակ». միայն Նար.

NBHL (6)

Իբր զակատ մի անձուկ նաւի ի շարժութեան ալեաց. (Նար. ԿԳ։)

Գոճազմ, եւ ակատ, եւ սուտակ։ Զամենայն ականս պատուականս ... զակատն եւ այլն. (Ել. ԻԸ. 19։ Եզեկ. ԻԸ. 13։)

Ակատն նման է յակնթի՝ տեսլեամբ կապուտակ՝ շուրջ սպիտակ ունելով նման կճոյ. եւ է որ առիւծագոյն է. (Ոսկիփոր.։)

Իմաստունքն ասեն, թէ կայ ակն մի՝ որ ագաթէս կոչի. ի մի կողմանէն երեւի եօթն պատկեր կուսի գեղեցիկ, եւ ի միւս այլ կողմն պատկեր թագաւորի. (Տօմար.: (Տե՛ս եւ ի ծան. Թեսաւրոսի):)

որպէս յն. ἁκάτιον, ἅκατος navicula, cymba Փոքրիկ եւ անշուք նաւակ. կուր. մակոյկ. գայըգ, սանկալ.

cf. ԱԳԱԹԷՍ. որպէս յն. ἁχάτης achates Ակն պատուական՝ պէսպէս գունով, կամ խառն երանգօք. Ֆրէնկի րագամ, այնի հուր, այնիւհիրր, չէղմիկիւրպէ այս ինքն կատուի աչք.


Ակիշ, ակշի

s.

hook, hasp;
a sort of iron shovel.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. «կեռ, երկաթի ճանկ՝ կրակ խառնելու համար ևն» Վստկ. 213 3կ. ղրիմ. Յայսմ. սեպտ. 25 (գրծ. աքշով). բոլորն էլ յետին։

= արս. [arabic word] agīs, որ և ❇ aku-կամ [arabic word] akaǰ «ակիշ», որից փոխառեալ է նաև թրք. [arabic word] egiš։

Նախ Lag. Ges. Abhd. 204 պրս. aιაὶ akanj ձևերի հետ, որ Arm. Stud. § 6 սխալ է գտնում։ Ուղիղ մեկնեց Թիրեա-քեան, Պատկեր աշխ. գր. Ա. 192, որից նաև Մէնէվիշ. ՀԱ 1896, 183 և 1897, 244։ Այս համեմատութիւնը մերժում է Հիւբշ. էջ xx ծան. չվստահելով պարսիկ ձևի ստուգութեան վրայ։ Սխաււում են Գազանճեան, Պալեան և Մխիթարեան, երբ ենթադրում են թէ թրք. eyiš, egis հոմանիշ ձևերը հայերէնից են փոխա-ռեալ (տե՛ս Բիւրակն 1898, էջ 450, 712, 789 և Յուշարձ. 328). այս ձևերը ծա-գում են ուղղակի պարսկերէնից, նոյն-իսկ թերևս մեր բառը թուրքերէնից լի-նի։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 (օղակ բառի հետ) և Karst, Յուշարձ. 402 (ա-գոյցք բառի հետ) կցում են սումեր. ag', ak «օղակ, կեռ» բառին։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Ղրբ. ակիշ, Ալշ. Ասլ. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Ռ. Սեբ. ագիշ, Ակն. mգիշ, Ագլ. ա՛կուշ, Նբ. ակիչ, Ատն. էղիշ։ Նոր բա-ռեր են ակիշթաթ կամ ակշաթաթ, թաթակիշ (Ջղ. թաթակիշ, թաթակիժ), կեռակիշ, ա-կիշնոց, ակիշբռնիչ, ակիշերես։

NBHL (3)

Գործի երկաթի ճանկաւոր ի պէտս դնելոյ եւ հանելոյ ինչ ի թոնրէ. լինի եւ իբր ի ձեւ թիոյ կամ թաթի, վասն որոյ եւ այն ռմկ. թաթակիշ ասի. էկիշ, էյիշ, չէնկէլ.

Ակիշ մի տաքցո՛։ Երկաթն ի խոփս, ի մանկաղս, ի կեռս, եւ յակիշս. (Վստկ. յԻսրայէլէ։ Յկ. ղրիմ.։)

Ակշօք զերեսն քերթեցին։ Երկաթի հրացեալ ակշօք խարել զլեզուն։ Ակշօք կորզեցին զատամունս նորա. (Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի՟Ա.։ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ժ՟Ը.։ Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Ժ՟Զ.։)


Ակճիռ

s.

sole of the foot;
յակճիռս կալ, յաթիռս եւ յակճիռս կալ, to listen, to look at with admiration, attention, to be all eyes, all ears, in suspens, enchanted.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս ԱՅԹԻՌ։

NBHL (4)

Յակճիռս կալով, եւ զականջս ուղղեալ շականջանէր։ Ամենայն բազմութիւն հրապարակին յակճիռս կալով։ Յորժամ ծնծղայքն եւ տաւիղքն բարբառեսցին, առաւել եւս յաթիռս եւ յակճիռս կան ընկճեալք։ Խաւար պատեալ էր, եւ նոքա յակճիւռս կային, զի մի՛ այլ որոգայթ ընդ խաւարն հասցէ ի վերայ ինքեանց։ Նստուցանել իբր ի սեղանի՝ յակճիռս ետ կալ ամենեցուն, թէ կերակրելոց է զնոսա. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Խոր. ՟Գ. 65։ Վեցօր. ՟Դ։ Լմբ. իմ.։ Երզն. մտթ.։)

Մահապարտն յակճիռս կայ լսել բան մխիթարութեան։ Յակճիռս եղեալ ի նկատելն։ Մի ձայնս զբազմութիւն ժողովրդեան յակճիռս արար առ դասս քահանայիցն. (Լմբ. առակ.։ Լմբ. համբ. եւ Լմբ. պտրգ.։)

Ընթանային ամենեքեան յակճիռ տեսանել զնոսա, թէ զիա՛րդ ի գլուխ ելանիցէ ատեանն. (Արծր. ՟Գ. 5։)

ԱԿՃԻՌ յակճիռս. որ եւ ԱԹԻՌ, ԱՅԹԻՌ. Վարի ընդ բայս՝ Կալ, լինել եւ այլն. գրի եւ ՅԱԿՃԻՒՌՍ, կամ ՅԱՃԻՒՌ. Ունկն դնել ուշի ուշով, միտ դնել հետաքննութեամբ եւ հիացմամբ. յապուշ կրթիլ, մանաւանդ կարկառմամբ անձին՝ եւ ի ծայրս մատանց ոտից յենլով. որպէս յն. ἁκροβατέω summis pedibus incedo եւ ἁκροάομαι audio discendi causa կամ προσέχω attendo


Ակմբահոյլ

adj.

assembled in a circle.

· Calfa

NBHL (2)

Ի մի ակումբ ժողովեալ. համագումար.

Ակմբահոյլ ժողովոյն ի քեզ հաւատացելոց. (գրեալ էր՝ ակումբահոյլ). (Թէոդոր. խչ.։)


Ակմբիմ, եցայ

vn.

to assemble, to form a circle.

· Calfa

NBHL (2)

Ակումբ լինել. հաւաքիլ. ժողովիլ. բոլորիլ.

Ակըմբին յիւրաքանչիւր տեղիս. (Եղիշ. խր.։)


Ակն, կան, կամբ

s.

eye;
sight, look;
bud, germ;
hope, expectation;
opinion, suspicion;
յականէ անուանէ, by name, specially, expressly;
յական թոթափել, in the twinkling of an eye, instantaneously;
— առնուլ, to show a respect of persons, to be partial, cf. Աչառեմ;
զակն արկանել, to cast eyes upon, cf. Անտեսեմ;
յակն արկանել, to show;
to review, to read;
ընդ ակամբ ակնարկել, to scowl;
— ունել, to hope, to expect, cf. Ակնկալեմ, cf. Յուսամ;
— յայտնի, — յանդիման, in presence of, visibly, openly;
— յանդիման առնել, to represent, to lay before;
առ ական դիպել to see by accident;
առ ականէ, ostentatiously;
յ— առնուլ, to have an eye to, to watch, to take care of;
—ի խոնարհ, quite confused, cf. Ակնկոր;
կորովաբիբ —, Argus-eyed, piercing eye;
— կառուցեալ հայել, to look fixedly;
տալ ակն, cf. Նայիմ, cf. Նկատեմ;
ակն դնել, cf. Ցանկամ;
ակն ածել, cf. Պատկառեմ, cf. Ակնառեմ, cf. Ամաչեմ, cf. Խնամեմ;

· Calfa

NBHL (128)

Կամ ակն ածելով՝ ցորչափ լինի երեւել յաչս այլոց.

ՅԱԿԱՆ ՏԵՍԱՆԵԼ. Հայել յերեսս. աչօք տեսանել.

եզականն բառիս ԱՉՔ. Գործարան տեսութեան. տեսանելիք. աչք. կէօզ. չէմշ. այն. ὁφθαλμός oculus

Ակն ընդ ական։ Ոչ դարձցի ակն իմ ի տեսանել զբարին։ Եւ ական չէր տեսեալ զիս։ Խռովեցաւ ի սրտմտութենէ ակն իմ։ Պահեա՛ զիս որպէս բիբ ական։ Ակն իմ իջոյց արտասուս, կամ արտօսր։ Միով ակամբ քով։ Ճրագ մարմնոյ ակն է։ Զի՞ տեսանես զշիւղ յական եղբօր քոյ։ Զոր ակն ոչ ետես եւ այլն։

Զլուեալն ունկանն ակամբ եւս նկատեալ. (Ագաթ.։)

Անհնար է քեզ միով ակամբ յերկինս հայել, եւ միով ակամբ յերկիր. (Մանդ.։)

Ակն երագ է քան զունկն. (Շիր.։)

Իբր անքթիթ իմն ակամբ եւ մեծաւ զգուշութեամբ. (Յհ. կթ.։)

Ակն զծագումն լուսոյ ընդունելով զգայ եւ ճանաչէ. (Գր. հրահ.։)

Կաւ՝ ակն եղեալ տեսանէր։ Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)

Դուն ուրեք լինի ասել.

Քթթումն ակին։ Ցանկան եւ զաջ ակին խլիլ. (Երզն. քեր.։ Լմբ. թղթ.։)

Փոխանակ ակին գայլոյ՝ ակն արջոյ տացի նմա։ Երկու ակունքն. (Մագ. ԼԶ։ Սիւն. ժմ.։ Իսկ Վրք. հց. ԻԴ.)

Հաւասար են լոյս երկուց ականց աչից ի տեսանել. իմա՛ իբր աղբերականց աչաց։

ԱԿՆ ներքին. որպէս տեսութիւն իմանալի.

Իբր մարգարէական ակամբ հայեցեալ։ Հոգւոյ ակամբն նայի ... Ոչ յառեցի զակն ոգւոյս ի գլուխն իմ կենաց Քրիստոս։ Սուղ ինչ զմտաց ակն ի ներքս հայեցուցանելով. (Խոր.։ Նար.։ Պիտ.։)

Միտք ակն է հոգւոյ. (Երզն. մտթ.։)

որպէս ակնկալութիւն. յոյս. կարծիք. կասկած. իւմիտ.

ԱԿՆ ԱՐԵՒՈՒ. Արեգակն. արեւակն. չէշմէի աֆիթապ. որպէս եւ արաբ. ա՛յն, է ակն եւ արեգակն.

Ուստի ակն չկայ՝ գող բազում անդամ ական հատանէ. նոյնպէս եւ ի չարիսն՝ որում ակն չկայցէ՝ այնու կորնչիմք։ Զի՞նչ ինչ այնուհետեւ կայր ակն յուսոյ փրկութեան ... Որում ոչն կայր ակն՝ զգեցաւ պսակ ... Զանյոյսս՝ որոց ոչ ակն ինչ կայր, արար վարդապետս, որպէս զՊօղոսն. (Ոսկ. ա. թես. եւ Ոսկ. ես.։) cf. ԱԿՆՈՒՆԻՄ.

ԱԿՆ իրաց, որպէս ծակ՝ խոռոչ՝ խորշ նման աչաց. գօվուգ, տէլիք, եուրտ.

Ակն ուռկանի զջուր ոչ արգելու. (Ոսկ. ես. ԺԱ։)

Զփայտն արկեալ ի ջուրսն՝ մտեալ յակն տապարին՝ հանէր զերկաթն. (Եպիփ. խչ.։)

Մինչեւ ի գերեզմանին յուղարկեմք ակն. (Պիտ.։)

ԱԿՆ խաչի. Միջին վայր թեւոցն.

Տեառնագրէ սուրբ իւղովն նախ զակն խաչին. (Մաշտ.։)

Ակնապարար ականն արեւու։ Ի մտից լուսոյ ականն արեւու։ Ակն արեւու ի մէջ աշխարհի. (Նար. յիշ. եւ Նար. մծբ. եւ Նար. խչ.։)

ԱԿՆ, ակներ. cf. ԱԿՆՈՒՌ. որպէս ակն ուռոց որթոյ։ (Վստկ. ստէպ։)

ՅԱԿԱՆԷ. cf. ի բառն ԱՆՈՒՆ, ՅԱԿԱՆԷ ՅԱՆՈՒԱՆԷ.

Մինչեւ կոչէին զնա յականէ ի սենեակ թագաւորին. (Եսթ. Բ. 14։)

Զամենեսեան ի յականէ ճանաչէ. (Փարպ.։)

ԱՌ ԱԿԱՆԷ. Հաճելով զաչս այլոց. առ աչս. առ երեսս. ակնառութեամբ. երեսպաշտութեամբ, երեսանց, դրսըւանց. խադր իչիւն.

Մի՛ առ ականէ ծառայել իբրեւ մարդահաճոյք։ Մի՛ առ ականէ ծառայութեամբ իբրեւ մարդահաճոյք. (Եփես. Զ. 6։ Կող. Գ. 22.) յն. ակնածառայութիւն. ὀφναλμοδονλεία. ad oculos servire.

Իսկ նա առ նորա ականէ գնայ ընդ նոսա. բայց ապա յետոյ վառեալ եւ այլն. (Բուզ. Ե. 43։)

Կամ յանդիման աչաց.

Առ յականէ տեսողացն զտեսիլ իւր եւ այլն. (Եփր. համաբ.։)

ԱԿՆ Ի ԽՈՆԱՐՀ. Ակնկորեալ. աչքը վար. եէրէ պագարագ.

Գլխակորեալք եւ ակն ի խոնարհ՝ լեզուակապք կան առաջի. (Մանդ. Դ։)

ԱԿՆ Ի ՃԱՆԱՊԱՐՀ. Դէտակն կալեալ սպասելով. աչքը ճամբան. կէօզիւ եօլտա.

Զսպասաւորն յուղի առաքելով՝ նեղիմ յոյժ՝ ակն ի ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։)

ՅԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Երեւիլ աչաց այլոց. աչքի երեւնալ. կէօզի իլիշմիք, կէօրիւնմէք.

Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)

Մի՛ եւս յաւելցես դու անկանել յակն իմ. (Եփր. ել.։)

ՅԱԿՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. Բերել յանդիման աչաց այլոց. երեւցնել. կէօզիւնէ կէօսթերմէք.

Զերեսս նոցա ինձ յակն մի՛ արկանէք. (Ա. Մակ. Է. 3։)

Կամ յաչս իւր մերձեցուցանել. տեսանել. աչքէ անցնել. նազար ուրմագ.

Աղաչեմ զամենեսեան՝ որ զգիրսդ յակն արկանիցէք. (Բ. Մակ. Զ. 12։)

ԶԱԿՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. ὐπερόπτομαι despicio Զաչս ի բաց դարձուցանել. անտես առնել. աչքէ՝ երեսէ ձգել, անհոգ ըլլալ. էիւզ չէվիրմէք.

Յընտանեաց զաւակի քո զակն մի՛ արկանիցես. (Ես. ԾԸ. 7։)

Կորացեալ արկանէր զակն իւր (առիւծն) յալեւորէ անտի, զի մի՛ երկեցուսցէ. (Եփր. թագ.։)

ՅԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. Լաւ աչօք նայել. հաճիլ. սիրել. սիրով ընդունել. խնամ տանել. աչքը վրան ըլլալ. նազարը իւստիւնտէ օլմագ.

Մեծապէս արքայ շապուհ յակն առեալ սիրէր զնա. (Բուզ. Դ. 16։)

Տանջէ զամենայն որդի, զոր յակն առնու։ Գանալից առնէ զորդի՝ զոր յակն առնու. (Վրք. հց. ձ։ Ագաթ.։ եւ Սեբեր.։ եւ Իսիւք.։)

Յակն առեալքդ եւ սիրեցեալքդ տեառն. (Ագաթ.) որ է կր. որպէս ռմկ. աչքը մտած։

ԱԿՆ ԱԾԵՄ, ածի. ԱԿՆԱԾԵՄ, եցի. εὑλαβέομαι revereor, vereor Պատկառիլ. զգուշանալ. խորշիլ. խիթալ. զանգիտել. ակն առնուլ. խպնիլ, քաշուիլ, վախնալ. հիճապ էթմէք, չէքինմէք. սագընմագ. խադըր սայմագ.

