cf. Խանդանք.
Խանտանք նախանձու ոչ եղիցի ինձ առ այլ կին։ Առ անկարծութիւն խանտանաց նախանձու. (Փիլ. իմաստն.։)
Անիծիւք եւ թշնամանօք, խանտաւորութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
Յստակ եւ սուրբ միտս ունի ի խանտաւորութենէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
cf. Խանդանք.
Խանտանք նախանձու ոչ եղիցի ինձ առ այլ կին։ Առ անկարծութիւն խանտանաց նախանձու. (Փիլ. իմաստն.։)
Անիծիւք եւ թշնամանօք, խանտաւորութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
Յստակ եւ սուրբ միտս ունի ի խանտաւորութենէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
stew of sheeps trotters;
pennyroyal.
• տե՛ս Խարշ։
• «խոռն, մի տեսակ վայրի դաղձ, mentha pulegium L» Գաղիան. (ՀԲուս. ու-նի նաև խաշդն ձևը)։
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է արդեօք Մշ. խաշմ «մի տեսակ վայրի բանջար, որ պանրի մէջ են ռնում»։
• ՆՀԲ խաշ համարում է «լուադեղ կամ խաշնդեղ». վերի ձևով են դնում
• նորայր, Բառ. ֆր. 937բ և ՀԲուս. Ղա. տահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] xaš «շիւղ»։
Անուն խոտոյ, որպէս Լուադեղ. կամ ըստ ոմանց, Խաշդեղ, եւ այլն։ Գաղիան.։ յն. βλήχων pulegium. որ եւ ըստ յունաց ստուգաբանի բառաչ խաշանց։
cf. Խոշոր;
young tree, shoot, sucker;
stake, pile.
• . նշանակութեամբ անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածում է Բուզ. Գ. 8 «Եւ ետ հրաման թագաւորն զօրավարին հանեւ ևա-շար յաշխարհէն բազում և բերել զվայրենի կաղին մայրեաց և տնկել»։ ՆՀԲ մեկնում է «խարձ, յն. χαρας, տունկ ի պէտս ցանգոյ կամ պատնշի, ցից ևն», ՋԲ «տնկելի շառա-ւիղ ծառոյ կամ ցից», ԱԲ «խարձ, թուփ՝ ցանգ շինելու ցից». ՀԲուս. § 998 «թուի թէ խարձի կամ ցախի տեսակ է»։ Այս բոլորը ի նկատի ունին անշուշտ Արդ. Խտջ. խաշար որ նշանակում է «բարակ ձող՝ որ մագլցող բոյսերի կողքին են տնկում, որպէս զի վրան փաթաթուին ու բարձրանան». սրա հետ էլ նոյն են վրաց. ხამარი խաշարի «նեցուկ, ցից», լազ. խաշարի «կաշի քաշելու գաւա-զան» (Արրտ. 1911, 420)։ Այսպէսով վերի հատուածի միտքն այն է լինում, որ թագա-ւորը հրամայել է «ծառերի ձողեր կտրել և բերել տնկել»։-Բայց հատուածը այնպէս է կազմուած (հանել խաշար յաշխարհէն և բե-րել զվայրենի կաղին), որ յայտնի երևում է թէ խօսքը ո՛չ թէ ձողերի մասին է, այլ «մարդկանց բազմութեան, հասարակ գիւղա-ցի մշակների»։ Այսպէս է հասկանում նաև Մառ, ЗВО 20, 116 և մեկնում է «խումբ, ամբոխ»։-Տես և խոշոր։
Որպէս Խանձ. յն. χάραξ . Տունկ ի պէտս զանգոյ կամ պատնշի, ցից, եւ այլն.
Եւ ետ հրաման թագաւորն զօրաւարին իւրոյ հանել խաշար յաշխարհէն բազում, եւ բերել զվայրենի կաղին մայրեաց, եւ տնկել. (Բուզ. Գ. 8։)
ԽԱՇԱՐ, ի, աց. Նոյն ընդ Խոշոր. անհարթ. անողորկ. հաստ.
Ոմանք են բարակք, եւ ոմանք խաշարք (ի զգեստս.) (Բրս. հց.։)
Իբրու ոստանանկութիւնս, որք զպաստառակն խաշար եւ անհոյծս եւ անգայաս յանգեն. (Մագ. լ։)
Զօրէն կոկեցելոյ իմն մոմոյ ... այլ խաշար է յայնմանէ որ յառաջնորդոյն գրեալ են ի նմա տիպք կերպարանացն. (Փիլ. քհ. Թ։)
Գիրս խաշար է. (Յիշատ.։)
cf. Մեկոն.
• «մեկոն. papaver, ռ. макъ» Մխ. առակ. Բժշ. Վստկ. 96, 165. (գրուած է և խաժխաժ, ինչպէս յիշում է ՀԲուս. § 962, որ և հաստատւում է արդի գաւառաևան ձև-ւերով).-իբրև խաշխաշի տեսակներ յիշուած ևն խաշխաշի զապտի «փրփրոտ խաշխաշ, pavot écumeux» Ամիրտ. (=ՀԲուս. § 1002) և խաշխաշ նարքիվիա «վայրի խաշխա՛շ» Ա-միրտ. (=ՀԲուս. § 1003)։
• = Պրս. [arabic word] xašxaš, որից փոխա-ռեալ են նաև արաբ. xašxaš (Կամուս-թրք. թրգմ. Բ. 327), թրք. քրդ. xašxaš. վրաց. ხამხამი խաշխաշի, բոլորն էլ նոյն նշ։ Ըստ Pictet 1, 295 պրս. բառը ծագում է սանս. [other alphabet] khaskhasa հոմանիշից (Bohtlingk 2, 609)։-Խաշխաշի զապտի ձևի համապատասխանն է արաբ. [arabic word] xašxaš-i zabdī (տե՛ս Stein-schneider WZKM 12, 16 հաւաքածոյքը)։-Հիւբշ. 267։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Böttich. Arica 74, 201. ւետոյ Lag. Urgesch. 832 ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Պլ. Սեբ. Տփ. խաշխաշ, Մշ. խաշխժուգ, Ոզմ. Ջղ. խաժխաժ, Սլմ. խmժխmժ.-նոր բառեր են խաշխաշ Ախք. «կարմրազարդ». խաշխաշաքար Ղրբ. «խաշխաշը տրորելու սար»։
Զխաշխաշն կոչեցեալ սերմն տքնութեան օգտակար ասէր. (Մխ. առակ.։)
Խաշխաշի շարաբ, որ օգտէ հազի եւ նազլայի. (Բժշկարան.։)
flock of sheep, sheep.
• , ն հլ. (-շին, -շինք, -շանց) «ոչ-խարի և կամ այծի հօտ» ՍԳր. Ագաթ. որից խաշնադարման Ծն. խզ. 32, 34. խաշնասի-րութիւն Մծբ. խաշնարած Ծն. դ. 20. խաշնա-րօտ Մծբ. խաշնաւէտ Վեցօր. խաշնդեղ Բժշ, խաշնտես «հովիւ» նորագիւտ Բ. մնաց. ժդ. 15. խաշնահաւ (նոր գրականի մէջ) ևն։
• Հիւնք. հանում է իշխան բառից։ Pe-dersen-ի մեկնութիւնը ընդարձակ տե՛ս խոյ բառի տակ։ Patrubány ՀԱ 1910, Չ3 հնխ. seqā «կտրել»+k'éuo «ուռիլ» արմատներից։
ποίμνη, ποίμνιον grex ovium, pecus, pecora. Հօտ ոչխարաց. օդիք եւ այծիք.
Ո՞ ոք արածիցէ խաշն, եւ ի կաթանէ խաշինն ոչ ուտիցէ։ Խաշն արօտի քո։ Ի վերայ խաշին արօտի քո։ Առաջնորդեցեր որպէս խաշին՝ ժողովրդեան քո։ Եղեն նորա խաշինք եւ անդեայք։ Զխաշինս պահեստի.եւ այլն։
Եդեր զանձն քո ի վերայ խաշանց քոց. (Ագաթ.։)
Յղփանային ոսկւով, այլեւ խաշամբք անգամ. (Պիտ.։)
sheperd
ԽԱՇՆԱԲՈՅԾ ԽԱՇՆԱԴԱՐՄԱՆ. κτινοτρόφος jumenti (ըստ հյ. pecorum ) pastor. Բուժիչ կամ դարմանիչ խաշանց. Հովիւ. խաշնարած.
Հովիւս եւ խաշնաբոյծս, որոց ոչինչ փոյթ է զուսմանց. (Սարկ. մարդեղ.։)
Արք խաշնադարմանք. (Ծն. ՟Խ՟Զ. 32. 34։)
cf. Խաշնաբոյծ.
ԽԱՇՆԱԲՈՅԾ ԽԱՇՆԱԴԱՐՄԱՆ. κτινοτρόφος jumenti (ըստ հյ. pecorum ) pastor. Բուժիչ կամ դարմանիչ խաշանց. Հովիւ. խաշնարած.
Հովիւս եւ խաշնաբոյծս, որոց ոչինչ փոյթ է զուսմանց. (Սարկ. մարդեղ.։)
Արք խաշնադարմանք. (Ծն. ՟Խ՟Զ. 32. 34։)
shepherd's employment.
Դարմանելն զխաշինս. Հովուութիւն.
Գա՛րշ էին իսրայէլացիքն յաչսն եգիպտացւոցն, եւ այպանելի վասն խաշնադարմանութեանն. (Լմբ. իմ.։)
rot, murrain.
Մահ եւ կոտորած խաշանց. ոչխարներու մէջ ընկած մահ՝ ջարդ.
Ի հինիցն դողան, ընդ խաշնամահն տրտմին. (Մանդ. ՟Է։)
Հինգերորդ հարուած խաշնամահն։ Նախ քան զայս հարուած են խաշնամահն եւ խաղաւարտ. (Լմբ. սղ.։)
shepherd;
կին, աղջիկ —, shepherdess;
մանուկ —, shepherd boy.
κτινοτρόφος jumenti (vel pecorum, vel pecudis) pastor, pecuarius. Արածօղ խաշանց. հովիւ օդեաց եւ այծեաց. խաշնադարման. Խաշնաբոյծ. ըստ յն. Անասնասնոյց. Գոյուն չօպանը։
Որ բնակեալ են ի վրանս խաշնարածաց. (Ծն. ՟Դ. 20։)
Զերկրագործ մշակս եւ զխաշնարածս. (Յհ. կթ.։)
Խաշնարած ծառայքն. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Խաշնարած.
cf. ԽԱՇՆԱՐԱԾ. (զի եւ արօտն է ի բայէս արածեալ)
Անարդ համարեալ էր եգիպտացւոց ամենայն հովիւ խաշնարօտ խաշանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։) (մարթ է իմանալ եւ իբր Արօտական։)
Կամ Խաշն արօտական, հօտ ճարակօղ յարօտս.
Եւ նոքա ի ժողովրդենէ մերմէ եւ ի խաշնարօտէ մերոյն էին. (Յհ. կթ.։)
rich in flock.
Ունակ յաւէտ բազմութեան խաշանց
Մեծատուն ընչաշատ՝ խաշնաւէտ. (Վեցօր. ՟Է։)
rhubarb.
Ըստ ոմանց նոյն ընդ Զրեւանդ. զերավենտ. որ եւ ՍԱՂԱՆԳ. ազգ ցմախի՝ դեղ օգտակար տղայաբերաց։ Այլգուցէ լաւ եւս է իմանալ Ռեւանդ, ռէվէնտ. այն է Գաբ՝ զոր կախեն ի փողս խաշանց. եւ այն լինի դեղ մաքրողական։
ի Բժշկարանս գրի.