Սաւուղ ակն ածէր յերեսաց նորա։ Եւ յաւել եւս ակն ածել ի Դաւթէ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 15. 29։)

Որք ոչ ակն ածէին ի ծերոյն. (Բար. Դ. 16։)

Ապա թէ ակնածելով ակնածեսցեն բնակիչք երկրին աչօք իւրեանց յառնէն յայնմանէ. իմա՛, խնայեսցեն չսպանանել զնա, կամ անտես արասցեն զնովաւ։ (Ղեւտ. Ի. 4.)

Միայն ակն ածէին ի մուրացանէն Արգամայ, զի այր քաջ էր։ Ակն ածէր որպէս արդարեւ ի թշնամւոյ։ Ի ծերութենէ հօրն ակն ածելով. (Խոր.։)

Եւ ոչ ի վրէժխնդիրս վայրէ պատկառեալ ակնածեաց. (Պիտ.։)

Մի՛ ի թշնամեացն ակնածեսցուք։ Զարհուրեսցո՛ւք ի դատաստանէն, ակնածեսցուք ի պատասխանւոյն. (Սարգ.։)

Ոչ ողոքանացն ակն ածէր։ Առ այն ակն ածել։ Ակն ածել եւս՝ թէ գուցէ ոչ լնուցու զսակ հարկացն. (Ճ. Բ.։ Ոսկ. մտթ.։ Յհ. կթ.։)

Եւ խնամածել. հոգ տանել. յակն առնուլ. նազար էթմէք, կէօզէթմէք.

Ա՛ռ զդա, եւ ա՛կն ած ի վերայ դորա ... Ե՛կ, եւ ածից ի վերայ քո ակն. (Երեմ. ԼԹ. 12։ Խ. 4։)

Զիա՛րդ ի վերայ չգոյացելոյն Աստուած ակն ածիցէ. (Իսիւք.։)

Տեսից զնա, եւ ակնածեցից ի վերայ նորա. (Կիւրղ. ծն.։)

ԱԿՆ ԱԾԵԼ. Յածել զաչս. ակնարկել. չորս դին նայիլ. պագըշմագ, կէօզիւնիւ տօչաշթըրմագ.

Գառն անմեղ ի մէջ գայլոց տարակուսեալ՝ ակն ածէ յայսկոյս եւ յայնկոյս, եւ ոչ գտանէ հովիւ։ Պաշարեալ կայ ի մէջ սպանողացն, ակն ածէ արտասուալից առ նոսա. (Մեսր. եր.։)

ԱԿՆ ԱՌՆԵԼ. իբր ակն առնուլ.

Ոչ ակն առնես թագաւորական յօնիցն. (Երզն. մտթ.։)

Ակն առեր երեսաց ոմանց։ Կամ թէ առնուցու քեզ ակն։ Ակն առնուք մեղաւորաց։ Մի՛ առնուցու ակն ի դատաստանի։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն։ Ակն աղքատի մի՛ առնուցուս։ Ակն առնուլ ամպարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Տե՛ս զի ակն առի երեսաց քոց։ Եթէ չէր առեալ ակն Յովսափատայ արքայի. եւ այլն։

Մի՛ ակն առնուցու որդի՝ հօր պատուոյ. (Եղիշ. Գ։)

Ոչ առնու Աստուած ակն բազմութեան։ Ոչ ի բազմութենէ, այլ յապաշխարութենէ ակն առնու։ (Գէ. ես.։)

Ակն առեալ ի նմանէ իբրեւ ի պատուականէ ումեքէ։ Ո՛չ ի թագաւորէ ակն առնու, եւ ոչ ի բռնաւորէ. (Սարգ. յկ. Զ. Ժ։)

Ի ծնէ կուրին ակն կառուցանել. (Զքր. կթ.։) cf. ԱԿՆԱԿԱՌՈՅՑ ԼԻՆԵԼ.

ԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. προσώπον λαμβάνω, ἑπιγινώσκω, θαυμάζω, ἁρετίζω, ὐποστέλλω personam accipio, submitto, miror, in gratiam suscipio Աչառել. հաճել. որ եւ ասի խորշիլ յերեսաց, եւ ակնածել. երեսպաշտութիւն ընել, նկատել. խադըր կէօնիւլ պագմագ՝ սայմագ.

Ակն առնուլ աղօթից, կամ յանցանաց. (Եփր. ել. եւ Եփր. ղեւտ.։)

Վասն թագաւորական պերճութեանդ ձեր ակն ոչ առնում, զի գոյին ինձ այդոքիկ. (Վանակ. Յոբ.։)

ԱԿՆ ԴՆԵԼ. Աչս արձակել եւ հաստատել ի վերայ իրիք՝ ագահութեամբ, ցանկութեամբ. աչք տնկել. կէօզ տիքմեք.

Ոչ ոք իցէ՝ որ ակն դնիցէ երկրին քում։ Զի իւր ակն եդեալ էր տէրութեան նորա։ Ակն եդ նոցա հայեցուածովք աչաց. (Ել. ԼԴ. 24։ Ա. Մակ. ԺԱ. 11։ Եզեկ. ԻԳ. 16։)

Այլում ումեք ակն դնելով կենցաղական տարփանաց։ Որում ակն եդեալ կորզէին զժառանգութիւնն։ Մի՛ ամենեւին յայլոց ինչ (իրս) ակն դնել. (Յհ. իմ. ատ.։ Մեկն. թագ.։ Բուզ. Դ. 14։)

ԱԿՆ ԿԱՌՈՒՑԱՆԵԼ. իբր աչս ստեղծուլ. տալ զտեսութիւն.

ԱԿՆ ՈՒՆԻՄ, կալայ. cf. զկնի ԱԿՆՈՒՆԻՄ.

ԶԱԿՆ ՊԱՀԵԼ ՅԻՄԻՔ. Ակնարկել յիրս. հայել ուշով.

Զի ի նմա պահելով զակն՝ անմոռաց ընդ բնաւն անցանէաք. (Խոր. Գ. 1։)

ԶԱԿՆ ՏԱԼ. կամ ՏԱԼ ԱԿՆ. Նայել. նկատել. դիտել տիրապէս. ակնկառոյց լինել. այց առնել. նազար էթմէք, նազար սալմագ.

Յորժամ զակն ոգւոց ի Քրիստոսի մարմինն տան։ Որով ապա ակն տուեալ ի խաչն՝ խոցոտէր զսիրտն. (Լմբ. սղ.։ Բրսղ. մրկ.։)

Տալ ակն ի սիրելիս. (Տաղ.։)

Սուրբն Ներսէս շրջէր եւ ակն տայր ամենայն եկեղեցեաց. (Ոսկիփոր.։)

Տո՛ւք ակն բանդարգելոց, եւ գնացէ՛ք ի տես հիւանդաց. (Եղիշ. յես.։)

ՅԱԿՆ ԳԱԼ. Անկանիլ ընդ ակամբ. երեւել աչաց. աչքի տակ ինկնալ, աչիցը երեւնալ.

Որ յակն գային, տանէր առ ինքն. (Բուզ. Դ. 58։)

ԸՆԴ ԱԿՆ ԽՈՑԵԼ. Վիրաւորել զսիրտ, որպէս զաչս հանելով.

Զագահս չկամիմ ասել, գուցէ ընդ ոմանց՝ որ աստ իսկ կայցեն՝ ընդ ակն խոցիցեմք. (Ոսկ. եփես.։)

ԸՍՏ ԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Հազիւ երեւիլ. ծածկիլ յաչաց. աչքի երեւնալ չերեւնալ.

Նայէր թագաւորն եւ տեսանէր, զի ըստ ակն անկանէին, մինչ զի ոչ երեւէին նշանքն Մուշեղի. (Բուզ. Ե. 4։)

ԶԱԿԱՄԲ ԳԱԼ. Գալ իջանել ի վերայ աչաց. պատել զբիբն. մթագնել զտեսութիւն. աչքին իջնալ.

Որպէս բիժ զակամբ եկեալ՝ ոչ թողացուցանէ տեսանել զպատշաճն։ Ճարպոյ եկեալ զակամբ՝ յայլայլութիւն մտաբերէին։ Յորժամ արբեցաւ, եւ գինին եկն զակամբ նորա. (Յճխ.։ Ագաթ. եւ Արծր. Դ. 12։ Բուզ. Է. 7։)

Տարադիր առնէ, չտեսանէ յական. (Սարգ. բ. յհ. Բ։) ռմկ. երեսը չո՛ւզէր տեսնել.

ԱՌ ԱԿԱՆ ԴԻՊԻԼ. Պատահել աչաց. տեսանել ըստ դիպաց. աչքին զարնել՝ հանդիպիլ. կեօզիւնէ տօգանմագ՝ իլիշմէք.

Յամենայն ինչ տարրեղէն՝ որ առ ական դիպեցան. (Ագաթ.։)

Ընդ ակամբ հայէր Սաւուղ (ի Դաւիթ) յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա։ Եւ որ շուրջ զմեօք՝ ընդ ակամբ հայէին ի մեզ։ Ընդ այնոսիկ մի՛ խորհիր դու, որ ընդ ակամբ նայիցին ի քեզ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 9։ Բ. Մակ. Թ. 25։ Սիր. ԼԵ. 8։)

Ընդ ակամբ հայէր ի նա՝ խորհելով չարիս. (Խոր. Գ. 38. եւ Յհ. կթ.։ որպէս եւ Զենոբ.)

ԸՆԴ ԱԿԱՄԲ ՀԱՅԵԼ. Խեթիւ կամ խոժոռ աչօք հայել. ծուռ աչքով՝ խոլոր մոլոր նայիլ. խօր՝ էյրի պագմագ, քէմ նազար իլէ պագմագ. ὐποβλέπομαι torve aspicio, subddole observo

Ձեզ ընդ ակամբ էաք. (իբր խիթալի կամ ատելի։)

ԱԿՆ, ական, յականէ, ակունք, զակունս, յակունս կամ յականս. Ὁπἡ, ἒξοδος, διέξοδος. Foramen, exitus, origo, scaturigo. եւ այլն. Սկիզբն եւ ելք ծագման եւ բղխման աղբեր. աղբերակն, եւ որ ինչ նման է նմա. ակ, բուն բերանը. կէօզ, այն, գայնագ, չէշմէսար.

Միթէ աղբիւր անդստին ի միոյ ականէն բղխիցէ՞ քաղցր եւ դառն։ Եւ էին յեղիմ երկոտասան ակն ջրոց։ Եւ ել Եղիսէէ յականս ջրոցն։ Հասեա՞լ իցես յակն ծովու. եւ այլն։

Ծով է ակն գլխաւոր՝ ջուրցն օդոց։ Ակն ջուրց։ Ելանելն Եղիսէի յականս ջուրցն. (Վեցօր. Դ։)

Անսահման ծովուն ակունքն՝ ծաւալք ծարաւեաց, եւ ոռոգմունք տիեզերաց. (Տօնակ.։)

Յականէ աղբերն պղտորեալ է ջուր նորա. (Եզնիկ.։)

Յակունս Եփրատական գետոյն։ Ի յակունս Եփրատայ. (Ագաթ.։ Շար.։)

Յակունս աղբերացն։ Զակամբ Գինայ. (Խոր.։)

Ջուր հոսեալ յականէ։ Ի քաղցր ականէս յայսմանէ բղխեցոյց աղբիւր յորդախաղաց. (Սարգ.։ Լաստ.։)

ԱԿՆ ԼՈՒՍՈՅ, կամ ՏՈՒԸՆՋԵԱՆ. Արեգակն, որպէս աղբիւր լուսոյ՝ եւ աչք տուընջեան. չէշմէթ աֆիթապ.

Աղբիւրքն իմաստութեան ի նոյն լուսոյ ականէն առ նոսին բղխեալ։ ԶՔրիստոս զգեցան, եւ զհոգին նորին լուսոյ ականն. (Ագաթ.։) cf. ԱՂԲԻՒՐ ԼՈՒՍՈՅ.

Զակն տուընջեանն գործելով՝ զայս արեգակն։ Դարձաւ ակն տուընջեան։ Տեսանե՞ս զակն տուընջեան՝ ունել նմա ջերմութիւն, ճառագայթ, եւ լոյս. (Ածաբ. նոր կիր.։ Մագ. մանուչ. եւ Մագ. թղթ. Ե։)

Զնոյն լոյսն վառեաց ակն յարեգակն. (Վեցօր. Զ։)

Ի վերայ առասականացն միանունութիւն. ակն աչից, եւ աղբեր, եւ ակն քարի պատուականի. (որք առ հասարակ ի դէպ գան եւ ականն արեւու.) (Երզն. քեր.։)

Ակն գահանակ։ ականս սարդիոնս, եւ ականս գրոյ։ ականց պատուականաց։ սարդիոն ակամբք։ իբրեւ զվէմ շափիղայ ական։ յականց շափիղայ։ իբրեւ զտեսիլ ական կարկեհանի։ զամենայն ականս պատուականս. եւ այլն։

Քար՝ մարգարիտն, քար՝ ականքն իւրաքանչիւր ոք. (բրս. առ ընչեղս։)

Ակնս պատուական սուզեալ։ ի ծովէ մեծէ ակն մարգարտոյ. (նար. կէ. եւ մծբ։)

Ականքն պատուականք։ քան զականս պատուականս. (մծբ. ա։ շար։)

Ակն, ական, ականք, ականց. գտանի եւ ակունք.) λίθος. lapis pretiosus, gemma քար պատուական՝ ազգի ազգի. գոհար. ճէվհէր, գիւհէր, ճէվահիր.

Պատուական ակունքն։ ակունս մեծագնիս. (շ. ընդհանր.։ յճխ. ժ։ վրք. հց. բ։) (տօնակ.։)

Բացեալ պատուհանօք լուսաբերօք ի տապանի, ասեն եւ ակունս լուսարձակս դնել ընդ պատուհանօքն. (վրդն. պտմ.։)

ԱԿՆ ՎԱՆԻ, կամ ԲԱԶՄԱԳՈՒՆԻ. cf. ՎԱՆԻ. cf. ԲԱԶՄԱԳՈՅՆ, գունի.

Եւ ի ծովէ ասր (յն. ծաղկունք), կամ խղընջոյնք, կամ ակունք՝ առաւել քան թէ զոչխարաց ասր. (Բրս. ընչեղ.։)

Պինայ՝ ժժմակ ծովային. փինէզ. πίννα pinna


Ակն, ական, կանք

s.

precious stone, jewel, gem;
pearl;
cameo;
— բազմագունի, cf. Բազմագունի;
— վանի, cf. Վանի.

· Calfa

NBHL (128)

Յընտանեաց զաւակի քո զակն մի՛ արկանիցես. (Ես. ԾԸ. 7։)

եզականն բառիս ԱՉՔ. Գործարան տեսութեան. տեսանելիք. աչք. կէօզ. չէմշ. այն. ὁφθαλμός oculus

Ակն ընդ ական։ Ոչ դարձցի ակն իմ ի տեսանել զբարին։ Եւ ական չէր տեսեալ զիս։ Խռովեցաւ ի սրտմտութենէ ակն իմ։ Պահեա՛ զիս որպէս բիբ ական։ Ակն իմ իջոյց արտասուս, կամ արտօսր։ Միով ակամբ քով։ Ճրագ մարմնոյ ակն է։ Զի՞ տեսանես զշիւղ յական եղբօր քոյ։ Զոր ակն ոչ ետես եւ այլն։

Զլուեալն ունկանն ակամբ եւս նկատեալ. (Ագաթ.։)

Անհնար է քեզ միով ակամբ յերկինս հայել, եւ միով ակամբ յերկիր. (Մանդ.։)

Ակն երագ է քան զունկն. (Շիր.։)

Իբր անքթիթ իմն ակամբ եւ մեծաւ զգուշութեամբ. (Յհ. կթ.։)

Ակն զծագումն լուսոյ ընդունելով զգայ եւ ճանաչէ. (Գր. հրահ.։)

Կաւ՝ ակն եղեալ տեսանէր։ Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)

Դուն ուրեք լինի ասել.

Քթթումն ակին։ Ցանկան եւ զաջ ակին խլիլ. (Երզն. քեր.։ Լմբ. թղթ.։)

Փոխանակ ակին գայլոյ՝ ակն արջոյ տացի նմա։ Երկու ակունքն. (Մագ. ԼԶ։ Սիւն. ժմ.։ Իսկ Վրք. հց. ԻԴ.)

Հաւասար են լոյս երկուց ականց աչից ի տեսանել. իմա՛ իբր աղբերականց աչաց։

ԱԿՆ ներքին. որպէս տեսութիւն իմանալի.

Իբր մարգարէական ակամբ հայեցեալ։ Հոգւոյ ակամբն նայի ... Ոչ յառեցի զակն ոգւոյս ի գլուխն իմ կենաց Քրիստոս։ Սուղ ինչ զմտաց ակն ի ներքս հայեցուցանելով. (Խոր.։ Նար.։ Պիտ.։)

Միտք ակն է հոգւոյ. (Երզն. մտթ.։)

որպէս ակնկալութիւն. յոյս. կարծիք. կասկած. իւմիտ.