Խաշնդեղ, բոլոր զրեւանդն։
Սղանգն, կամ զմախ, կամ ռեւանդ։
broth;
decoction.
ԽԱՇՈՅ ԽԱՇՈՒ. Առաւել ռմկ. որ ըստ գրոց ասի Արգանակ. այն է Պարարտ ջուր մսոյ խաշելոյ. մսի ջուր.
Տու՛ր կերակուր՝ խաշելոյ, որ յուլոյ մսէ։ Կերակուր՝ խաշուի ջուր տալ ի թեթեւ մսէ. (Մխ. բժիշկ.։)
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)
cf. Խաշոյ.
ԽԱՇՈՅ ԽԱՇՈՒ. Առաւել ռմկ. որ ըստ գրոց ասի Արգանակ. այն է Պարարտ ջուր մսոյ խաշելոյ. մսի ջուր.
Տու՛ր կերակուր՝ խաշելոյ, որ յուլոյ մսէ։ Կերակուր՝ խաշուի ջուր տալ ի թեթեւ մսէ. (Մխ. բժիշկ.։)
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)
cross;
crucifix;
cross, sorrows, tribulation;
սուրբ —, the Cross, the Holy Rood;
ի — հանել, կախել զ—է, to crucify;
ի — ելանել, to be crucified;
— առնել, հանել, to make the sign of the cross, to cross one's self.
σταυρός crux. (յորմէ այլազգ. հաչ, խաճ. որպէս թէ խէչ, նեցուկ բարձօղ. որպէս եւ յն. ստաւռօ՛ս, է կանգնեալ փայտ կամ ցից) ... Փայտ պատուհասի՝ եռաթեւ կամ քառաթեւ, ուղղորդ կամ խոտորնական. զզորօրինակ T. +. X. ուր բեւեռէին կամ կախէին զմահապարտս. եւ զայսպիսի նահատական մահ կրեաց վսն մեր անպարտական գառն աստուծոյ. եւ յայնմ հետէ խաչն եղեւ հարծանք քրիստոնէից։ Եւ լայնաբար Խաչ անուանին ամենայն վիշտք եւ չարչարանք՝ մանաւանդյանձն եռեալք ի սէր փրկչին.
Հա՛ն զդա ի խաչ։ Ի խաչ հան զդա։ Եւ հանին զնա ի խաչ։ Ի խաչ ելանել քրիստոսի։ Պարծիլ ի խաչն։ Առցէ զխաչ իւր, եւ եկեսցէ զկնի իմ, եւ այլն։ Ընդ փայտ խաչին բեւեռեցին զմատունսն որ գրեաց ի տախտակին։ Սուրբ խաչ օգնական հաւատացելոց. (եւ այլն. Շար.։)
Խաչ տեղի չարչարանաց տէրունեան մարմնոյն. (Շ. բարձր.։)
Փոխեաց զձեռսն ի նմանութիւն խաչի, եւ եդ ի վերայ կրսերոյն. (Կիւրղ. ծն.։)
Ցուպք՝ ի ձեռին, խաչք իւրեանց ի վերայ ուսոց իւրեանց. (Եփր. ել.։)
Փոխանակ կաթին եւ մեղու տղայոց՝ բեւեռք եւ խաչ կատարելոց. (Եփր. համաբ.։)
ԽԱՉ. Սուրբ նշան կամ օրինակխաչափայտին քրիստոսի կազմեալ յորմէ՛ եւ է նիւթոյ.
Սուրբ խաչիւս եւ սուրբ աւետարանովս. (Ժմ.։)
Խաչն ի ջուրն իջանելն, զի խաչիւն խաչեալն մկրտի. Զխաչն մկրտութիւն քրիստոս ասաց. (Տօնակ.։)
Ի ԽԱՉ ՀԱՆԵԼ. այսինքն Խաչել. σταυρόω crucifigo. տե՛ս (Մտթ.։ Մրկ.։ ՂԿ։ Յհ. ստէպ։ Գաղ. ՟ե. 24։)
Ի ԽԱՉ ԵԼԱՆԵԼ. այսինքն Խաչիլ։ (Մտթ. ՟իզ. 2։ Մկր. ՟ժե. 15։ 8կ. ՟իդ. 7։ Յհ. ՟ժբ. 16։ ՟ա. 13։ ՟բ. 2։ Գաղ. ՟գ. 1։ ՟զ. 14։)
ԽԱՉ ԱՌՆԵԼ կամ ՀԱՆԵԼ. առնել զնշան խաչի. խաչակնքել. խաչիւ տեառնագրել.
Խաչ տրարեալ ձեռամբն ընդ ամենայն անձն իւր։ Կալեալ զլեզուէն՝ խաչ եհան. (ՃՃ.։)
Խաչ ի յերեսն հանել. (Ոսկիփոր.։)
Վասն մեր մեղս արար զնա, այսինքն խաչ արար զմարմին նորա. իմա՛, ի մահ խաչի մատնեաց որպէս զզոհ վասն քաւութեան մեղաց։
cross-bearing;
cross-bearer;
crusader.
Բարձօղ խաչին ընդ քրիստոսի. կրօնաւոր.
Խաչաբարձ արհի պանծալի (մեծդ բարսեղ). (Գանձ.։)
Վաստակաւորքն ի քրիստոս, եւ խաչաբարձք նորա. (Յիշատ. ՟Չ՟Ձ՟Է.։)
cross-headed.
Յորոյ ի գլուխն կայցէ նշան խաչի.
Զխաչագլուխ գաւազանիսն կրել։ կրել մոմեղէնս, եւ զխաչագլուխ վարոցսն. (մաշտ։ Ուռպել.։)
cf. Խաչվառ.
bearing the cross, enduring patiently, patient.