Ուստի ակն չկայ՝ գող բազում անդամ ական հատանէ. նոյնպէս եւ ի չարիսն՝ որում ակն չկայցէ՝ այնու կորնչիմք։ Զի՞նչ ինչ այնուհետեւ կայր ակն յուսոյ փրկութեան ... Որում ոչն կայր ակն՝ զգեցաւ պսակ ... Զանյոյսս՝ որոց ոչ ակն ինչ կայր, արար վարդապետս, որպէս զՊօղոսն. (Ոսկ. ա. թես. եւ Ոսկ. ես.։) cf. ԱԿՆՈՒՆԻՄ.

ԱԿՆ իրաց, որպէս ծակ՝ խոռոչ՝ խորշ նման աչաց. գօվուգ, տէլիք, եուրտ.

Ակն ուռկանի զջուր ոչ արգելու. (Ոսկ. ես. ԺԱ։)

Զփայտն արկեալ ի ջուրսն՝ մտեալ յակն տապարին՝ հանէր զերկաթն. (Եպիփ. խչ.։)

Մինչեւ ի գերեզմանին յուղարկեմք ակն. (Պիտ.։)

ԱԿՆ խաչի. Միջին վայր թեւոցն.

Տեառնագրէ սուրբ իւղովն նախ զակն խաչին. (Մաշտ.։)

ԱԿՆ ԱՐԵՒՈՒ. Արեգակն. արեւակն. չէշմէի աֆիթապ. որպէս եւ արաբ. ա՛յն, է ակն եւ արեգակն.

Ակնապարար ականն արեւու։ Ի մտից լուսոյ ականն արեւու։ Ակն արեւու ի մէջ աշխարհի. (Նար. յիշ. եւ Նար. մծբ. եւ Նար. խչ.։)

ԱԿՆ, ակներ. cf. ԱԿՆՈՒՌ. որպէս ակն ուռոց որթոյ։ (Վստկ. ստէպ։)

ՅԱԿԱՆԷ. cf. ի բառն ԱՆՈՒՆ, ՅԱԿԱՆԷ ՅԱՆՈՒԱՆԷ.

Մինչեւ կոչէին զնա յականէ ի սենեակ թագաւորին. (Եսթ. Բ. 14։)

Զամենեսեան ի յականէ ճանաչէ. (Փարպ.։)

ԱՌ ԱԿԱՆԷ. Հաճելով զաչս այլոց. առ աչս. առ երեսս. ակնառութեամբ. երեսպաշտութեամբ, երեսանց, դրսըւանց. խադր իչիւն.

Մի՛ առ ականէ ծառայել իբրեւ մարդահաճոյք։ Մի՛ առ ականէ ծառայութեամբ իբրեւ մարդահաճոյք. (Եփես. Զ. 6։ Կող. Գ. 22.) յն. ակնածառայութիւն. ὀφναλμοδονλεία. ad oculos servire.

Կամ ակն ածելով՝ ցորչափ լինի երեւել յաչս այլոց.

Իսկ նա առ նորա ականէ գնայ ընդ նոսա. բայց ապա յետոյ վառեալ եւ այլն. (Բուզ. Ե. 43։)

Կամ յանդիման աչաց.

Առ յականէ տեսողացն զտեսիլ իւր եւ այլն. (Եփր. համաբ.։)

ԱԿՆ Ի ԽՈՆԱՐՀ. Ակնկորեալ. աչքը վար. եէրէ պագարագ.

Գլխակորեալք եւ ակն ի խոնարհ՝ լեզուակապք կան առաջի. (Մանդ. Դ։)

ԱԿՆ Ի ՃԱՆԱՊԱՐՀ. Դէտակն կալեալ սպասելով. աչքը ճամբան. կէօզիւ եօլտա.

Զսպասաւորն յուղի առաքելով՝ նեղիմ յոյժ՝ ակն ի ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։)

ՅԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Երեւիլ աչաց այլոց. աչքի երեւնալ. կէօզի իլիշմիք, կէօրիւնմէք.

Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)

Մի՛ եւս յաւելցես դու անկանել յակն իմ. (Եփր. ել.։)

ՅԱԿՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. Բերել յանդիման աչաց այլոց. երեւցնել. կէօզիւնէ կէօսթերմէք.

Զերեսս նոցա ինձ յակն մի՛ արկանէք. (Ա. Մակ. Է. 3։)

Կամ յաչս իւր մերձեցուցանել. տեսանել. աչքէ անցնել. նազար ուրմագ.

Աղաչեմ զամենեսեան՝ որ զգիրսդ յակն արկանիցէք. (Բ. Մակ. Զ. 12։)

Կորացեալ արկանէր զակն իւր (առիւծն) յալեւորէ անտի, զի մի՛ երկեցուսցէ. (Եփր. թագ.։)

ՅԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. Լաւ աչօք նայել. հաճիլ. սիրել. սիրով ընդունել. խնամ տանել. աչքը վրան ըլլալ. նազարը իւստիւնտէ օլմագ.

Մեծապէս արքայ շապուհ յակն առեալ սիրէր զնա. (Բուզ. Դ. 16։)

Տանջէ զամենայն որդի, զոր յակն առնու։ Գանալից առնէ զորդի՝ զոր յակն առնու. (Վրք. հց. ձ։ Ագաթ.։ եւ Սեբեր.։ եւ Իսիւք.։)

Յակն առեալքդ եւ սիրեցեալքդ տեառն. (Ագաթ.) որ է կր. որպէս ռմկ. աչքը մտած։

Սաւուղ ակն ածէր յերեսաց նորա։ Եւ յաւել եւս ակն ածել ի Դաւթէ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 15. 29։)

Որք ոչ ակն ածէին ի ծերոյն. (Բար. Դ. 16։)

Ապա թէ ակնածելով ակնածեսցեն բնակիչք երկրին աչօք իւրեանց յառնէն յայնմանէ. իմա՛, խնայեսցեն չսպանանել զնա, կամ անտես արասցեն զնովաւ։ (Ղեւտ. Ի. 4.)

Միայն ակն ածէին ի մուրացանէն Արգամայ, զի այր քաջ էր։ Ակն ածէր որպէս արդարեւ ի թշնամւոյ։ Ի ծերութենէ հօրն ակն ածելով. (Խոր.։)

Եւ ոչ ի վրէժխնդիրս վայրէ պատկառեալ ակնածեաց. (Պիտ.։)

Մի՛ ի թշնամեացն ակնածեսցուք։ Զարհուրեսցո՛ւք ի դատաստանէն, ակնածեսցուք ի պատասխանւոյն. (Սարգ.։)

Ոչ ողոքանացն ակն ածէր։ Առ այն ակն ածել։ Ակն ածել եւս՝ թէ գուցէ ոչ լնուցու զսակ հարկացն. (Ճ. Բ.։ Ոսկ. մտթ.։ Յհ. կթ.։)

Եւ խնամածել. հոգ տանել. յակն առնուլ. նազար էթմէք, կէօզէթմէք.

Ա՛ռ զդա, եւ ա՛կն ած ի վերայ դորա ... Ե՛կ, եւ ածից ի վերայ քո ակն. (Երեմ. ԼԹ. 12։ Խ. 4։)

Զիա՛րդ ի վերայ չգոյացելոյն Աստուած ակն ածիցէ. (Իսիւք.։)

Տեսից զնա, եւ ակնածեցից ի վերայ նորա. (Կիւրղ. ծն.։)

ԱԿՆ ԱԾԵԼ. Յածել զաչս. ակնարկել. չորս դին նայիլ. պագըշմագ, կէօզիւնիւ տօչաշթըրմագ.

Գառն անմեղ ի մէջ գայլոց տարակուսեալ՝ ակն ածէ յայսկոյս եւ յայնկոյս, եւ ոչ գտանէ հովիւ։ Պաշարեալ կայ ի մէջ սպանողացն, ակն ածէ արտասուալից առ նոսա. (Մեսր. եր.։)

ԱԿՆ ԱՌՆԵԼ. իբր ակն առնուլ.

Ոչ ակն առնես թագաւորական յօնիցն. (Երզն. մտթ.։)

Ակն առեր երեսաց ոմանց։ Կամ թէ առնուցու քեզ ակն։ Ակն առնուք մեղաւորաց։ Մի՛ առնուցու ակն ի դատաստանի։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն։ Ակն աղքատի մի՛ առնուցուս։ Ակն առնուլ ամպարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Տե՛ս զի ակն առի երեսաց քոց։ Եթէ չէր առեալ ակն Յովսափատայ արքայի. եւ այլն։

Մի՛ ակն առնուցու որդի՝ հօր պատուոյ. (Եղիշ. Գ։)

Ոչ առնու Աստուած ակն բազմութեան։ Ոչ ի բազմութենէ, այլ յապաշխարութենէ ակն առնու։ (Գէ. ես.։)

Ակն առեալ ի նմանէ իբրեւ ի պատուականէ ումեքէ։ Ո՛չ ի թագաւորէ ակն առնու, եւ ոչ ի բռնաւորէ. (Սարգ. յկ. Զ. Ժ։)

Ակն առնուլ աղօթից, կամ յանցանաց. (Եփր. ել. եւ Եփր. ղեւտ.։)

Վասն թագաւորական պերճութեանդ ձեր ակն ոչ առնում, զի գոյին ինձ այդոքիկ. (Վանակ. Յոբ.։)

ԱԿՆ ԴՆԵԼ. Աչս արձակել եւ հաստատել ի վերայ իրիք՝ ագահութեամբ, ցանկութեամբ. աչք տնկել. կէօզ տիքմեք.

Ոչ ոք իցէ՝ որ ակն դնիցէ երկրին քում։ Զի իւր ակն եդեալ էր տէրութեան նորա։ Ակն եդ նոցա հայեցուածովք աչաց. (Ել. ԼԴ. 24։ Ա. Մակ. ԺԱ. 11։ Եզեկ. ԻԳ. 16։)

Այլում ումեք ակն դնելով կենցաղական տարփանաց։ Որում ակն եդեալ կորզէին զժառանգութիւնն։ Մի՛ ամենեւին յայլոց ինչ (իրս) ակն դնել. (Յհ. իմ. ատ.։ Մեկն. թագ.։ Բուզ. Դ. 14։)

ԱԿՆ ԿԱՌՈՒՑԱՆԵԼ. իբր աչս ստեղծուլ. տալ զտեսութիւն.

Ի ծնէ կուրին ակն կառուցանել. (Զքր. կթ.։) cf. ԱԿՆԱԿԱՌՈՅՑ ԼԻՆԵԼ.

ՅԱԿԱՆ ՏԵՍԱՆԵԼ. Հայել յերեսս. աչօք տեսանել.

ԱԿՆ ՈՒՆԻՄ, կալայ. cf. զկնի ԱԿՆՈՒՆԻՄ.

ԶԱԿՆ ՊԱՀԵԼ ՅԻՄԻՔ. Ակնարկել յիրս. հայել ուշով.

Զի ի նմա պահելով զակն՝ անմոռաց ընդ բնաւն անցանէաք. (Խոր. Գ. 1։)

ԶԱԿՆ ՏԱԼ. կամ ՏԱԼ ԱԿՆ. Նայել. նկատել. դիտել տիրապէս. ակնկառոյց լինել. այց առնել. նազար էթմէք, նազար սալմագ.

Յորժամ զակն ոգւոց ի Քրիստոսի մարմինն տան։ Որով ապա ակն տուեալ ի խաչն՝ խոցոտէր զսիրտն. (Լմբ. սղ.։ Բրսղ. մրկ.։)

Տալ ակն ի սիրելիս. (Տաղ.։)

Սուրբն Ներսէս շրջէր եւ ակն տայր ամենայն եկեղեցեաց. (Ոսկիփոր.։)

Տո՛ւք ակն բանդարգելոց, եւ գնացէ՛ք ի տես հիւանդաց. (Եղիշ. յես.։)

ՅԱԿՆ ԳԱԼ. Անկանիլ ընդ ակամբ. երեւել աչաց. աչքի տակ ինկնալ, աչիցը երեւնալ.

Որ յակն գային, տանէր առ ինքն. (Բուզ. Դ. 58։)

ԸՆԴ ԱԿՆ ԽՈՑԵԼ. Վիրաւորել զսիրտ, որպէս զաչս հանելով.

Զագահս չկամիմ ասել, գուցէ ընդ ոմանց՝ որ աստ իսկ կայցեն՝ ընդ ակն խոցիցեմք. (Ոսկ. եփես.։)

ԸՍՏ ԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Հազիւ երեւիլ. ծածկիլ յաչաց. աչքի երեւնալ չերեւնալ.

Նայէր թագաւորն եւ տեսանէր, զի ըստ ակն անկանէին, մինչ զի ոչ երեւէին նշանքն Մուշեղի. (Բուզ. Ե. 4։)

ԶԱԿԱՄԲ ԳԱԼ. Գալ իջանել ի վերայ աչաց. պատել զբիբն. մթագնել զտեսութիւն. աչքին իջնալ.

Որպէս բիժ զակամբ եկեալ՝ ոչ թողացուցանէ տեսանել զպատշաճն։ Ճարպոյ եկեալ զակամբ՝ յայլայլութիւն մտաբերէին։ Յորժամ արբեցաւ, եւ գինին եկն զակամբ նորա. (Յճխ.։ Ագաթ. եւ Արծր. Դ. 12։ Բուզ. Է. 7։)

Տարադիր առնէ, չտեսանէ յական. (Սարգ. բ. յհ. Բ։) ռմկ. երեսը չո՛ւզէր տեսնել.

ԱՌ ԱԿԱՆ ԴԻՊԻԼ. Պատահել աչաց. տեսանել ըստ դիպաց. աչքին զարնել՝ հանդիպիլ. կեօզիւնէ տօգանմագ՝ իլիշմէք.

Յամենայն ինչ տարրեղէն՝ որ առ ական դիպեցան. (Ագաթ.։)

Ընդ ակամբ հայէր Սաւուղ (ի Դաւիթ) յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա։ Եւ որ շուրջ զմեօք՝ ընդ ակամբ հայէին ի մեզ։ Ընդ այնոսիկ մի՛ խորհիր դու, որ ընդ ակամբ նայիցին ի քեզ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 9։ Բ. Մակ. Թ. 25։ Սիր. ԼԵ. 8։)

Ընդ ակամբ հայէր ի նա՝ խորհելով չարիս. (Խոր. Գ. 38. եւ Յհ. կթ.։ որպէս եւ Զենոբ.)

Ձեզ ընդ ակամբ էաք. (իբր խիթալի կամ ատելի։)

ԱԿՆ, ական, յականէ, ակունք, զակունս, յակունս կամ յականս. Ὁπἡ, ἒξοδος, διέξοδος. Foramen, exitus, origo, scaturigo. եւ այլն. Սկիզբն եւ ելք ծագման եւ բղխման աղբեր. աղբերակն, եւ որ ինչ նման է նմա. ակ, բուն բերանը. կէօզ, այն, գայնագ, չէշմէսար.

Միթէ աղբիւր անդստին ի միոյ ականէն բղխիցէ՞ քաղցր եւ դառն։ Եւ էին յեղիմ երկոտասան ակն ջրոց։ Եւ ել Եղիսէէ յականս ջրոցն։ Հասեա՞լ իցես յակն ծովու. եւ այլն։

Ծով է ակն գլխաւոր՝ ջուրցն օդոց։ Ակն ջուրց։ Ելանելն Եղիսէի յականս ջուրցն. (Վեցօր. Դ։)

Անսահման ծովուն ակունքն՝ ծաւալք ծարաւեաց, եւ ոռոգմունք տիեզերաց. (Տօնակ.։)

Յականէ աղբերն պղտորեալ է ջուր նորա. (Եզնիկ.։)

Յակունս Եփրատական գետոյն։ Ի յակունս Եփրատայ. (Ագաթ.։ Շար.։)

Յակունս աղբերացն։ Զակամբ Գինայ. (Խոր.։)

Ջուր հոսեալ յականէ։ Ի քաղցր ականէս յայսմանէ բղխեցոյց աղբիւր յորդախաղաց. (Սարգ.։ Լաստ.։)

ԱԿՆ ԼՈՒՍՈՅ, կամ ՏՈՒԸՆՋԵԱՆ. Արեգակն, որպէս աղբիւր լուսոյ՝ եւ աչք տուընջեան. չէշմէթ աֆիթապ.

Աղբիւրքն իմաստութեան ի նոյն լուսոյ ականէն առ նոսին բղխեալ։ ԶՔրիստոս զգեցան, եւ զհոգին նորին լուսոյ ականն. (Ագաթ.։) cf. ԱՂԲԻՒՐ ԼՈՒՍՈՅ.

Զակն տուընջեանն գործելով՝ զայս արեգակն։ Դարձաւ ակն տուընջեան։ Տեսանե՞ս զակն տուընջեան՝ ունել նմա ջերմութիւն, ճառագայթ, եւ լոյս. (Ածաբ. նոր կիր.։ Մագ. մանուչ. եւ Մագ. թղթ. Ե։)

Զնոյն լոյսն վառեաց ակն յարեգակն. (Վեցօր. Զ։)

Ի վերայ առասականացն միանունութիւն. ակն աչից, եւ աղբեր, եւ ակն քարի պատուականի. (որք առ հասարակ ի դէպ գան եւ ականն արեւու.) (Երզն. քեր.։)

Ակն գահանակ։ ականս սարդիոնս, եւ ականս գրոյ։ ականց պատուականաց։ սարդիոն ակամբք։ իբրեւ զվէմ շափիղայ ական։ յականց շափիղայ։ իբրեւ զտեսիլ ական կարկեհանի։ զամենայն ականս պատուականս. եւ այլն։

Քար՝ մարգարիտն, քար՝ ականքն իւրաքանչիւր ոք. (բրս. առ ընչեղս։)

Ակնս պատուական սուզեալ։ ի ծովէ մեծէ ակն մարգարտոյ. (նար. կէ. եւ մծբ։)

Ականքն պատուականք։ քան զականս պատուականս. (մծբ. ա։ շար։)

Պատուական ակունքն։ ակունս մեծագնիս. (շ. ընդհանր.։ յճխ. ժ։ վրք. հց. բ։) (տօնակ.։)

Բացեալ պատուհանօք լուսաբերօք ի տապանի, ասեն եւ ակունս լուսարձակս դնել ընդ պատուհանօքն. (վրդն. պտմ.։)

ԱԿՆ ՎԱՆԻ, կամ ԲԱԶՄԱԳՈՒՆԻ. cf. ՎԱՆԻ. cf. ԲԱԶՄԱԳՈՅՆ, գունի.

Եւ ի ծովէ ասր (յն. ծաղկունք), կամ խղընջոյնք, կամ ակունք՝ առաւել քան թէ զոչխարաց ասր. (Բրս. ընչեղ.։)

ԶԱԿՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. ὐπερόπτομαι despicio Զաչս ի բաց դարձուցանել. անտես առնել. աչքէ՝ երեսէ ձգել, անհոգ ըլլալ. էիւզ չէվիրմէք.

ԱԿՆ ԱԾԵՄ, ածի. ԱԿՆԱԾԵՄ, եցի. εὑλαβέομαι revereor, vereor Պատկառիլ. զգուշանալ. խորշիլ. խիթալ. զանգիտել. ակն առնուլ. խպնիլ, քաշուիլ, վախնալ. հիճապ էթմէք, չէքինմէք. սագընմագ. խադըր սայմագ.

ԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. προσώπον λαμβάνω, ἑπιγινώσκω, θαυμάζω, ἁρετίζω, ὐποστέλλω personam accipio, submitto, miror, in gratiam suscipio Աչառել. հաճել. որ եւ ասի խորշիլ յերեսաց, եւ ակնածել. երեսպաշտութիւն ընել, նկատել. խադըր կէօնիւլ պագմագ՝ սայմագ.

ԸՆԴ ԱԿԱՄԲ ՀԱՅԵԼ. Խեթիւ կամ խոժոռ աչօք հայել. ծուռ աչքով՝ խոլոր մոլոր նայիլ. խօր՝ էյրի պագմագ, քէմ նազար իլէ պագմագ. ὐποβλέπομαι torve aspicio, subddole observo

Ակն, ական, ականք, ականց. գտանի եւ ակունք.) λίθος. lapis pretiosus, gemma քար պատուական՝ ազգի ազգի. գոհար. ճէվհէր, գիւհէր, ճէվահիր.

Պինայ՝ ժժմակ ծովային. փինէզ. πίννα pinna


Ակն, ական, կունք

s.

source, origin;
water-spout, spring;
hole, stitch;
ring, link;
— արեւու՝ լուսոյ՝ տունջեան, day-star, the sun, cf. Արեգակն;
— գերեզմանի, grave, tomb;
— տապարի, the orifice of the hatchet, axe;
ակունք լուսարձակք, glass.

· Calfa

NBHL (128)

Կամ ակն ածելով՝ ցորչափ լինի երեւել յաչս այլոց.

ՅԱԿԱՆ ՏԵՍԱՆԵԼ. Հայել յերեսս. աչօք տեսանել.

Յընտանեաց զաւակի քո զակն մի՛ արկանիցես. (Ես. ԾԸ. 7։)

եզականն բառիս ԱՉՔ. Գործարան տեսութեան. տեսանելիք. աչք. կէօզ. չէմշ. այն. ὁφθαλμός oculus

Ակն ընդ ական։ Ոչ դարձցի ակն իմ ի տեսանել զբարին։ Եւ ական չէր տեսեալ զիս։ Խռովեցաւ ի սրտմտութենէ ակն իմ։ Պահեա՛ զիս որպէս բիբ ական։ Ակն իմ իջոյց արտասուս, կամ արտօսր։ Միով ակամբ քով։ Ճրագ մարմնոյ ակն է։ Զի՞ տեսանես զշիւղ յական եղբօր քոյ։ Զոր ակն ոչ ետես եւ այլն։

Զլուեալն ունկանն ակամբ եւս նկատեալ. (Ագաթ.։)

Անհնար է քեզ միով ակամբ յերկինս հայել, եւ միով ակամբ յերկիր. (Մանդ.։)

Ակն երագ է քան զունկն. (Շիր.։)

Իբր անքթիթ իմն ակամբ եւ մեծաւ զգուշութեամբ. (Յհ. կթ.։)

Ակն զծագումն լուսոյ ընդունելով զգայ եւ ճանաչէ. (Գր. հրահ.։)

Կաւ՝ ակն եղեալ տեսանէր։ Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)

Դուն ուրեք լինի ասել.

Քթթումն ակին։ Ցանկան եւ զաջ ակին խլիլ. (Երզն. քեր.։ Լմբ. թղթ.։)

Փոխանակ ակին գայլոյ՝ ակն արջոյ տացի նմա։ Երկու ակունքն. (Մագ. ԼԶ։ Սիւն. ժմ.։ Իսկ Վրք. հց. ԻԴ.)

Հաւասար են լոյս երկուց ականց աչից ի տեսանել. իմա՛ իբր աղբերականց աչաց։

ԱԿՆ ներքին. որպէս տեսութիւն իմանալի.

Իբր մարգարէական ակամբ հայեցեալ։ Հոգւոյ ակամբն նայի ... Ոչ յառեցի զակն ոգւոյս ի գլուխն իմ կենաց Քրիստոս։ Սուղ ինչ զմտաց ակն ի ներքս հայեցուցանելով. (Խոր.։ Նար.։ Պիտ.։)

Միտք ակն է հոգւոյ. (Երզն. մտթ.։)

որպէս ակնկալութիւն. յոյս. կարծիք. կասկած. իւմիտ.

Ուստի ակն չկայ՝ գող բազում անդամ ական հատանէ. նոյնպէս եւ ի չարիսն՝ որում ակն չկայցէ՝ այնու կորնչիմք։ Զի՞նչ ինչ այնուհետեւ կայր ակն յուսոյ փրկութեան ... Որում ոչն կայր ակն՝ զգեցաւ պսակ ... Զանյոյսս՝ որոց ոչ ակն ինչ կայր, արար վարդապետս, որպէս զՊօղոսն. (Ոսկ. ա. թես. եւ Ոսկ. ես.։) cf. ԱԿՆՈՒՆԻՄ.

ԱԿՆ իրաց, որպէս ծակ՝ խոռոչ՝ խորշ նման աչաց. գօվուգ, տէլիք, եուրտ.

Ակն ուռկանի զջուր ոչ արգելու. (Ոսկ. ես. ԺԱ։)

Զփայտն արկեալ ի ջուրսն՝ մտեալ յակն տապարին՝ հանէր զերկաթն. (Եպիփ. խչ.։)

Մինչեւ ի գերեզմանին յուղարկեմք ակն. (Պիտ.։)

ԱԿՆ խաչի. Միջին վայր թեւոցն.

Տեառնագրէ սուրբ իւղովն նախ զակն խաչին. (Մաշտ.։)

ԱԿՆ ԱՐԵՒՈՒ. Արեգակն. արեւակն. չէշմէի աֆիթապ. որպէս եւ արաբ. ա՛յն, է ակն եւ արեգակն.

Ակնապարար ականն արեւու։ Ի մտից լուսոյ ականն արեւու։ Ակն արեւու ի մէջ աշխարհի. (Նար. յիշ. եւ Նար. մծբ. եւ Նար. խչ.։)

ԱԿՆ, ակներ. cf. ԱԿՆՈՒՌ. որպէս ակն ուռոց որթոյ։ (Վստկ. ստէպ։)

ՅԱԿԱՆԷ. cf. ի բառն ԱՆՈՒՆ, ՅԱԿԱՆԷ ՅԱՆՈՒԱՆԷ.

Մինչեւ կոչէին զնա յականէ ի սենեակ թագաւորին. (Եսթ. Բ. 14։)

Զամենեսեան ի յականէ ճանաչէ. (Փարպ.։)

ԱՌ ԱԿԱՆԷ. Հաճելով զաչս այլոց. առ աչս. առ երեսս. ակնառութեամբ. երեսպաշտութեամբ, երեսանց, դրսըւանց. խադր իչիւն.

Մի՛ առ ականէ ծառայել իբրեւ մարդահաճոյք։ Մի՛ առ ականէ ծառայութեամբ իբրեւ մարդահաճոյք. (Եփես. Զ. 6։ Կող. Գ. 22.) յն. ակնածառայութիւն. ὀφναλμοδονλεία. ad oculos servire.

Իսկ նա առ նորա ականէ գնայ ընդ նոսա. բայց ապա յետոյ վառեալ եւ այլն. (Բուզ. Ե. 43։)

Կամ յանդիման աչաց.

Առ յականէ տեսողացն զտեսիլ իւր եւ այլն. (Եփր. համաբ.։)

ԱԿՆ Ի ԽՈՆԱՐՀ. Ակնկորեալ. աչքը վար. եէրէ պագարագ.

Գլխակորեալք եւ ակն ի խոնարհ՝ լեզուակապք կան առաջի. (Մանդ. Դ։)

ԱԿՆ Ի ՃԱՆԱՊԱՐՀ. Դէտակն կալեալ սպասելով. աչքը ճամբան. կէօզիւ եօլտա.

Զսպասաւորն յուղի առաքելով՝ նեղիմ յոյժ՝ ակն ի ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։)

ՅԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Երեւիլ աչաց այլոց. աչքի երեւնալ. կէօզի իլիշմիք, կէօրիւնմէք.

Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)

Մի՛ եւս յաւելցես դու անկանել յակն իմ. (Եփր. ել.։)

ՅԱԿՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. Բերել յանդիման աչաց այլոց. երեւցնել. կէօզիւնէ կէօսթերմէք.

Զերեսս նոցա ինձ յակն մի՛ արկանէք. (Ա. Մակ. Է. 3։)

Կամ յաչս իւր մերձեցուցանել. տեսանել. աչքէ անցնել. նազար ուրմագ.

Աղաչեմ զամենեսեան՝ որ զգիրսդ յակն արկանիցէք. (Բ. Մակ. Զ. 12։)

ԶԱԿՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. ὐπερόπτομαι despicio Զաչս ի բաց դարձուցանել. անտես առնել. աչքէ՝ երեսէ ձգել, անհոգ ըլլալ. էիւզ չէվիրմէք.

Կորացեալ արկանէր զակն իւր (առիւծն) յալեւորէ անտի, զի մի՛ երկեցուսցէ. (Եփր. թագ.։)

ՅԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. Լաւ աչօք նայել. հաճիլ. սիրել. սիրով ընդունել. խնամ տանել. աչքը վրան ըլլալ. նազարը իւստիւնտէ օլմագ.

Մեծապէս արքայ շապուհ յակն առեալ սիրէր զնա. (Բուզ. Դ. 16։)

Տանջէ զամենայն որդի, զոր յակն առնու։ Գանալից առնէ զորդի՝ զոր յակն առնու. (Վրք. հց. ձ։ Ագաթ.։ եւ Սեբեր.։ եւ Իսիւք.։)

Յակն առեալքդ եւ սիրեցեալքդ տեառն. (Ագաթ.) որ է կր. որպէս ռմկ. աչքը մտած։

ԱԿՆ ԱԾԵՄ, ածի. ԱԿՆԱԾԵՄ, եցի. εὑλαβέομαι revereor, vereor Պատկառիլ. զգուշանալ. խորշիլ. խիթալ. զանգիտել. ակն առնուլ. խպնիլ, քաշուիլ, վախնալ. հիճապ էթմէք, չէքինմէք. սագընմագ. խադըր սայմագ.

Սաւուղ ակն ածէր յերեսաց նորա։ Եւ յաւել եւս ակն ածել ի Դաւթէ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 15. 29։)

Որք ոչ ակն ածէին ի ծերոյն. (Բար. Դ. 16։)

Ապա թէ ակնածելով ակնածեսցեն բնակիչք երկրին աչօք իւրեանց յառնէն յայնմանէ. իմա՛, խնայեսցեն չսպանանել զնա, կամ անտես արասցեն զնովաւ։ (Ղեւտ. Ի. 4.)

Միայն ակն ածէին ի մուրացանէն Արգամայ, զի այր քաջ էր։ Ակն ածէր որպէս արդարեւ ի թշնամւոյ։ Ի ծերութենէ հօրն ակն ածելով. (Խոր.։)

Եւ ոչ ի վրէժխնդիրս վայրէ պատկառեալ ակնածեաց. (Պիտ.։)

Մի՛ ի թշնամեացն ակնածեսցուք։ Զարհուրեսցո՛ւք ի դատաստանէն, ակնածեսցուք ի պատասխանւոյն. (Սարգ.։)

Ոչ ողոքանացն ակն ածէր։ Առ այն ակն ածել։ Ակն ածել եւս՝ թէ գուցէ ոչ լնուցու զսակ հարկացն. (Ճ. Բ.։ Ոսկ. մտթ.։ Յհ. կթ.։)

Եւ խնամածել. հոգ տանել. յակն առնուլ. նազար էթմէք, կէօզէթմէք.

Ա՛ռ զդա, եւ ա՛կն ած ի վերայ դորա ... Ե՛կ, եւ ածից ի վերայ քո ակն. (Երեմ. ԼԹ. 12։ Խ. 4։)

Զիա՛րդ ի վերայ չգոյացելոյն Աստուած ակն ածիցէ. (Իսիւք.։)

Տեսից զնա, եւ ակնածեցից ի վերայ նորա. (Կիւրղ. ծն.։)

ԱԿՆ ԱԾԵԼ. Յածել զաչս. ակնարկել. չորս դին նայիլ. պագըշմագ, կէօզիւնիւ տօչաշթըրմագ.

Գառն անմեղ ի մէջ գայլոց տարակուսեալ՝ ակն ածէ յայսկոյս եւ յայնկոյս, եւ ոչ գտանէ հովիւ։ Պաշարեալ կայ ի մէջ սպանողացն, ակն ածէ արտասուալից առ նոսա. (Մեսր. եր.։)

ԱԿՆ ԱՌՆԵԼ. իբր ակն առնուլ.

Ոչ ակն առնես թագաւորական յօնիցն. (Երզն. մտթ.։)

Ակն առեր երեսաց ոմանց։ Կամ թէ առնուցու քեզ ակն։ Ակն առնուք մեղաւորաց։ Մի՛ առնուցու ակն ի դատաստանի։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն։ Ակն աղքատի մի՛ առնուցուս։ Ակն առնուլ ամպարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Տե՛ս զի ակն առի երեսաց քոց։ Եթէ չէր առեալ ակն Յովսափատայ արքայի. եւ այլն։

Մի՛ ակն առնուցու որդի՝ հօր պատուոյ. (Եղիշ. Գ։)

Ոչ առնու Աստուած ակն բազմութեան։ Ոչ ի բազմութենէ, այլ յապաշխարութենէ ակն առնու։ (Գէ. ես.։)

Ակն առեալ ի նմանէ իբրեւ ի պատուականէ ումեքէ։ Ո՛չ ի թագաւորէ ակն առնու, եւ ոչ ի բռնաւորէ. (Սարգ. յկ. Զ. Ժ։)

ԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. προσώπον λαμβάνω, ἑπιγινώσκω, θαυμάζω, ἁρετίζω, ὐποστέλλω personam accipio, submitto, miror, in gratiam suscipio Աչառել. հաճել. որ եւ ասի խորշիլ յերեսաց, եւ ակնածել. երեսպաշտութիւն ընել, նկատել. խադըր կէօնիւլ պագմագ՝ սայմագ.

Ակն առնուլ աղօթից, կամ յանցանաց. (Եփր. ել. եւ Եփր. ղեւտ.։)

Վասն թագաւորական պերճութեանդ ձեր ակն ոչ առնում, զի գոյին ինձ այդոքիկ. (Վանակ. Յոբ.։)

ԱԿՆ ԴՆԵԼ. Աչս արձակել եւ հաստատել ի վերայ իրիք՝ ագահութեամբ, ցանկութեամբ. աչք տնկել. կէօզ տիքմեք.