ԽԱՉԱԶԳԵԱՑ որ եւ ԽԱՉԱԶԳԵՍՏ։ Որ զգեցեալ է զիւրեւ, կամ կրէ յանձն իւր զխաչն քրիստոսի. խաչաբարձ. խաչակիր. յանձն առօղ զխաչ եւ զչարչարանս. եւ Որ ինչ հայի առ հետեւօղս քրիստոսի խաչիւ. Օրիորդք խաչազգեացք։ Խաչազգեաց լուսով պսակեալ։ Խաչազգեաց մշտաւառ լուսովն ելին զհետ նորա. (Խոր. հռիփս.։)
Խաչազգեաց ելեալ ընդ առաջ քրիստոսիվերանան. (Սարգ. ՟Ա. ՟Ժ։)
Զի համաձայն խաչազգեցից՝ ըզքեզ օրհնեմք յաւիհենից. (Շար.։)
cf. Խաչազգեաց.
cf. Խաչազգեաց.
Զվերանալնտպաւորէ խաչազգեստիցն ի հանդիպումն տեառն յօդս։ Որով զմանկունս իւր լուսազարդեալ խաչազգեստ՝ յուղարկէ ի վերինն երուսաղէմ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խաչազգեստք թագ ի գլուխ պարծին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Եւ խաչակիր (լտ. crucifer ) անուանեալ զօրք, որք կրէին զնշան խաչի ի վերայ զեստուց.
Ետ թողութիւն, եւ արար խաչազգեստս բազում քրիստոնէայս. (Մարթին.։) որք կոչին անդ եւ Խաչաբարձք։
to bless water by immersing a crucifix.
ԽԱՉԱԼՈՒԱՅ ԱՌՆԵԼ. Օրհնել զջուր՝ մխելով յայն զխաչ.
Կանոն խաչալուոյ առնելոյ. (Մաշտ.։ Այսպիսեացս խաչալուոյ արասցեն. Կանոն.։)
Խնդրեալ ջուր՝ առնէր խադալուայ, եւ տայր ըմպել (այսահարին). (Պիտառ.։)
desk or rest for a crucifix.
Բազմոց՝ յորոյ վերայ դնի սւորբ նշան խաչի.
Օրհնութիւն բազմոցի կամ աստիճանի, զոր հայք խաչակալք ասեն. (Մաշտ. ջահկ.։)
crucial, that appertains to the cross.
Սեպհական խաչի. եւ Խաչաձեւ. եւ Խաչազգեաց.
Զտեառն զխաչական զփրկութեանն զպատարագն. (Բուզ. 3։)
Տեառնագրութեան խաչական փայտի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Զխաչական վկայն քրիստոսի յիւրաքանչիւր հանգիստս փոխեցին. (Ագաթ.։)
cruciferous;
cruciferous plant;
cross-bearer;
crusader;
—ք, the crusades, the crusaders.
σταροφόρος crucifer. կրօղ կամ բարձօղ խաչի. խաչազգեաց. խաչակրօն. ճգնօղ վասն քրիստոսի.
Քրիստոսագունդ եւ խաչակիր առաքելոցն։ Զկնի խաչակիր գնդին քրիստոսի։ Ի խաչակիր գունդն քրիստոսի խառնէր։ Հրեշտակերամք եւ խաչակիրք. (Ագաթ.։ կորիւն։ Շ. եդես.։)
Եւ իբր Ճգնողական. առաքինական.
Խաչակիր հետոցն։ Խաչակիրնժուժկալութեամբ։ Խաչակիր վարուք. (Նար. խչ. եւ Նար. գանձ.։)
companion in crucifixion;
crucified together;
— լինել, cf. Խաչակցիմ.
συσταυρούμενος simul cruxifixus. Խաչեալ ընդ քրիստոսի. կցորդխաչի եւ չարչարանաց.
Փրկէ զաւազակն զխաչակից. (Առ որս. ՟Գ։ Ագաթ.։)
Եւ անդրէի քում խաչակցին. (Յիսուս որդի.։)
իբրեւ զխեչակից եղբայր ժառանգել. (Լմբ. պտրգ.։)
Երկինք յետխաչին բացեալ լինի եւ խաչակցացն քրիստոսի. (Ոսկ. գծ.։)
Հին մարդն մեր խաչակից եղեւ նորա. (Հռ. ՟Ղ. 6։)
Խաչակից լինել կուսածին արարչին. (Խոր. հռիփս.։ եւ Շար.։)
Որ խաչակից քեզ գոլով։ Զհին մարդն խաչակից քեզ արարեր. եւ այլն. (Շար.։)
to make the sign of the cross, to cross.
Կնքել նշանաւ սուրբ խաչի. տեառնադրել խաչիւ. խաչ հանել.
Խաչակնքէ ի վերայ հողոյն. (Մաշտ.։)
Սուրբ խաչիւս տեառնագրեսցուք, զարեւմտեան կողմանս օրհնեսցուք. զաւետարանս ի վեր ամբարձցուք, սորին բանիւ խաչակնքեսցուք։ Զհարաւային գաւառս այս օրհնեա՛, քոյին շնորհիւ զսա խաչակնքեա՛։ Զքրիստոս յիշէ, յօգըն կոչէ, զդէմս երեսաց խաչակնքէ. (Գանձ.։)
crusade.
suffering for Christ's sake, patient, austere;
christian.
Ոյր կրօնքեն ըստ հետոցխաչին քրիստոսի. խաչազգեաց. խաչակիր. խստակրօն. ճգնօղ. եւ Ճգնողական. սեպհական կրօնից խաչի եւ խաչապաշտից.
Խաչակրօն վկայք, կամ կրօնաւորք, կամ միանձունք, կամառաքինիք. (կորիւն։ Մագ. ՟Ա։ Շ. թղթ.։ Տօնակ.։)
Խաչակրօնից ւ ճգնազգեաց անձնացելոց եղբարցդ. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Խաչակրօնիցն կենցաղ լի է յոգնապատիկ երանութեամբ. (Տօնակ.։)
Խաչակրօն սաղմոսերդութիւնք. (Յհ. կթ.։)
Խաչակրօն անդադար սաղմոսերգութեամբ։ Տօնեմք զխաչակրօն քո սուրբ զյիշատակս. (Շար.։)
Խաչակրօոն քահանայութիւն. (Տօնակ.։)
to crucify together.
συσταυρόω simul crucifigo, cruci secum affigere. Ի միասին խաչել. ընդ իւր ի խաչ հանել.
Խաչեալ, եւ խաչեցեալ զիմ զմեղս. (Ածաբ. ծն.։)
to be a companion in crucifixion, to be crucified with another.
συσταυρόομαι simul crucifigor. Խաչակից լինել. ի միասին ի խաչ ելանել. չարչարկցիլ. կցորդ լինել խաչի եւ չարչարանաց.
Ընդ նմին եւ խաչակցեսցի իսկ. (Յհ. կթ.։)
Ժուժկալեալ՝ քեզ խաչակցեցաւ։ Խաչակցեալք ընդ քրիստոսի, եւ ընդնմին թագաւորեալք. (Շար.։)
Հանապազօր խաչակցելոց ընդ յիսուսի. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Եւ խաչակցեալ նմին՝ փոխանակին յանմահկեանս. (Շ. բարձր.։)
the being crucified with another;
participation in the passion of our Lord.
συσταύροσις una crucifixio. Խաչակցիլն՝ ըստ ամենայն առման.
Խաչակցութեամբն ընդ քրիստոսի ըստ աւազակին. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խաչակցութեամբ ստանամ կեանս. (Մագ. խ.։)
Այս եւ մահն աշխարհի, սոյն եւ խաակցութիւն քրիստոսի։ Խաչակցութեամբն խափանելվ զմարմին մեղաց. (Լմբ. սղ.։)
Ցուցանէ նոցա զպատիւ մկրտութեանն, թէ քրիստոսի խաչակցութիւն է, եւ տնկակցութիւն. (Լծ. կոչ.։)
crucifer.
ԽԱՉԱՀԱՆ ԽԱՉԱՀԱՆՈՒ. σταυρών crucifigens. Ի խաչ հանօղ զքրիստոս. խաչօղ.
Խաչահան եւ արիւնահեղն, որ ատեաց զհայր, եւ խաչեաց զորդի. (Ճ. ՟Գ.։)
Անդարձ խաչհանքն, եւ դեւքն։ Յամօթն լիցին ընդ դեւսն եւ խաչհանունքն (տպ. խաչհանուքն). (Լծ. կոչ.։)
Լուիցեն հեթանոսք, եւ հրէայք խաչահանունք. (Ոսկ. խչ.։)
Ոչ է ձեզ երկիւղ, այլ խաչահանացն. (Տօնակ.։)
Ահա նոր յուդա, ւ նոր խաչահան։ Բազումյուդայք, եւ յոլով խաչահանունք լինին յեկեղեցի աստուծոյ. (Մարաթ.։)
Ըսպառնայ խաչահանուացն. (Ոսկ. գծ.։)
Կամակոր ազգին խաչահանուացն։ Ոչ անկարանայ զխաչահանուսն պայթել։ Հանդերձ խաչահանուօքն. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Խոսր.։ Ճ. ՟Գ.։)
cf. Խաչահան.
ԽԱՉԱՀԱՆ ԽԱՉԱՀԱՆՈՒ. σταυρών crucifigens. Ի խաչ հանօղ զքրիստոս. խաչօղ.
Խաչահան եւ արիւնահեղն, որ ատեաց զհայր, եւ խաչեաց զորդի. (Ճ. ՟Գ.։)
Անդարձ խաչհանքն, եւ դեւքն։ Յամօթն լիցին ընդ դեւսն եւ խաչհանունքն (տպ. խաչհանուքն). (Լծ. կոչ.։)
Լուիցեն հեթանոսք, եւ հրէայք խաչահանունք. (Ոսկ. խչ.։)
Ոչ է ձեզ երկիւղ, այլ խաչահանացն. (Տօնակ.։)
Ահա նոր յուդա, ւ նոր խաչահան։ Բազումյուդայք, եւ յոլով խաչահանունք լինին յեկեղեցի աստուծոյ. (Մարաթ.։)
Ըսպառնայ խաչահանուացն. (Ոսկ. գծ.։)
Կամակոր ազգին խաչահանուացն։ Ոչ անկարանայ զխաչահանուսն պայթել։ Հանդերձ խաչահանուօքն. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Խոսր.։ Ճ. ՟Գ.։)
crucifixion.
Ի խաչ հանելն.
Ի վախճան կատարածի աւուրցն խաչահանութեան նորա։ Ոմն զխաչահանութիւն նորա եցոյց ի վերայ նորա. (Եփր. համաբ.։)
cruciform, crossed;
cross-wise;
— դնել, to place across.
σταυροειδής habens formam crucis. Ունօղ զձեւ խաչի. խաչակերպ. խաչանման.
Ամենայն խաչաձեւ փայտի երկու կողմամբք պարտ է (կամ պարտի) լինել. (Կիւրղ. յես.։)
Զմատանին իմ խաչաձեւ. (Թղթ. դաշ.։)
Ըստ խաչաձեւ տեսակի դրանցն դրութեան. (Լմբ. յայտն.։)
Ձեւ խաչի.
Եբեկ՝ ի չորս մասունս արարեալ. որ եւ զարիւնն ի հաշտարանն խաչաձեւդ տրամադրէր. եւ զի այնպէս բեկանէր տէրն. (Տօնակ.։)
nailed to a cross, crucified.
dead on the cross, crucified;
— սպանանել, to put to fieath on the cross, to crucify.
Խաչիւ մահացեալ, կամ մահացուցանելով.
Արտախս հանին քան զայգին, եւ խաչամահ սպանին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
hostility to the adoration of the Holy Cross.