Ոչ ոք իցէ՝ որ ակն դնիցէ երկրին քում։ Զի իւր ակն եդեալ էր տէրութեան նորա։ Ակն եդ նոցա հայեցուածովք աչաց. (Ել. ԼԴ. 24։ Ա. Մակ. ԺԱ. 11։ Եզեկ. ԻԳ. 16։)

Այլում ումեք ակն դնելով կենցաղական տարփանաց։ Որում ակն եդեալ կորզէին զժառանգութիւնն։ Մի՛ ամենեւին յայլոց ինչ (իրս) ակն դնել. (Յհ. իմ. ատ.։ Մեկն. թագ.։ Բուզ. Դ. 14։)

ԱԿՆ ԿԱՌՈՒՑԱՆԵԼ. իբր աչս ստեղծուլ. տալ զտեսութիւն.

Ի ծնէ կուրին ակն կառուցանել. (Զքր. կթ.։) cf. ԱԿՆԱԿԱՌՈՅՑ ԼԻՆԵԼ.

ԱԿՆ ՈՒՆԻՄ, կալայ. cf. զկնի ԱԿՆՈՒՆԻՄ.

ԶԱԿՆ ՊԱՀԵԼ ՅԻՄԻՔ. Ակնարկել յիրս. հայել ուշով.

Զի ի նմա պահելով զակն՝ անմոռաց ընդ բնաւն անցանէաք. (Խոր. Գ. 1։)

ԶԱԿՆ ՏԱԼ. կամ ՏԱԼ ԱԿՆ. Նայել. նկատել. դիտել տիրապէս. ակնկառոյց լինել. այց առնել. նազար էթմէք, նազար սալմագ.

Յորժամ զակն ոգւոց ի Քրիստոսի մարմինն տան։ Որով ապա ակն տուեալ ի խաչն՝ խոցոտէր զսիրտն. (Լմբ. սղ.։ Բրսղ. մրկ.։)

Տալ ակն ի սիրելիս. (Տաղ.։)

Սուրբն Ներսէս շրջէր եւ ակն տայր ամենայն եկեղեցեաց. (Ոսկիփոր.։)

Տո՛ւք ակն բանդարգելոց, եւ գնացէ՛ք ի տես հիւանդաց. (Եղիշ. յես.։)

ՅԱԿՆ ԳԱԼ. Անկանիլ ընդ ակամբ. երեւել աչաց. աչքի տակ ինկնալ, աչիցը երեւնալ.

Որ յակն գային, տանէր առ ինքն. (Բուզ. Դ. 58։)

ԸՆԴ ԱԿՆ ԽՈՑԵԼ. Վիրաւորել զսիրտ, որպէս զաչս հանելով.

Զագահս չկամիմ ասել, գուցէ ընդ ոմանց՝ որ աստ իսկ կայցեն՝ ընդ ակն խոցիցեմք. (Ոսկ. եփես.։)

ԸՍՏ ԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Հազիւ երեւիլ. ծածկիլ յաչաց. աչքի երեւնալ չերեւնալ.

Նայէր թագաւորն եւ տեսանէր, զի ըստ ակն անկանէին, մինչ զի ոչ երեւէին նշանքն Մուշեղի. (Բուզ. Ե. 4։)

ԶԱԿԱՄԲ ԳԱԼ. Գալ իջանել ի վերայ աչաց. պատել զբիբն. մթագնել զտեսութիւն. աչքին իջնալ.

Որպէս բիժ զակամբ եկեալ՝ ոչ թողացուցանէ տեսանել զպատշաճն։ Ճարպոյ եկեալ զակամբ՝ յայլայլութիւն մտաբերէին։ Յորժամ արբեցաւ, եւ գինին եկն զակամբ նորա. (Յճխ.։ Ագաթ. եւ Արծր. Դ. 12։ Բուզ. Է. 7։)

Տարադիր առնէ, չտեսանէ յական. (Սարգ. բ. յհ. Բ։) ռմկ. երեսը չո՛ւզէր տեսնել.

ԱՌ ԱԿԱՆ ԴԻՊԻԼ. Պատահել աչաց. տեսանել ըստ դիպաց. աչքին զարնել՝ հանդիպիլ. կեօզիւնէ տօգանմագ՝ իլիշմէք.

Յամենայն ինչ տարրեղէն՝ որ առ ական դիպեցան. (Ագաթ.։)

Ընդ ակամբ հայէր Սաւուղ (ի Դաւիթ) յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա։ Եւ որ շուրջ զմեօք՝ ընդ ակամբ հայէին ի մեզ։ Ընդ այնոսիկ մի՛ խորհիր դու, որ ընդ ակամբ նայիցին ի քեզ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 9։ Բ. Մակ. Թ. 25։ Սիր. ԼԵ. 8։)

Ընդ ակամբ հայէր ի նա՝ խորհելով չարիս. (Խոր. Գ. 38. եւ Յհ. կթ.։ որպէս եւ Զենոբ.)

ԸՆԴ ԱԿԱՄԲ ՀԱՅԵԼ. Խեթիւ կամ խոժոռ աչօք հայել. ծուռ աչքով՝ խոլոր մոլոր նայիլ. խօր՝ էյրի պագմագ, քէմ նազար իլէ պագմագ. ὐποβλέπομαι torve aspicio, subddole observo

Ձեզ ընդ ակամբ էաք. (իբր խիթալի կամ ատելի։)

ԱԿՆ, ական, յականէ, ակունք, զակունս, յակունս կամ յականս. Ὁπἡ, ἒξοδος, διέξοδος. Foramen, exitus, origo, scaturigo. եւ այլն. Սկիզբն եւ ելք ծագման եւ բղխման աղբեր. աղբերակն, եւ որ ինչ նման է նմա. ակ, բուն բերանը. կէօզ, այն, գայնագ, չէշմէսար.

Միթէ աղբիւր անդստին ի միոյ ականէն բղխիցէ՞ քաղցր եւ դառն։ Եւ էին յեղիմ երկոտասան ակն ջրոց։ Եւ ել Եղիսէէ յականս ջրոցն։ Հասեա՞լ իցես յակն ծովու. եւ այլն։

Ծով է ակն գլխաւոր՝ ջուրցն օդոց։ Ակն ջուրց։ Ելանելն Եղիսէի յականս ջուրցն. (Վեցօր. Դ։)

Անսահման ծովուն ակունքն՝ ծաւալք ծարաւեաց, եւ ոռոգմունք տիեզերաց. (Տօնակ.։)

Յականէ աղբերն պղտորեալ է ջուր նորա. (Եզնիկ.։)

Յակունս Եփրատական գետոյն։ Ի յակունս Եփրատայ. (Ագաթ.։ Շար.։)

Յակունս աղբերացն։ Զակամբ Գինայ. (Խոր.։)

Ջուր հոսեալ յականէ։ Ի քաղցր ականէս յայսմանէ բղխեցոյց աղբիւր յորդախաղաց. (Սարգ.։ Լաստ.։)

ԱԿՆ ԼՈՒՍՈՅ, կամ ՏՈՒԸՆՋԵԱՆ. Արեգակն, որպէս աղբիւր լուսոյ՝ եւ աչք տուընջեան. չէշմէթ աֆիթապ.

Աղբիւրքն իմաստութեան ի նոյն լուսոյ ականէն առ նոսին բղխեալ։ ԶՔրիստոս զգեցան, եւ զհոգին նորին լուսոյ ականն. (Ագաթ.։) cf. ԱՂԲԻՒՐ ԼՈՒՍՈՅ.

Զակն տուընջեանն գործելով՝ զայս արեգակն։ Դարձաւ ակն տուընջեան։ Տեսանե՞ս զակն տուընջեան՝ ունել նմա ջերմութիւն, ճառագայթ, եւ լոյս. (Ածաբ. նոր կիր.։ Մագ. մանուչ. եւ Մագ. թղթ. Ե։)

Զնոյն լոյսն վառեաց ակն յարեգակն. (Վեցօր. Զ։)

Պատուական ակունքն։ ակունս մեծագնիս. (շ. ընդհանր.։ յճխ. ժ։ վրք. հց. բ։) (տօնակ.։)

Ի վերայ առասականացն միանունութիւն. ակն աչից, եւ աղբեր, եւ ակն քարի պատուականի. (որք առ հասարակ ի դէպ գան եւ ականն արեւու.) (Երզն. քեր.։)

Ակն գահանակ։ ականս սարդիոնս, եւ ականս գրոյ։ ականց պատուականաց։ սարդիոն ակամբք։ իբրեւ զվէմ շափիղայ ական։ յականց շափիղայ։ իբրեւ զտեսիլ ական կարկեհանի։ զամենայն ականս պատուականս. եւ այլն։

Քար՝ մարգարիտն, քար՝ ականքն իւրաքանչիւր ոք. (բրս. առ ընչեղս։)

Ակնս պատուական սուզեալ։ ի ծովէ մեծէ ակն մարգարտոյ. (նար. կէ. եւ մծբ։)

Ականքն պատուականք։ քան զականս պատուականս. (մծբ. ա։ շար։)

Ակն, ական, ականք, ականց. գտանի եւ ակունք.) λίθος. lapis pretiosus, gemma քար պատուական՝ ազգի ազգի. գոհար. ճէվհէր, գիւհէր, ճէվահիր.

Բացեալ պատուհանօք լուսաբերօք ի տապանի, ասեն եւ ակունս լուսարձակս դնել ընդ պատուհանօքն. (վրդն. պտմ.։)

ԱԿՆ ՎԱՆԻ, կամ ԲԱԶՄԱԳՈՒՆԻ. cf. ՎԱՆԻ. cf. ԲԱԶՄԱԳՈՅՆ, գունի.

Եւ ի ծովէ ասր (յն. ծաղկունք), կամ խղընջոյնք, կամ ակունք՝ առաւել քան թէ զոչխարաց ասր. (Բրս. ընչեղ.։)

Պինայ՝ ժժմակ ծովային. փինէզ. πίννα pinna


Ակնաբոյժ, բուժի, ժից

s.

oculist.

· Calfa


Ակնագործ, աց

s.

jeweller, lapidary, worker of precious stones.

· Calfa

NBHL (3)

Առցես երկուս ականս զմրուխտս, եւ գրեսցես ի նոսա զանուանս որդւոցն Իսրայէլի ... գործ ճարտարութեան ակնագործաց. (Ել. ՟Ի՟Ը. 9=11։)

Զմրուխտն՝ է՛ որ Ներոնիոս ասի, ի Ներոնէ ակնագործէ գտեալ. (Տօնակ.։)

λιθουργικός lapidarius, gemmarius Արուեստագործ քարանց պատուականաց՝ քանդակելով, յայլ եւ այլ ձեւս փոխելով, ընդելուզանելով. ճէվահիրճի, մխլայիճի, հէքքեաք.


Ակնագործութիւն, ութեան

s.

jeweller's trade, jewellery.

· Calfa


Ակնախտիղ

adj.

cf. Ակնախտիտ.

· Calfa

NBHL (5)

ԱԿՆԱԽՏԻՂ ԱԿՆԱԽՏԻՏ գրի եւ ԱԿՆԱԽԻՏ. Որ խտտղէ կամ խթէ զաչս. կէօզ գամաշտըրան.

Բազմապաճոյճ զարդարանօք պճնեալ զինքն՝ ակնախըտիղ կազմեաց որոգայթ։ Փթթեալ յարաժամ ամառնային ակնախտիղ գեղապայծառութեամբքն. (Պիտ. ՟Դ. ՟Ե։)

Կատարեալ զեկեղեցին՝ ակնախտիղ տեսողաց. (Ուռպ. ՟Խ՟Ա։)

Ընկալեալ զյոքնական պարգեւս զակնախտիտսն եւ երեւելիս. (ՃՃ.։)

Տնկախիտ պատրաստութեամբ, ակնախիտս վայելչութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 11։)


Ակնախտիտ

adj.

dazzling.

· Calfa

NBHL (5)

ԱԿՆԱԽՏԻՂ ԱԿՆԱԽՏԻՏ գրի եւ ԱԿՆԱԽԻՏ. Որ խտտղէ կամ խթէ զաչս. կէօզ գամաշտըրան.

Բազմապաճոյճ զարդարանօք պճնեալ զինքն՝ ակնախըտիղ կազմեաց որոգայթ։ Փթթեալ յարաժամ ամառնային ակնախտիղ գեղապայծառութեամբքն. (Պիտ. ՟Դ. ՟Ե։)

Կատարեալ զեկեղեցին՝ ակնախտիղ տեսողաց. (Ուռպ. ՟Խ՟Ա։)

Ընկալեալ զյոքնական պարգեւս զակնախտիտսն եւ երեւելիս. (ՃՃ.։)

Տնկախիտ պատրաստութեամբ, ակնախիտս վայելչութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 11։)


Ակնածեմ, եցի

vn.

to respect, to reverence, to esteem highly;
to fear;
to take care of, to super-intend.

· Calfa


Ակն ածեմ

vn.

cf. Ակնածեմ.

· Calfa


Ակնածեցուցանեմ, ուցի

va.

to inspire respect.

· Calfa

NBHL (2)

Տալ ակն ածել, պատկառեցուցանել.

Այլ չհաւանեցուցանիցէ՞ զքեզ հայր. չակնածեցուցանե՞ն պատգամք մարգարէիցն. (Սեբեր. ՟Ը։)


Ակնածու, ի

adj.

respectful;
careful.

· Calfa

NBHL (7)

Աստուած՝ որ ամենայն նեղելոցն է ակնածու։ Ի բոլորեցունցն ակնածուէ ճողոպրել ոչ կարաց։ Հասանել ակնածուին եւ տածչին ամենեցուն։ Զոր տեսեալ ակնածուն. քանզի միայն պարտ եւ արժան է Աստուծոյ զոգի տեսանել։ Վերակացուին եւ ակնածուին մարդկային դատաստանին։ Ոչ կարծեն վերակացու եւ ակնածու գոլ մարդկային իրաց. (Փիլ.։)

Խաչն՝ ակնածու այրեաց։ Ոչ ինչ թաքնու յամենահայեաց աչաց ակնածուին մերոյ Քրիստոսի։ Հաւանական կամօք ակնածու սմա ընդունողացն լինելով. (Անյաղթ բարձր.։ Սարկ. քհ.։ Պիտ.։)

Ի ՎԵՐԱՅ ԱԿՆԱԾՈՒ՝ պիտակ ոճով նոյն ընդ վ. իբր ըստ յն. բարդութեան. կամ վերատեսուչ.

Նմանի ի վերայ ակնածուացն իշխանութեան առ ղակեդեմոնացիս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)

Ակնածօղ յերեսաց այլոց առ ահի կամ ամօթոյ. ուստի՝ Ո՛Չ ԱԿՆԱԾՈՒ՝ է անամօթ. ութանմազ առլանմազ.

Ո՛վ վիրագ անհնարին, ո՛չ ի մերձաւորէս ակնածու, եւ ո՛չ ի հզօրէն սարսող. (Պիտ.։)

ἕφορος, ἑπίτροπος inspector, moderator, procurator Ակնածօղ՝ տեսչութեամբ եւ խնամարկութեամբ. տեսուչ. ոստիկան. խնամածու. յանձանձիչ. պարետ. վերակացու. նազըր.


Ակնածութիւն, ութեան

s.

respect, consideration;
fear, constraint, circumspection;
care, superintendence.

· Calfa

NBHL (5)

Խրատու ակնածութեան իմոյ լուայց։ Կանայք ... ակնածութեամբ եւ զգաստութեամբ զարդարել զանձինս. (Յոբ. ՟Ի. 3։ ՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 9։)

Որ ոչն էր դոյզն ինչ սիրոյ եւ ակնածութեան։ Գաղտագողի շրջելով ակնածութեամբ ի մարդկանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24։ Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)

Նախախնամութիւն ակնածութեան։ Որ (ինչ) առանց աստուածային ակնածութեանն է՝ անօգուտ է։ Ոչ առանց աստուածային ակնածութեանն եւ օգնականութեան վճարեցաւ. (Փիլ. ստէպ։)

αἱδώς reverentia verecundia Պատկառանք. ամօթխածութիւն. զգուշութիւն. հիճապ, հիւրմէթ, րիայէթ.

ἑπιφροσήνη providentia, instinctus, suggestio Գործ եւ ներգործութիւն ակնածուի. տեսչութիւն. նախախնամութիւն. թելադրութիւն. ազդեցութիւն. նազար, միւպաշէրէթ.


Ակնակապիճք, պճաց

s. pl. socket of the eye;
bezel of a ring in which a precious stone is set.

· Calfa

NBHL (4)

Ակնակապ վակասիւ։ Թագ յերկնից ակնակապ զարդարեալ. (Սիւն. ժմ.։ Գանձ.։)

Թէ Յորդանան դիմեսցէ ի վերայ նորա, յակնակապիճս իւր ընկալցի զնա. (Յոբ. ՟Խ. 19։)

Բիբն ակնակապիճքն է. որք արտեւանամբքն միշտ եւ անյապաղ պարսպեն զաչսն. (Լմբ. սղ.։)

ԱԿՆԱԿԱՊԻՃՔ որ եւ ԱԿՆԿԱՊԻՃՔ. ὁφθαλμός oculus (πυελίς, σφενδόνη pala) Կապիճք աչաց. գոգ ական. բիբ. (ծակ՝ որպէս ընդունարան մատանւոյ). աչքին ամանը՝ ծակը՝ մէջը. չէշմխանէ, կէօզ խանէսի, պէպէք. (եիւզիւք գաշը.)