Մարտ ընդդէմ խաչին քրիստոսի, կամ պաշտաման խաչի.
Ի պատկերամարտութենէ ի խաչամարտութիւն եւ ի քրիստոսամարտութիւն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Խաչաձեւ;
— փայտ, the cross;
— հատանել, to cross, to place across.
Ունօղ կամ՝ ունելով զնիշ խաչի. խաչանշան, խաչադրոշմ. խաչաձեւ. խաչանման.
Ի խաչանիշ փայտէն դղրդեցան դժոխք. (Շար.։)
Այս խաչանիշ նորոգ նշան. (Նար. խչ.։)
Զտեղի խաչանիշ մեռոնին համբուրեսցեն. (Մաշտ.։)
Զխաչանիշ նշանն զառաջեաւ կրել. (Ուռպել.։)
Խաչանիշ կնքելով զդէմս։ Խաչանիշ համբարձմամբ ձեռացն մովսէսի։ Հանդերձ գաւազանաւն խաչանիշ դրոշմամբ. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Շար.։ Վրդն. ել.։)
Առեալ գինի՝ արկանէ խաչանիշ ի սկիհն. (Նչ. խնդ.։)
cross-like.
նման խաչի. խաչաձեւ. խաչանիշ.
Ապրեցուցեր խաչանման փայտիւն. (Ագաթ.։)
Խաչանման ձեւս երեւէր։ Խաչանման մեռոնաւն։ Զերկիրս խաչա նման արար, որպէս են քառադէմ. եւ զմարդն խաչանման արար. կորիւն։ (Շ. բարձր.։ Ոսկիփոր.։)
Ի նմանութիւն խաչի. խաչի ձեւով.
Կտրեն (զհերսն) խաչանման ի վերայ գլխոյն. (Կանոն.։)
Զմեռոնն խաչանման ի ջուրն կաթեցուսցէ. (Մաշտ.։)
Խաչանման տար ածել զձեռս, կամ դնել ի վերայ կրծիցն. (Վրք. հց. ՟Բ։ Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի.։ Հ. կիլիկ.։)
Խազեն (այսինքն գծեն) ի գագաթն խաչանման սրովն փոքր ինչ. (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Խաչաձեւ;
the sign of the cross;
— առնել, to make -.
Խաչանշան լուսաւոր նշանաւն։ Զխաչանշան խորհուրդն ծաղկազարդեալ գաւազանին։ Խաչանշան լուսով, կամ դրօշիւք. (Կորիւն.։ Անան. եկեղ.։ Արծր. ՟Ա. 15։ ՟Գ. 13։)
Կնքեաց ցնշան դրոշմամբ ի մի հօտ եւ ի մի հովիւ. (Ճշ.։)
Խաչանշան յորինեալ դրոշմին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Նշան խաչի.
Խաչանշան արարեալ՝ ի վերայ զօրունանկանէին յարձակելով. (Եղիշ. ՟Գ։)
crucified, tortured on the cross.
Չարչարեալ խաչիւ կամ վշտօք. խաչակիր. խաչազգեաց. որ ինչ լինի չնրչարանօք խաչի.
Խաչաչարչար սուրբ դիաապետ. (Շար.։)
Ի խաչաչարչար եւ ի բազմատանջ մարմնոյն. (Վրդն. լս.։)
Շաբաթն հանգիստ ի խաչաչարչար մահուանէն իջեալ ի գերեզման՝ հանգեաւ յաւուր շաբաթու. (Տօնակ.։ Ոսկիփոր.։)
parish priest, country parson.
worshipper of christ crucified, christian.
Պաշտօնեայ սրբոյ խաչին եւ խաչելեալ փրկչին. քրիստոնեայ.
Կամին զօրէնս խաչապաշտացն՝ խափանել։ Ամենայն ազգք խաչապաշտից. (Ուռհ.։)
Վասն ամէն ազգի՝ քրիստոնեայ զարմի, եւ խաչապաշտի. (Գանձ.։)
in form of a cross, crosswise;
— դնել առ իրեարս զձեռս, to cross the arms.
σταυροειδῶς in crucis formam եւ այլն. Որպէս զխաչ. ի ձեւ խաչի. խաչանման. խաչանիշ. եւ Խաչապէս դնելով առ իրերս զձեռս մեր՝ այնպէս հաղորդիմք. (Դամասկ.։)
Սկսանի նախ ի ճակատն կտրել (զհերս), ապա ի գլուխն խաչապէս՝ հինգ տեղի. (Մաշտ.։)
Զհաց պատարագին եփեսցեն, խաչապէս դրոշմամբ (կամ դրոմաւ). (Կանոն.։)
Ընդ ոզիէլի անտուստ սատակէ, եթէ ոչ խաչապէս յոգի բերիցի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Շրջեցաւ ի մէջ մարմնոց (կամ մարմնոյ) խաչապէս, զի ոք լկտութեամբ մի՛ գնասցէ նովաւ. (Եփր. համաբ. յորմէ եւ Տօնակ.։)
wood of the cross, cross;
crucifix;
peony;
anemone.
ξύλον, σταυρός lignum sanctae crucis, crux. Փայտ խաչի. խաչ. մանաւանդ սուրբ խաչն յոր բեւեռեցաւ քրիստոս տէրն մեր.
Զմեր մեղս իւրով մարմնովն վերացոյց ի խաչափայտն. (՟Ա. Պետր. ՟Բ. 24։)
Փոխանակ աշտարակին ինքնին տէրն կանգնեաց զխաչափայտն. (Ագաթ.։)
Ադամային մարմնովն ընդ խաչափայտին բեւեռեալ. (Խոսր.։)
Մատուցեալ՝ առ զմի խաչափայտիցն, եւ եդ ի վերայ դստերն մեռելոյ իւրոյ. (ՃՃ.։)
Օրինակ մեծի փրկութեան խաչափայտին. (Կիւրղ. ել.։)
ԽԱՉԱՓԱՅՏ. Ըստ Բժշկարանի, Խոտ ինչ. որոյ սերմն եւ արմատն կարծի դեղ լուսնոտութեան. ֆուանիա, յօտ սալիպ, այը գուլազը, շաքայիք, որպէս peonia. այլ paeonia. παιωνία ասի ո՛ր եւ է բժշկական դեղ կամ դեղթափ. մանաւանդ Մատուտակ. պիյան քեօքիւ.
crab, craw-fish.