Ակնակառոյց

adj.

cf. Ակնկառոյց.

· Calfa

NBHL (5)

ԱԿՆԱԿԱՌՈՅՑ որ եւ ԱԿՆԿԱՌՈՅՑ. Հայեցօղ անշարժ աչօք կամ աչք. տիգգաթ իլէ պագան.

Սերովբէքն ակնակառոյց։ Ակնակառոյց աչօքն. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Արծր. ՟Ա. 3։)

ԱԿՆԱԿԱՌՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Կառուցանել կամ ուղղել զաչս ի վերայ իրիք. անթարթափ նայել. գէտակն ունել. եւ Ակն ունել. աչքը տնկած նայիլ, յոյս դնել, սպասել. գաթը տիգգաթ իլէ պագմագ.

Յոր ակնակառոյց լեալ քաջացն հայոց, եւ յարձակեալ՝ ոչ կարէին վնասել։ Աստ իմն ակնակառոյց լեալ այրասիրտն եւ կաթոտն Շամիրամ. (Խոր. ՟Գ. 9։ ՟Ա. 15։)

Բայց ես ակնակառոյց իմն ի գալուստ թագաւորին Գագկայ լինէի։ Ի մերս ապա լինէաք ի թագաւորս եւ յիշխանս ակնակառոյց։ Ակնակառոյց առ Աստուած լեալք. (Յհ. կթ.։)


Ակնահաճոյ

adj.

cf. Ակնապարար.

· Calfa

NBHL (2)

Հաճոյ աչաց. եւ խնդրօղ զհաճոյս աչաց.

Զգեղ երեսաց ցուցանէին առաջի ակնահաճոյ կամաց թագաւորին. (Ագաթ.։)


Ակնապարար

adj.

attractive;
charming;
delightful.

· Calfa

NBHL (2)

Պարարիչ եւ զուարճացուցիչ աչաց. աչք լեցնօղ՝ հեշտացնօղ։

Ակնապարար ականն արեւու. (Նար. յիշ.։)


Ակնահարեմ, եցի

va.

cf. Ակնհարեմ.

· Calfa


Ակնահարիմ, եցայ

vn.

cf. Ակնհարիմ.

· Calfa

NBHL (2)

ԱԿՆԱՀԱՐԻՄ որ եւ ԱԿԱՆԱՀԱՐԻՄ, կամ ԱԿՆՀԱՐԻՄ. Հարկանիլ ի չարակն անձանց. նազար ալմագ, կէօզ տէյմէք, նազարտան վուրուլմագ.

Արարից քեզ պահանորդս, զի մի՛ ակնահարեսցիս (կամ ականահարիս, կամ ակնհարեսցիս) յումեքէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ=Յ. եւ Կիր. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)


Ակնառեմ, եցի

va.

cf. Աչառեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Աչառել. ակն առնուլ. ակնածել.

Ոչ յումեքէ ակնառեաց. (Վրք. հց. ձ։)


Ակնառու, աց

adj.

that pays respect to persons, partial.

· Calfa

NBHL (3)

Ծանիցես՝ թէ Աստուած ակնառու չէ։ Չէ (կամ ոչ է) ակնառու Աստուած. (Ոսկ. ՟ա. թես. եւ Ոսկ. ես.։ Գէ. ես.։)

Զծերն եւ զակնառուն։ Դատաւոր ակնառու։ Ոչ ակնառու կաշառաց. (Ես. ՟Թ. 15։ Նար. ՟Ծ՟Զ։ Եփր. խոստ.։)

προσωπολήπτης qui personas accipit Աչառօղ. խադր սայըճը.


Ակնառութիւն, ութեան

s.

respect of persons, partiality.

· Calfa

NBHL (5)

Եթէ առից ինչ ի ձէնջ ակնառութեամբ։ Ո՛չ է ակնառութիւն առաջի Աստուծոյ։ Ակնառութիւն ոչ գոյ առաջի նորա։ Չի՛ք ակնառութիւն առաջի Աստուծոյ. (Մաղ. ՟Ա. 9։ Հռ. ՟Բ. 11։ Եփես. ՟Զ. 9։ Կող. ՟Գ. 25։ Որպէս եւ Գծ. ՟Ժ. 34. (ուր յն. ո՛չ է ակնառու Աստուած։))

Մի՛ ոք կարծեսցէ ակնառութեամբ բաշխել զշնորհս։ Եւ ոչ առ մի՛ ոք երբէք ակնառութեամբ գնայ։ Որում ոչ կարեն օգնել ակնառութիւնք կաշառաց. (Յճխ. ՟Ի՟Ա։ Պիտ.։ Յհ. իմ. ատ.։)

Ակնառութիւն պահէր առ Քրիստոս, զի ոչ վատթարեաց զասացեալն ի նմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)

Մերթ իբր ակնածութիւն. յարգութիւն. αἱδώς reverentia

προσωποληψία personarum acceptio Աչառանք. աչառութիւն. երեսպաշտութիւն. խադըր կէօնիւլ սայմագ.


Ակնավճիտ

adj.

cf. Ականակիտ.

· Calfa

NBHL (2)

Որոյ աղբիւրակն է վճիտ. յստակաբուխ.

Ըստ նմանութեան երկուց ակնավճիտ աղբերց։ Աղբիւր ակնավճիտ տեսանիցէ. (Արծր. ՟Ե. 3. 6։)


Ակնատ, ի, ից, աց

s.

cf. Ականատ.

· Calfa


Ակնարկեմ, եցի

vn.

to make signs with the eyes;
to indicate, to show, to mark, to denote, to signify;
to regard, to see, to revise;
to concern, to belong to;
to permit;
— ընդ ակամբ, to scowl.

· Calfa

NBHL (24)

Ակնարկէ ակամբ։ Ակնարկէին որսակցացն։ Ակնարկէ նմա սիմովն։ Յակնարկել նմա դատաւորին խօսել. եւ այլն։

Ակնարկէր առ Յովհաննէս. (Շար.։)

νεύω, ἑννεύω, κατανεύω, innuo, annuo nutu significare Նշանացի ազդել աչօք. նշանակել աչօք զկամս կամ զխնդիր իւր. իշմար ընել. իշարէթ՝ կեօզ էթմէք.

Հային ի կամս ակնարկելոյ արարչին իւրեանց։ Ակնարկելովն արար զամենայն արարածս։ Ակնարկելով արարչին ընկալան զզարդ։ Ակնարկեա՛ միշտ զօրեղ՝ փախնուլ չարութեանցս որ յիս. (Եղիշ. ՟Բ։ Ագաթ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Հ՟Ը։)

Հայել. նայել. ուղղել զաչս. ակն ածել. հայեցիւք յայտնել զկիրս կամ զկարեկցութիւն. պիր պագըշ պագմագ. պագը վերմէք, նազար սալմագ.

Արտեւանունք ոք արդար ակնարկեսցեն. (Առակ. ՟Դ. 25։)

Առ քեզ ակնարկեմ։ Ի բացուստ սարսելով նմին ակնարկեաց. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)

Եթէ ուժգինս ակնարկես, սուզանիմ։ Ակնարկելով քո ի յաղերս բանիս։ Ակնարկեա՛ ի բեկութիւնս։ Ի կործանեալս յիս ակնարկեսցես։ Առ պարտաւոր գերիս ողջամիտ կամօք ակնարկեն. (Նար.։)

Յակնարկել քո յարարածս՝ յիշեա՛ եւ զիս. (Ժմ.։)

Իբր ակնածել. պատկառիլ. խպնիլ. առ՝ հիճապ եթմէք.

Ոչ մարգարէիցն լուան, եւ ոչ յարդարոցն ակնարկեցին։ Յորժամ տեսանես զաղքատն, ակնարկեա՛ ի նմանէ իբրեւ ի սեղանոյ Քրիստոսի. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)

ԶԱստուած ոչ ակնարկեցին զրպարտել. (Վեցօր. ՟Թ։)

Նկատել. նշմարել. տեսանել. տեսնել. կէօրմէք.

Զոր նոքա թեւասքօղելով ակնարկեն. (Նար. կուս.։)

Տռփամ ակնարկել զդէմսդ ... Ակնարկեալ զկերպարանեալ զինուորն ընդ թագաւորին յաթոռն։ Զաներեւոյթսն՝ հաւատոյ իմացմամբ ակնարկեն ... Նախատեն արք չարք զարդարս, յորժամ ինչ բիծ եւ արատ ի նոսին ակնարկեն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)

Նշանակել. յայտ առնել. իմացնել, նշմար տալ. զիքր՝ իշարէթ՝ տէլալէթ էթմեք.

Զնորոգումն տիեզերաց ակնարկէ. (Ագաթ.։)

Ակնարկեաց զերկրորդ գալուստն. (Մամբր.։)

Զճշմարտութիւն աշխատասիրութեանս մերոյ ակնարկէ։ Այսպիսի իմն ակնարկէ վարդապետութիւն հոգւոյն։ Եւ Եսայի ճշմարտապէս զսոյն ակնարկէ. (Խոր. ՟Ա. 18. 31։ Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Երկնիւք զհրեշտակսն ակնարկէ. (Լմբ. սղ.։)

Զայնպիսի յանցաւորացն ակնարկէ։ Զառաքելոցն ակնարկես ... Զկատարածէ աշխարհիս ակնարկէ։ Ակնարկեաց եւ վասն կենդանարար Աւետարանին իւրոյ. Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։ Գէ. ես.։ (Ագաթ.։)

Ոչ տեսլեամբ քնոյ, կամ երազոց ակնարկելով. (Վեցօր. ՟Զ։)

Հայեցուցանել, յարմարել։ Հայիլ, ուղղիլ, այս ինքն վերածիլ.

Առակս վերջին՝ առ իս ակնարկէ զդիպուածոյն չար պատահմունս։ Ի բամբասանաց՝ որ ի վէսս ոմանս ակնարկի։ Ըստ մարգարէին ձայնի՝ որ ի քեզ Յիսուս ակնարկի. (Նար. կ. ՟Ծ. ՟Հ՟Ե։)


Ակնարկի առնեմ

sv.

to make signs with the eyes, to indicate;
to laugh at, to make fun of, to mock at.

· Calfa

NBHL (3)

Ակնարկի առնէին յիս աչօք իւրեանց. (Սղ. ՟Լ՟Դ. 19։)

Խիթի հայէին, ակնկեր առնէին։ (Ուր Վրդն.)

ԱԿՆԱՐԿԻ ԱՌՆԵԼ. Ակնարկել ըստ ՟Ա նշ. մանաւանդ՝ իբր ծաղրելով, կամ խեռալով. διανεύω annuo, nicto


Ակնարկութիւն, ութեան

s.

sign, mark;
meaning, signification;
permission given with a sign.

· Calfa

NBHL (11)

Հայեացք. նկատումն. դիտողութիւն. նայուածք. պագըղ, նազար.

Զգովութիւնն՝ ակնարկութեան աչօք, քան գլխոյ՝ ազդելով. (Փիլ. տեսական.։)

Ակնարկութեամբ զամենայն կացուցանել։ Աստուածայնով (կամ աստուածային) իմն ակնարկութեամբ։ Վերին ակնարկութեամբ։ Առանց կամաց քումդ ակնարկութեան. (Խոր.։ Յհ. կթ.։ Նար. ստէպ։)

νεύμα nutus Ակնարկելն ըստ ՟Ա. նշ։ Նշան կամաց. ազդումն. հրաման անձայն. իմա, իշարէթ.

Ոչ ստուերացուցեր զտեսիլ աչացս ի քումդ ակնարկութիւն։ Զակնարկութեանց իբրեւ զարդիւնականաց մեղանաց։ Ընդ աղօտ ակնարկութեամբ նկատել։ Առ որ բնաւքդ ունելով զակնարկութիւն. (Նար. ՟Ե. ՟Խ՟Ե։ Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. թղթ.։)

Ոչ կարեն հասու լինել րոպէիցն ստայօդ ակնարկութեամբ իւրեանց. (Վեցօր. ՟Զ։)

Յայտարարութիւն. զեկուցումն. նշանակ. ծանուցում, իմաց տալն. խապէր. պէշարէթ.

Զակնարկութիւն մերոց պիտոյիցս առնելոյ։ Ըստ այլ տեսութեան մարգարէաճառն ակնարկութեան. (Խոր. ՟Ա. 1։ Նար. խչ.։)

Իմաստ. միտ բանին. դիտաւորութիւնը. նշանակութիւնը, միտքը. նիյէթ. ֆիքր. մանա.

Առ մեզ հայի ակնարկութիւն սաղմոսիս։ Առ դարձ գերելոցն է ակնարկութիւն սաղմոսացս. (Լմբ. սղ.։)

Ուստի տայ ակնարկութիւն, եթէ ի մասն ինչ երրորդ յափշտակեցաւ. (Եզնիկ.։)


Ակներեւ

adj. adv.

evident, clear, visible, palpable;
evidently, visibly, in presence of.

· Calfa

NBHL (4)

Երեւելի աչաց. յայտնի. զահիր, աշիքեար.

Զաներեւոյթ ... ակներեւ տպիւ գծագրեաց։ Յաւել եւ զիւրեանցն ակներեւ տեսութիւն. (Նար. խչ.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Դ։)

Ակն յանդիման. յայտնապէս. աշիքեարէ.

Դորա պատիւ ակներեւ յօրինակի անդ ցուցաւ։ Ահա ակներեւ յանդիման քեզ եւ ամենեցուն՝ յերկինս համբառնայ։ Անդ ակներեւ տեսանիւր զօրութիւնն Քրիստոսի. (Անյաղթ բարձր.։ Լմբ. համբ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)


Ակնթարթ, ի

s.

wink;
twinkling.

· Calfa

NBHL (2)

Թարթելն կամ քթթել ական. աչից թարթը՝ թարթելը. կէօզ գըրփըմը, կէօզ գըփմասը.

Բնական շարժմունքն լինին յակնթարթ մի. (Բրսղ. մրկ.։)


Ակնկալեմ, եցի

va.

expect, to hope.

· Calfa

NBHL (7)

Ակնկալեսցի իբրեւ զանձրեւ բարբառ իմ. (Օր. ՟Լ՟Բ. 2։)

Ե՛ն ինչ՝ որ աստէն մերձ են, եւ ե՛ն ինչ՝ որ ակնկալլիք։ Ակնկալլին բարի՝ ցանկութիւն է, իսկ անդէն մերձն՝ հեշտութիւն։ Ոչ նմանապէս զարհուրեցուցանէ չար՝ ակնկալլին, եւ ի վերայ եկեալն։ Յուսով հանդերձելոցն փառաց, եւ ցանկութեամբ ակնկալեաց բարեաց. (Նիւս. բն.։)

Յակընկալեացն վրիպէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)

Փորձութեան ակնկալլի. (Տօնակ.։)

Զյարութիւնն զակնկալին հաւատացելոց։ Դիպուած ինչ բարւոյ լինիցի առանց աշխատութեանց եւ ակնկալեաց։ Ամենայնցն ակնկալիք դու ես ... Յանդգնութիւն էր ինձ այս. նաեւ յաստուածային կողմանէն պատժոց ակնկալիք. (Սարգ.։ Խոսր.։ Նար. երգ.։)

Երկայնամտեալ՝ ակնկալով դարձի ապաշխարութեան. իմա՛, ակնկալլով կամ ակնկալելով։ (Որպէս եւ Մանդ. ՟Ի՟Ա.)

ԱԿՆԿԱԼԵՄ, ԱԿՆԿԱԼԻՄ կամ ԱԿՆ ԿԱԼՈՒՄ. Նոյն ընդ ԱԿՆ ՈՒՆԻՄ, ակն կալայ. ուստի ԱԿՆԿԱԼԵՍՑԻ, այս ինքն ակնկալեալ լիցի. προσδοκάομαι expector ԱԿՆԿԱԼԼԻ, կամ ԱԿՆԿԱԼԻ, իբր ակնկալելի, ակնունելի. προσδοκώμενος expectabilis եւ ԱԿՆԿԱԼԻՔ, իբր ակնկալութիւն։


Ակնկալիք, լեաց

s.

cf. Ակնկալութիւն.

· Calfa

NBHL (1)

ԱԿՆԿԱԼԼԻ կամ ԱԿՆԿԱԼԻ;
cf. ԱԿՆԿԱԼԵՄ.


Ակնկալու

adj.

hoper, expecter.

· Calfa

NBHL (2)

Ակն ունօղ. որ ակնկալեալ մնայ իմիք. միւնթազըր.

Ակնկալուք կատարման ուրախարարն խորհրդոյ։ Յարեւելից ակնկալու եմք գալստեան երկնաւորն արքայի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)


Definitions containing the research ա : 5914 results

Վիմուտ

adj.

full of or abounding in stones, stony, pebbly;
—ք, stony place.

· Calfa

NBHL (3)

Ապառաժուտ. քարուտ.