Ձկանց ծովու, խաչափառի, եւ գորտան. (Ոսկիփոր.։)
Խաչափառն փակաւ աղուեսուն. (Վրդն. առակ.։)
Քան զամենայն ինչ օգտէ խաչափարն. (Մխ. բժիշկ.։)
cf. Փոխորդի.
ՓՈԽՈՐԴ ՓՈԽՈՐԴԻ. δάνιον, ἁμοιβή compensatio, sors. Ծնունդ փոխոյ. տոկոսիք. եւ Փոխարէն.
Մեղադիր լինիս, որպէս թէ փոխ ետուր, եւ չառեր զփոխորդին. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Տայ փոխ զբանն, եւ պահանջէ զփոխորդին հանդերձ վաշխիւ։ Հատուցումն փոխորդաց եւ ոչ միոյ առաջի կայ յետ կորուսանելոյ զպարտսն. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. ժղ.։)
Հանգանակել՝ չարին փոխորդոյն չարագոյն է. (Բրս. բարկ.։)
interest, fruit of loans.
ՓՈԽՈՐԴ ՓՈԽՈՐԴԻ. δάνιον, ἁμοιβή compensatio, sors. Ծնունդ փոխոյ. տոկոսիք. եւ Փոխարէն.
Մեղադիր լինիս, որպէս թէ փոխ ետուր, եւ չառեր զփոխորդին. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Տայ փոխ զբանն, եւ պահանջէ զփոխորդին հանդերձ վաշխիւ։ Հատուցումն փոխորդաց եւ ոչ միոյ առաջի կայ յետ կորուսանելոյ զպարտսն. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. ժղ.։)
Հանգանակել՝ չարին փոխորդոյն չարագոյն է. (Բրս. բարկ.։)
web-footed.
Ոյր ոտք են նման ոտից փոկ կենդանւոյ, կամ իբր փոկեայ, մաշկեայ.
Սինէցւոցն գազանք անծանօթք, վեցձեռնիք, փոկոտունք, վիշապատտունք։ Արք վեցոտնեայք, եւ փոկոտունք, եւ այլ շատ ազգ կենդանեաց. (Խոր. աշխարհ.։ Պտմ. աղեքս.) (ուր կարծի գրեալ ἁντίποδες adversipedes. ներհակոտունք. այլ ըստ հյ. σκυτόποδες ).
cf. Փողեմ.
Զուարթուն սերովբէն ի վերայ վիմին փողերգէր, փողէր զաւետիս, տէր յարեաւ, դուք զո՞վ խնդրէք. (Շ. տաղ.։)
cut-throat.
Որ փողոտէ սպանօղ.
Նաբուգոդոնոսոր արիւնահեղ, եւ անհամար փողոտիչ մարդկան. (Եփր. զղջ.։)
murdering.
Արգելցէ զփողոտումն. (Փիլ. իմաստն.։)
mixed with dust;
dusty soil.
Որ խառն է ի փոշւոյ եւ ի հողոյ.
Ժողովեալ փոշէհող՝ արկեալ ի քուրայ, աւելորդն հալմամբ հրոյն ելանէ. (Վանակ. յոբ.։)
barley-flour mixed with water.
ՓՈՇԷՋՈՒՐ որ եւ ՓՈՇԵՋՈՒՐ. Ջուր խառն ընդ փոշւոյ. եւ Փոշի կամ փշուրք արմատեաց զանգեալ ջրով.
Փոշէջուր արա՛ գարէալիւրովն, եւ տո՛ւր (հաւուց ). (Վստկ.։)
cf. Փուրսիշ.
Որպես Փուրսիչ. Քննութիւն ատենական. փորձ հանդիսական. եւ որպէս Չքմեղութիւն, արդարացուցումն. նպաստ.
Փոշիշն ամբաստանութեան նորա յաճախէր։ Կապէ զնա, եւ առաքէ տայ ի ձեռս բուղայի, ի մտի եդեալ՝ եթէ գուցէ փոշիշն ինչ բարւոյ ի բուղայէ սակս այնորիկ նմա գտցի. (Յհ. կթ.։)
dusty, covered with dust.
Զխառնամաղ փոշոտն. (Ճ. ՟Գ.)
Զխառնամաղ կոշտն։
to be covered with, or full of dust.
κονίζομαι in pulvere versor, foedor. Փոշելից՝ փոշեզդած լինել.
Յորժամ տեսանիցէք ի գերութիւնն՝ փոխանակ զարդուցն պաճուճանացն՝ փոշոտեալ երիթացեալ զերեսս. (Ոսկ. ես.։)
Ի ներքոյ ժանկակեր փոշոտեալ հարեալ մաշին։ Փոշոտեցան եւ ծխոտեցան սրահակք. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։)
Տեսանելով փոշոտեալս եւ հող ի գլուխ եղեալս։ Որ աշխատին եւ փոշոտին, պիտոյ նոցա լուացումն. (Սարգ. ՟ա. յհ. րԷ։ Մխ. ապար.։)
Սկիհն էր աղոտեղեալ, եւ փոշոտեալ կտաւով ծածկեալ. (Միխ. ասոր.։)
phosphorus, cf. Լուսածին.
cf. Բրիչ.
Ռամկականն բառիս Բրիչ, որ է գործի բրելոյ կամ փորելոյ զերկիր.