Խորշք անդնդային, որ վիմուտ էջս ունէին. (Պտմ. աղեքս.։)

Ի դժուարս քարանց եւ ի վիմուտ տեղիս։ Արշաւել ընդ խորտաբորտս եւ (ընդ) վիմուտ տեղիս. (Խոր. ՟Գ. 9. 55։)


Փեճեկ, ի, ոյ

cf. Փեճոկ.

· Calfa

NBHL (2)

Երկու բնութեամբ է ընկոյզն զանգեալ. մի՝ փեճեկովն, որ ունի զփայտի բնութիւն, եւ մի՝ որ ի ներքս պարարտութիւնն։ Միմեանց պիտոյանան ի կենցաղս, որպէս հատ ցորենոյ՝ փեճոկին իւրոյ. . (Նար. երգ.։ Երզն. մտթ.։)

ՓԵՃԵԿ կամ ՓԵՃՈԿ. φλοιός cortex. գրի եւ ՓՈՃՈԿ, ՓՃՈՔ կամ ՓՉՈՔ. ռմկ. կճէպ, կեճէպ, խէճէպ, գապուգ. Արտաքին կեղեւ եւ քիստ արմտեաց. եւ Խոշոր պատեանք կորիզի եւ սերման պտղոց. (իտալ. պու՛չչիա).


Փեճոկեմ, եցի

va.

to bark, to peel, to pare;
— զընկոյզ, to shell nuts.

· Calfa

NBHL (2)

ՓԵՃՈԿԵՄ որ եւ ՓՈՃՈԿԵԼ. Հանել զփեճեկն ի բաց՝ ծեծելով կամ ջախելով.

Զի՞նչ անաքսարքոս. զոր նիկսկրիսն կիպրացւոց. գոռոզն իբր հատս ցորենոյ եւ կամ գարւոյ փեճոկել հրամայեաց. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)


Փեռեկեմ, եցի

va.

to cleave, to rend, to tear, to divide, to open, to break, to burst.

· Calfa

NBHL (9)

Յերկոտին կողմանս փեռեկեալ զբերանն առիւծու.. . Զայս պեռեքեալ. (Փիլ. սամփս.։)

Աղօթիւք զերկինս փեռեկէր, եւ զորդի ընդ աջմէ հօր տեսանէր. (Խոսր.։)

Զկարմիրն փեռեկեաց ծով. (Սարկ. լս.։)

Զղջացեալզփեռեկիլն ի միաբանութենէ. (Յհ. կթ.։)

Մակպետական հեղումն ի ստորակայեալսն առ ի ծայրագոյն արփւոյն փեռեկի.. . Փանաքիմաց մտածութեամբ փեռեկեցի զզգայարանս հանճարոյ։ Փեռեկեաց ընդարձակեաց զհուրն ի վեր եւ ի խոնարհ. (Մագ.։)

Վասն խաչին իսկ ասացեալ գտանի, թէ զկամարն երկնից փեռեկեաց. (Պիտառ.։)

Ի բաց փեռեկէ զդուրս, եւ հեղեալ զեղու զողորմութիւնն։ Փակեցին զգիտութիւնն յուսոյ եւ սիրոյ, զորս նոքա փեռեկին։ Զոր կարգաւոր համարեցայ ըստ կարի խուզողութեամբ եւս փեռեկել. (Լմբ. պտրգ.։)

Նաեւ զբերանն փեռեկէ սրտին ցնծութիւն թուլութեամբ ջլացն, որ ծաղր անուանի։ Մաղթանօք բանամք զդրունս արդարութեանն. փեռեկեալ զարդարութիւն՝ մաղթանացն, ճանապարհ արար առ նա ողորմութեամբ փրկագործութիւն. (Լմբ. սղ.։)

ՓԵՌԵԿԵՄ. διασπάω discerpo. գրի եւ ՊԵՌԵՔԵԼ, յորմէ եւ Երկպառակել. պ. պիւրիյտէն, պիւրրիտէն. թ. փարլաչամագ, պառալամագ Երկփեղկել. պատառել. հատանել. ճեղքել. բաժանել ի մասունս. մեկնել. բանալ. բաշխել.


Փեռեկիմ

vn.

to be divided, separated, to be in discord, to disagree;
—կեալ կոկորդ, open-mouth;
gaper.

· Calfa


Փեռեկումն, ման

s.

opening, cleft, aperture, chasm.

· Calfa

NBHL (3)

Որպէս թէ ընդ սակաւ ինչ փեռեկումն ծերպից նշոյլք երեւեսցին. (Եզնիկ.։)

κεχηνώς hinicus. Փեռեկելն, իլն. բացուած. պատառուած.

Շաղկապ է բառ, որ շաղկապէ զտրամախոհութիւն ոճով, եւ զմեկնութեան փեռեկումն յայտնէ (յն. լնու)։ Տրոհութիւն ասէ զփեռեկումն եւ զորոշումն բանիցն եւ տանց յնթերցողութեանն. (Թր. քեր.։ Երզն. քեր.։)


Փետեմ, եցի

va.

to pull or pluck out, to depilate;
— զփետուրս, to pluck or strip off feathers;
— զհերս, զմօրուս, to tear out the hair or beard;
— զոք, to fleece a person.

· Calfa

NBHL (10)

Ողբս առեալ՝ փետէի զվարսս գլխոյ իմոյ։ Փետեցի զհերս եւ զմօրուսս իմ։ Առեալ զվարսից իմոց՝ փետեաց զիս։ Գուժեցէ՛ք ի վերայ արանց խզելոց՝ փետելոց՝ մրելոց. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 72։ ՟Բ. Եզր. ՟Թ. 5։ Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 13։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 31։)

Մի՛ ամբարձմանն թեւք փետեալ. (Նար. ՟Ձ՟Է։)

Եւ այսպէս զդորա թեւսն փետել, եւ ընդ ստորին աշխարհս քարշել. (Լմբ. սղ.։)

Նման ես դու ագռաւուն, որ առ զբազայն փետտեալ, եւ դարմանեաց.. . արդ դու զփետտեալդ ի մէնջ եւ յայլոց թեւաւորես. (Պտմ. վր.։)

Եւոչ չարաչար զհերս փետել.. . Պատմէ եւ զանառակութիւն կոծողացն եւ փետողացն. (Մանդ. ՟Է։)

Զվարսիցն փետեալ զխոպոպիս. (Խոր. ՟Բ. 60։)

Փետեմ զվարսս իմ ցանկալի. (Շ. եդես.։)

Փետտեն զհերս վարսից, ճողեն զմորուսս իւրեանց. (Պտմ. աղեքս.։)

Փետի վայելչութիւն նորա։ Ահ դատաւորաց եւ զօրաց շուրջ փետիցէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)

τίλλω, κατατίλλω, διατίλλω vello, evello, divello, depilo κείρω tondeo. (գրի եւ որպէս ռմկ. ՓԵՏՏԵԼ. ) Կորզել քանցել զփետւորս, զթեւս, մանաւանդ զվարսս կամ զհերս. ցտել. խզել.


Փետիւն

s.

tearing out of the hair.

· Calfa

NBHL (1)

Անարգեցէ՛ք զփետիւն վարսից, եւ զխզիւն հերաց. (Մանդ. ՟Է։)


Փետրիկ

s.

soft feather, down.

· Calfa

NBHL (2)

Փոքրիկ եւ մանր փետուր.

Յիւրաքանչիւր ամի յեզափոխեալ զփետրիկս իւրեանց՝ նոր եւ չքնաղ ըստ կարգի շարամանեալ նորոգեն. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)


Փերեւեդեմ, եցի

vn.

cf. Փերեւերտեմ.

· Calfa

NBHL (9)

Զգեստուք զինքն պճնիցէ, եւ փերեւետիցէ, սիգութեանն եւ փափկութեանն պարապելով. (Կանոն.։)

Թէպէտեւ պսակօք գոմ փերեւեթեալ. (Անթիպատր. ծն.։)

Թէպէտեւ յազգէն իցեն ծնեալ, եւ նորին յորջորջմամբ փերեւեթիցեն, յամենայնէ իսկ տարագիր լինին. (Ոսկ. գաղ.։ Զի ոչ եթէ իբրեւ ի թշնամեաց երկիր երթայցեն ի պատերազմ, այլ իբրեւ յիւրեանց երկրի փերեւետիցին համարձակ. Ոսկ. ես.։)

Բարձեալ քաջութիւն, տոհմականութիւն, արդարութիւն, եւ ի մէջ անցեալ փերեւերտին դէմքն այդր ամենայնի. (Փարպ.։)

Իբրեւ զաղջկունսդ քո համարիս զմեղ, յորոց միջի փերեւեդեալ ճոխանաս. (Ղեւոնդ.։)

Զիա՞րդ ամբարիշտք փերեւետեալ. այսինքն զարդարեալ. (Վանակ. յոբ.։)

Անթոշակ փերեւերտեալս մեղօք. (Բենիկ.։)

Քահանայական զգեստուք փերեւեթեալք.. . նազելի քան զնոսա երեւին. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)

եւ ն. իբր ձ. ՓԵՐԵՒԵԴԵՄ կամ ՓԵՐԵՒԵԹԵՄ, ՓԵՐԵՒԵՏԵՄ, ՓԵՐԵՒԵՐՏԵՄ, (ոյն ընդ պ. փէրվէտէն, փէրվերիյտէն ). ἑντρέφω, ἑνστροφάω innutrio, alo, oblecto me, luxuriose utor. Տածել. դարմանել. յարդարել զանձն. զարդարիլ. պճնիլ. սերթեւեթիլ. ճերմել սիգալով. ինքը զինքը փայփայել, հագուիլ սըգուիլ, սազէլ, տիւզէն ընել, քէսիմ իւլվան ծախել, սըլընկ պըլընկ պտըտիլ.


Փերեւերտեմ, եցի

vn.

to dress oneself with studied elegance, with affected neatness, with too great attention to effect, to be very spruce or smart;
to bridle up, to strut, to carry proudly, to walk with affected dignity.

· Calfa

NBHL (10)

Զգեստուք զինքն պճնիցէ, եւ փերեւետիցէ, սիգութեանն եւ փափկութեանն պարապելով. (Կանոն.։)

Թէպէտեւ պսակօք գոմ փերեւեթեալ. (Անթիպատր. ծն.։)

Թէպէտեւ յազգէն իցեն ծնեալ, եւ նորին յորջորջմամբ փերեւեթիցեն, յամենայնէ իսկ տարագիր լինին. (Ոսկ. գաղ.։)

Զի ոչ եթէ իբրեւ ի թշնամեաց երկիր երթայցեն ի պատերազմ, այլ իբրեւ յիւրեանց երկրի փերեւետիցին համարձակ. (Ոսկ. ես.։)

Բարձեալ քաջութիւն, տոհմականութիւն, արդարութիւն, եւ ի մէջ անցեալ փերեւերտին դէմքն այդր ամենայնի. (Փարպ.։)

Իբրեւ զաղջկունսդ քո համարիս զմեղ, յորոց միջի փերեւեդեալ ճոխանաս. (Ղեւոնդ.։)

Զիա՞րդ ամբարիշտք փերեւետեալ. այսինքն զարդարեալ. (Վանակ. յոբ.։)

Անթոշակ փերեւերտեալս մեղօք. (Բենիկ.։)

Քահանայական զգեստուք փերեւեթեալք.. . նազելի քան զնոսա երեւին. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)

եւ ն. իբր ձ. ՓԵՐԵՒԵԴԵՄ կամ ՓԵՐԵՒԵԹԵՄ, ՓԵՐԵՒԵՏԵՄ, ՓԵՐԵՒԵՐՏԵՄ, (ոյն ընդ պ. փէրվէտէն, փէրվերիյտէն ). ἑντρέφω, ἑνστροφάω innutrio, alo, oblecto me, luxuriose utor. Տածել. դարմանել. յարդարել զանձն. զարդարիլ. պճնիլ. սերթեւեթիլ. ճերմել սիգալով. ինքը զինքը փայփայել, հագուիլ սըգուիլ, սազէլ, տիւզէն ընել, քէսիմ իւլվան ծախել, սըլընկ պըլընկ պտըտիլ.


Փերթեմ, եցի

va.

to tear, to rend, to lacerate.

· Calfa

NBHL (1)

Պատառոտել. ցտել. պատռտել, կտոր կտոր ընել.


Փթթեմ, եցի

va.

to put or shoot forth, to cause to blow or blossom, to deck with flowers.

· Calfa

NBHL (10)

Հողմ ելանէ, եւ փթթէ զծաղիկն. (Տօնակ.։)

Վարդ կարմրերփեան փթթեա՛ ինձ զսէր։ Փթթեալ վարդից նման թերթից։ Նշին կանխագոյն զբողբոջս ծաղկին փթթէ. (Վրք. հց. ՟Է՟Զ։ Շ. եդես.։ Լմբ. ժղ.։)

կր. իբր ձ. ἁνοίγω aperio βλαστάνω produco, germino, pullulo. (որպէս Բանամ, բացի. եբր. ֆէ՛թ 6 որ է բացի՛ր) Բանալ զծաղիկս. ծաղկեցուցանել. արձակել տերեւս. ծաղկիլ. բողբոջել. ստեղնիլ. ընձիւղիլ բուսոց. բղխել. կոկոն կամ ծաղիկ բանալ, բացուիլ, բուսցընել, բուսնիլ.

Զառաքելականն ի քեզ փթթել բուրաստան. (Խոր. հռիփս.։)

Գնացք ջուրցն յերկրէ փթթեն զանազան բոյսս։ Որպէս ջուրն յագեցուցանէ եւ փթթէ զիւրաքանչիւր բոյս ի վերա իւր արմատոյն. նոյնպէս սուրբ հոգւոյն ազդմունքն փթթէ ի մեզ զողջախոհութիւնն, զխոնարհւոթիւնն, զհաւատն եւ զսէրն՝ իբրեւ զքրքումս եւ զմանիշակս. (Լմբ. առակ.։)

Ի ժամանակ գարնայնոյն բուսանին եւ փթթին։ Փթթեալ ողկուզոյ, եւ ազնիւ գինւոյ. (Ագաթ.։ Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Զհաւատս կնոջն, որ այն ինչ փթթեալ էին, մի՛ խամրացուսցէ սաստ աշակերտացն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)

Զկնի սուղ ժամանակի թուփդ այդ փշալի ծաղկեալ փթթի վարդուք. (Պտմ. վր.։)

Նա՝ որ անսկիզբն, ի քէն փթթի մարմնով, սաղարթ տարածէ ընդ տիեզերս երկրի։ Լուսոյն սաղարթք ի հոգեւոր գարունս փթթեալ. (Շ. տաղ.։)

Ցանկ փթթեալ, հանապազ կանաչացեալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)


Փթրիմ, եցայ

vn.

to dry up, to fall to dust.

· Calfa

NBHL (2)

Ի ժամանակս սովոյն, յորում ամենայն երկիր առ հասարակ երաշտացեալ փթրէր. (Ոսկ. ի յհ. մկ.։)

διαθρύπτομαι diffringor, comminuor, conteror. Լինել. որպէս զփթուր. փխրիլ. ցաւատիլ. մանրիլ. դառնալ ի փոշի.


Փթրտուկ

adj.

reducible to powder, friable, frangible.

· Calfa

NBHL (2)

Փուխր. դիւրաւ փխրելի, մանրելի՝ աւազոյ նման.

Հողն թէ փաղ լինի, եւ շաղախն փթրտուկ, աղէկ է. (Վստկ. ՟Մ՟Կ՟Գ։)


Փիւրիդ

cf. Փիւրիտ.

· Calfa

NBHL (2)

ՓԻՒՐԻԴ կամ ՓԻՒՐԻՏ. Իբր Սփրիդ. այն է յն. սփիրիս, սփիրիտիօն. լտ. սփօրդա, սփօրդուլա. Զամբիւղ. սապատ. հացադիր.

Իբրեւ զծուխ, զի ելանէր ի հացին փիւրտանէ։ Արարցէք զայս փիւրտունս, եւ տուք ցպահանորդսն եւ այլն. (Վրք. հց. ձ. ստէպ։)


Փլիմ

vn.

cf. Փլանամ.

· Calfa


Փլուզումն, ման

s.

cf. Փլումն.

· Calfa

NBHL (3)

ՓԼՈՒԶՈՒՄՆ ՓԼՈՒՄՆ. Փլուզանելն, իլն. փլանիլի. փլշիլը.

Բազում սասանուկիւնս, եւ փլուզմունս տանց եւ պարսպաց եւ ապարանից լինէր։ Հատեալ անկանէր զկնի փլուզմանն. (Յհ. կթ.։)

Զփլումն լերին։ Մեծապէս ունի զփլումն։ Ի փլմանէ պարսպացն։ Ի փլմանէ վիմացն փոշին յօդս ծառացեալ. (Իսիւք.։ Նչ. եզեկ.։ Տօնակ.։)


Փլումն, ման

s.

destruction, ruin, waste.

· Calfa

NBHL (3)

ՓԼՈՒԶՈՒՄՆ, զման. ՓԼՈՒՄՆ. Փլուզանելն, իլն. փլանիլի. փլշիլը.

Բազում սասանուկիւնս, եւ փլուզմունս տանց եւ պարսպաց եւ ապարանից լինէր։ Հատեալ անկանէր զկնի փլուզմանն. (Յհ. կթ.։)

Զփլումն լերին։ Մեծապէս ունի զփլումն։ Ի փլմանէ պարսպացն։ Ի փլմանէ վիմացն փոշին յօդս ծառացեալ. (Իսիւք.։ Նչ. եզեկ.։ Տօնակ.։)


Փխրեմ, եցի

va.

to pound, to crush, to crumble, to bruise, to grind;
to roast, to toast, to torrefy.

· Calfa

NBHL (5)

Հուր բորբոքեցից, զի միսն հալեսցէ, եւ ոսկերքն փխրեսցին։ Մուրկ նոր փխրեալ եւ մաքրեալ տեառն։ Զամենայն մուրկ փխրեալ մի ուտիցէք մինչ յօրն, եւ այլն. (Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 10։ Ղեւտ. ՟Բ. 14։ ՟Ի՟Գ. 14։)

Մուրկն փխրեալ, որ է եղի խանձեալ. (Նախ. ղեւտ.։)

Որ եւ ջերմագոյն տապացուցանէին ճառագայթք արեգականն, եւ զքարինս եւս փխրել կարէին։ Մոմ է ի պնակիտսն, որ (չորացեալ ) դիւրաւ փխրի։ Քան զնոյն կաւ՝ անարգ եւ փխրելի եւ անցաւոր կեանք նորա։ Հանդերձքն ցեցակեր, փխրեալ, եղծեալ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Թ։ Փիլ. ել. ՟Բ. 41։ Լմբ. իմ.։ Ագաթ.։ Յայս միտս հայի արդեօք ըստ հյ. եւ ըստ օրինակաց ինչ յն. եւ բանն Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 10. որ եդաւ ի ՟Ա նշ։)

կր. իբր ձ. φρύγω, φρύσσω, καταφρύγω, συμφρύγω torreo, torrefacio, cremo. Փուխր առնել. որպէս Խորովել, խարակել. խանձել. խարկել.

Կամ συντρίβω contero. Փշրել. մանրել. քայքայել.


Փծեմ, եցի

va.

to stain, to foul, to sully, to maculate, to contaminate.

· Calfa

NBHL (2)

Փիծ եւ պիղծ առնել. պղծել. աղտեղել.

Որպէս պիսակն եւ բորոտն ի մարմին շաղախելով եւ փծելով. (Փիլ. լին. ՟Բ. 12։)


Փծիկ

cf. Փիծ.

· Calfa

NBHL (2)

ՓԾԻԿ կամ ՓԾՈՒԿ. Փիծ. փծուն. փցուն. պիղծ. տղտեղի. փիս.

Պիղծ հոգւոյն քրմաց սաղմոս գարշելի լինէր, եւ էր զի Զդաւթին առեալ, փծկին չար յաւելուածովն՝ առ կուռսն հայեցուցանէին. (Ոսկիփոր.։)


Փծկիմ

vn.

to be stained, sullied, contaminated.

· Calfa

NBHL (1)

Տառապեցաւ ի մոլորութեան, եւ փծկեցաւ ի կուռսն. (Գէ. ես.) (ի լուսանցս մեկնի, պղծեցաւ)։


Փծուն

adj.

soiled, dirty, impure, filthy, bad, vile, abject.

· Calfa

NBHL (3)

ՓԾՈՒՆ որ եւ ՓՑՈՒՆ. Փիծ. պիղծ. անմաքուր. անպիտան. անարգ. անշուք. տրուպ.

Փծուն եւ անճոռնի առասպելքն. (Խոր. ՟Ա. 31։)

Փծուն կամ փցուն գրիչս. (Յիշատ. ստէպ։)


Փղիշտ

adj. s. Philistine.

· Calfa

NBHL (1)

ՓՂԻՇՏ կամ ՓՂՇՏԱՑԻ. Տե՛ս բռ. յտկ. ան։


Փղծկիմ, եցայ

vn.

to be deeply grieved at, to have one's heart full of pity, to be much touched, moved;
փղձկեցաւ յարտասուաց, his eyes filled with tears.

· Calfa


Փղձկումն, ման

s.

cf. Փղձուկ.

· Calfa

NBHL (2)

Փղձկիլն. փղձկալն. սաստիկ մղձկումն.

Զթանխանձ եւ զփղձկումն սրտի իմոյ, զոր հառաչէի յոգւոց հանելով։ Անմռունչ հեծեծես, սակայն շնորհ հոգւոյն՝ որ է ի քեզ, տեսանէ զփղձկումն հոգւոյ քո։ Ի յանձկութենէ փղձկման ծանրութեանն բթեալ. (Փորպ։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)


Փղոսկր, կեր, կրոյ

s.

elephant's tusk, ivory.

· Calfa

NBHL (5)

Զպատկերն, զոր ի փղոսկրոյ եւ ի բիւրեղէ կազմեալ էր. (Խոր. ՟Ա. 13։)

Բազում ինչ անսրբոց (կենդանեաց ) առաւել պատուական է մարդկան՝ քան զսրբոց, որպէս փղոսկր (կամ փղուէր ), եւ ապրշում եւ ընձենի. (Կանոն.։)

Յաղագս յաւէտ խտութեան եւ հոծութեան փղոսկերն այնմ անփուտ կալով մնալով. (Նիւս. երգ.։)

Ժանեօք փղոսկրօք. (Նչ. եզեկ.) իմա որպէս ա. փղոսկրեօք։

ἑλέφας ebur. Ոսկր փղի. ժանիք փղաց. ֆիլ տիշի.


Փղորդի, դւոյ

s.

elephant's foal, young elephant.

· Calfa

NBHL (2)

Փղի որդի՝ այսինքն ծնունդ, ձագ. ֆիլեավրուսու.

Ձմերուկն ասաց. . . ձուեմ ես փղի. եթէ տարցես զիս ի տուն քո, եւ պահեսցես զգուշութեամբ՝ զի մի՛ բեկայց, ծնայց քեզ փղորդի. (Մխ. առակ.։)


Փճոք

cf. Փեճեկ.

· Calfa

NBHL (1)

Զգիինի ի հնձանէն առնուն, զփճոքն ձգեն. (Ոսկիփոր.։)


Փնդեռն, դռան, դռունք

s.

scarab, dung-beetle.

· Calfa

NBHL (2)

Փնդռունք յորժամ մեռանիմ ի գունդ աղբոյն զինքեանս թագուցանեն. (Ոսկ. եզեկ.։)

Իբրեւ զփնդռունս եւ զճանճս, որ անկեալ յիւղ՝ մեռանին. (Տօնակ.։)


*Փնդռեմ

va.

cf. Յուզեմ.

· Calfa

NBHL (3)

ՓՆԴՌԵԼ կամ ՓՆՏՌԵԼ. Բառ ռմկ. որպէս Յուզել եւ խնդրել. հարցանել կամ պահանջել.

Գէ. ես. ուր ասի.

Միթէ ի դէ՞պ իցէ պահանջել զհայր վասն որդւոյ. ի լս. դնի, փնդռել։


Փնչեմ, եցի

vn.

to puff, to blow;
to sneeze;
cf. Մռնչեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Ընդ ունչս ձայն հնչել, փռնչել, եւ Մռնչել.

Նոյնպէս եւ փնչելն, եւ լեզուին կծել, եւ ունկանն հարկանել։ Շնչելն (սատանայի ) ուժգին, փնչելն աժխոյժ, օրինակաւ ցոլման աստեղաց. (Եզնիկ.։ Նար. մծբ.։)


Փշեղէն, ղինի, նաց

adj.

thorny, spiny, made of thorns.

· Calfa

NBHL (4)

Կամ որպէս Փշային. փշալից. փշուտ. փշոտ.

Փշեղէն թադիւ գլխոյ նորա ընկալաք զպսակ արքայութեան երկնից. (Բրսղ. մրկ.։)

Եհան խաբմամբ առ ի դրախտէն՝ էած յերկիր յայս փշեղէն. (Շ. այբուբ.։)

Եւ այլոց՝ փշեղէն գաւազանօք նորոգէին զհարուածսն օր ըստ օրէ. (Եփր. վկ. արեւ.։)


Փշիկ

s. gr.

small thorn;
apostrophe.

· Calfa

NBHL (2)

Փուշ փոքրիկ. որ ինչ նման է մանրիկ փշոյ.

Միւս նշանն որպէս փշիկ է. եւ է ի վերայ այնր գրից՝ որոյ գլուխն որպէս զատի է, եւ չէ զատ, եւ ոչ լիւն. (Արիստակ. գրչ.)


Փշիտ, փշտի

s.

farthing, mite.

· Calfa

NBHL (3)

Յաղագս փշտի. կշիռ երից գարեհատաց է։ Մանր բաժանել զդահեկանն՝ լինի կերատ ՟Ի՟Դ. փշիտ ՟Լ՟Բ. (Շիր. կշռ.։)

Որ յոյժ տղայքն են.. . առ այնոցիկ՝ որ ընդ փշոտին գրեն, անցեալ կան. (Փիլ. նխ. ՟բ.) այսինքն միոյ լումայի նկարեն ինչ։

ὁβολός obolus. որ եւ ՓՇՏԻԿ. պ. պիսդի, փէշիյզ, փէշիյտ. Մանրագոյն դրամ որպէս զլոմայ. դանգ. փուշ, մանղըլ.


Փշրեմ, եցի

va.

to grind to dust or powder, to pound, to bruise, to crush, to triturate, to pulverize;
to crumble.

· Calfa

NBHL (5)

Զարձանս նոցա փշրեսջիք։ Եւ զկուռսն փշրեաց մանր։ Փշրեաց զդրունս պղնձիս։ Ի փշրել ինձ անդ զգաւազան իշխանութեան։ Զատամունս մեղաւորաց փշրեսցես։ Ձայն տեառն փշրէ զմայրս։ Զեղէդն ջախջախեալ ոչ փշրեսցէ (կամ մի բեկցէ )։ Ի հողմ սաստիկ փշրեսցէ զնաւս ի թարսիս։ Փշրեաց տէր զամենայն եղջիւրս իսրայէլի։ Փշրեսցին եղջիւրք սեղանոյն։ Անօթ կաւեղէն փշրեսցի։ Փշրեցան զօրութեամբ տղեղունք։ Յոստոց անտի ոմանք փշրեցան.եւ այլն։

Զորոգայթս զայս փշրել։ Նիգք երկաթիք անհնազանդութեան փշրեցան։ Անկան փշրեցան ունայնութեան պաշտամունքն. (Յհ. իմ. ատ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։ Ագաթ.։)

Բեկաւ խորտակեցաւ փշրեցաւ թշնամին։ Վասն զհասկսն փշրելոյ աշակերտացն. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ.։)

Կորզէին աշակերտիքն զհասկ, փշրէին ձառօք եւ ուտէին. (Վրք. հց. ՟Ա. ձ։)

συντρίβω contero κατακότω, κατάγω, καταγνύω concido, confringo. (լծ. փխրել). Մանրել. մանր խորտակել. լեսուլ որպէս զփոշի. ջախել. ջախջախել. բեկանել. փշրել, լսսել.


Փշրումն, ման

s.

trituration, pulverization.

· Calfa

NBHL (2)

Փշրելն, եւ իլն. խորտակումն. ջախջախումն.

Յուրբաթու խաչեցաւ ի փշրումն մահու։ Տաց զոսկրդ քո ի փշրումն։ Ի փշրումն պատկերին. (Եղիշ. հայրմեր։ Ճ. ՟Ժ.։ Վրդն. դան.։)


Փոթ, ի, ից

s.

fold, plait, gather;
wrinkle.

· Calfa

NBHL (2)

ՓՈԹ որ եւ ՓՈԹՈՒԱԾ. Ծալք. խորշոմութիւն. կնճիռն.

Լուք թաքչին ի պատատուածս փոթից հանդերձին, եւ ի կարուածսն մտանեն. (Լծ. նար.։)


Փոթիմ, եցայ

vn.

to be folded or plaited;
to wrinkle, to pucker, to shrink, to shrivel up;
to fold, to plait;
to wrinkle, to contract.

· Calfa

NBHL (2)

Կնճռիլ. խորշոմիլ. փոթ փոթ ըլլալ.

Մովսէսի երեսքն ոչ փոթեցան. (Վրդն. ել.։)


Փոթոթութիւն, ութեան

s.

astringency, acrity, acerbity.

· Calfa

NBHL (1)

խցկին մարմնոյն գաղտ շնչահանքն ջրին փոթոթութեամբն. (Մխ. բժիշկ.։)


Փոթոր

s.

top, whipping-top.

· Calfa

NBHL (3)

Սեպաձեւ, տանձաձեւ. կոնոնաձեւ. որ ինչ ի լայնութենէ յանգի ի սրածայր.

Հեղգն որպէս փոթոթ՝ եթէ ոչ բախի, ոչ շարժի. (Պիտ. առ Լեհ.։) Յորմէ եւ Փոթորել՝ է ի ձեւ այնպիսի յօրինել.

Զկոնոս փոթորեա. (Մագ. ոտ. առ Լեհ.։)


Փոթորուն

adj.

very deep.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ է իբր Փոթոր, կամ իբր պտոյտքեալ.

Որ ի փոթորուն փոս անկանի, հազիւ ելանէ անտի. (Եփր. առ Լեհ.։)


Փոթութիւն, ութեան

s.

folding, plaiting, fold.

· Calfa

NBHL (1)

Լնլով որոշմամբ մեկնելոյ ի միմեանց զփութութիւնսն. (Նիւս. կազմ.։)


Փոխելութիւն, ութեան

s.

mental alienation, madness, insanity.

· Calfa

NBHL (3)

Փոխելանալն. ցնորումն. մտաթափութիւն. անմտութիւն. խելագարութիւն. բախածութիւն. խենդութիւն.

Առ փոխելուեան իշխեսցէ արհամարհել զպաշտօն դիցի. (Ագաթ.։)

Զի՞նչ այդ փոխելութիւնդ։ Եւ քո այդպիսի իմաստութիւն ի փոխելութիւն զառածեալ։ Սթափեաց ի փոխելութենէդ։ Զգաստացար ի փոխելութենէ յիմարութեանդ. (ՃՃ.։)


Փոխիմ, եցայ

vn.

to change, to be changed or modified;
to be transported, to leave, to remove;
to go, to pass;
— յաշխարհէ, — յաստեացս, to depart this life, to cease to live, to die;
— ի կատաղութիւն, to break or fall into a fit of rage;
— մտօք ի, to transport oneself in thought to.

· Calfa


Փոխորդ, ի, աց

cf. Փոխորդի.

· Calfa

NBHL (4)

Մեղադիր լինիս, որպէս թէ փոխ ետուր, եւ չառեր զփոխորդին. (Սեբեր. ՟Ժ։)

Տայ փոխ զբանն, եւ պահանջէ զփոխորդին հանդերձ վաշխիւ։ Հատուցումն փոխորդաց եւ ոչ միոյ առաջի կայ յետ կորուսանելոյ զպարտսն. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. ժղ.։)

Հանգանակել՝ չարին փոխորդոյն չարագոյն է. (Բրս. բարկ.։)

ՓՈԽՈՐԴ ՓՈԽՈՐԴԻ. δάνιον, ἁμοιβή compensatio, sors. Ծնունդ փոխոյ. տոկոսիք. եւ Փոխարէն.


Փոխորդի, դւոյ, դոյ

s.

interest, fruit of loans.

· Calfa

NBHL (4)

Մեղադիր լինիս, որպէս թէ փոխ ետուր, եւ չառեր զփոխորդին. (Սեբեր. ՟Ժ։)

Տայ փոխ զբանն, եւ պահանջէ զփոխորդին հանդերձ վաշխիւ։ Հատուցումն փոխորդաց եւ ոչ միոյ առաջի կայ յետ կորուսանելոյ զպարտսն. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. ժղ.։)

Հանգանակել՝ չարին փոխորդոյն չարագոյն է. (Բրս. բարկ.։)

ՓՈԽՈՐԴ ՓՈԽՈՐԴԻ. δάνιον, ἁμοιβή compensatio, sors. Ծնունդ փոխոյ. տոկոսիք. եւ Փոխարէն.


Փոկոտն

adj.

web-footed.

· Calfa

NBHL (2)

Ոյր ոտք են նման ոտից փոկ կենդանւոյ, կամ իբր փոկեայ, մաշկեայ.

Սինէցւոցն գազանք անծանօթք, վեցձեռնիք, փոկոտունք, վիշապատտունք։ Արք վեցոտնեայք, եւ փոկոտունք, եւ այլ շատ ազգ կենդանեաց. (Խոր. աշխարհ.։ Պտմ. աղեքս.) (ուր կարծի գրեալ ἁντίποδες adversipedes. ներհակոտունք. այլ ըստ հյ. σκυτόποδες ).


Փողերգեմ

va.

cf. Փողեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Զուարթուն սերովբէն ի վերայ վիմին փողերգէր, փողէր զաւետիս, տէր յարեաւ, դուք զո՞վ խնդրէք. (Շ. տաղ.։)