Եւ թէ փորշով շինեն զգեստինն ի լեառն, լաւ է՝ քան լծովքն։ Բայց թէ վասն գետնի շատութենէն չկարէ զօրել փորիշն, նա ապա լծօքն վարեսցէ. (Վստկ. ՟Ժ՟Թ։)
Բեր ինձ փորից եւ թի.. . ա՛ռ փայտատ եւ թի, եւ փութասցուքերթալ. (Վրք. հց. ձ։)
to attempt, to try, to experiment, to make an experiment of;
to prove, to assay, to put to the test;
to tempt, to sound, to try;
to tempt, to allure, to entice.
(լծ. յն. փիրազօ. լտ. էքսփէրիօր, եւ այլն). πειράζω, πειράω tento, experior. Ի փորձ մատուցանել զոք կամ զիմն. կրթել, մարզել. մանաւանդ՝ զննել եւ լրտեսել արտաքին իրօք զսիրտ այլոց. զօր սրտագէտն Աստուած առնէ ի յայտնել զհանդէս լաւութեան կամ վատութեան մարդկան. իսկ սատանայ առնէ առ ի խարդաւանել զմարդիկ. իսկ մարդիկ մեղանչեն ի փորձելն զԱստուած թերահաւատութեամբ գաղտնեաց նորա.
Փորձեաց Աստուած զաբրաամ։ Փորձեցից զնոսա, եթէ գնայցե՞ն յօրէնս իմ, թէ ոչ։ Փորձեա՛ զիս տէր, եւ քննեա՛ զիս։ Զայս ասէր փորձելով զնա.եւ այլն։
Զի մի՛ փորձեսցէ զքեզ սատանայ։ Փորձիլ ի սատանայէ. եւ այլն։
Զի՞ փորձէք զտէր։ Վասն փորձելոյ նոցա զտէր։ Փորձելով խնդրէին ի նմանէ։ Զի՞ փորձէք զիս կեղծաւորք։ Մի՛ փորձեսցեր զտէր Աստուած քո. եւ այլն։
Ըմբիշն ընդ բազումս փորձի, եւ ուսանի. (Վրք. հց. ՟Գ։)
ՓՈՐՁԵԼ. Հետաքննել. հատազօտել. որոնել. եւ Ստուգել յայնի նշանօք. խելամուտ լինել իրաց։
Եկն փորձել զնա (զսողոմոն ) առակօք։ Փորձեցից միւս անգամ դզաթուն։ Ե՛կ եւ փորձեցից զքեզ յուրախութեան։ Զայս ամենայն փորձեցի ես իմաստթիւն.եւ այլն։
Ոսկի փորձեալ ի հրոյ։ Արծաթ ընտրեալ եւ փորձեալ յերկրէ։ Բան տեառն փորձեաց զնա։ Փորձեա՛ զերիկամունս իմ եւ զսիրտ իմ.եւ այլն։
ՓՈՐՁԵԼ. δοκιμάζω probo, exploro. Քննել. ընտրել. հաւաննել.
Փորձեցեր զմեզ Աստուած եւ քննեցեր, որպէս եւ քննի արծաթ։ Որպէս փորձի ի բովս արծաթ եւ ոսկի, նոյնպէս ընտրէ զսիրտս Աստուած։ Փորձեսցէ մարդ զանձն իւր։ Զամենայն ինչ փորձեցէք.եւ այլն։
Մի՛ ինքնին առցէ (զգործ ինչ ), այլ որ յաւագացն փորձեսցի, ընկալցի. (Բրս. հց.։)
Որքփորձեցան շիջանուտ հրով։ Առաջինքն՝ որք փորձեցան, եւ ընտիրք գտան. (Շար.։ Իգն.։)
Յան մարմինսն վեհագոյն եւ նուաստագոյն ոչ մեծութեամբն դատի, այլ մտածութեամբք փորձի. (Կիւրղ. գանձ.։)
to be tried, tempted;
to try, to endeavour, to seek;
to be purified, refined.
ըստ յն. ոճոյ. πειράζομαι, πειράομαι aggredior, conor, nitor, tento, experior. Ձեռնարկել յիրս ինչ. բուռն հարկանել. ջանալ. դուն գործել. հնարիչ.
Փորձի զժողովուրդն հանել Աստուածայ ընդ առաջ։ Փորձեցիր ամբողջ պահել զամենայն ինչ։ Փորձեցայց դարձեալ ըստ իւրաքանչիւր ազգացն յարմարել ըստ իւրաքանչւոր ազգացն յարմարել զտեսլական օրէնս. (Փիլ.։)
Փորձեցայց արժանիս ծնողացն ձերոց հոգ տանել. (Պտմ. աղեքս.։)
Փորձեցայց ի ձեռն սակաւուց. (Պորփ.)
Փորձին ցուցանել։ Փորձին յոռի ցուցանել զբացատրեալ սահմանդ։ Զայս տարակուսանսլուծանել փորձեսցուք. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ արիստ.։)
Այս կանոնաւ փորձեցան տնտեսավարել զաշխարհ։ Զի անվնաս զիւրեանցն եւ անխարդախ փորձեսցին անցուցանել ժամանակ։ Որում եւ ես հանդիպելով փորձեցայց անտարակոյս մտածութեամբ։ (Պիտ.։)
ՅԱստուածայնոց գրոց ցուցանել փորձեցայց։ Զայսորիկ ըստ կարողութեան բարիոք յստակել առ մարդ առանձնապէս զչարչարանսն. (Պրպմ.։)
Այժմ զմերս քահանայապետութեան սկիզբն եւ էութիւն ասել փորձեցայց. (Լմբ. պտրգ.։)
Սակաւ ի բազմացն յայտ առնել փորձիմք. (Կլիմաք.։)
իսկ յասել անդ նորին. Որք զնախասացեալ բռնութեանս պատերազմ ոչ փորձեցան, երանելիք են. իմա ըստ հելլենաբանութեան, ոչ կրեցին զփորձութիւն։
cf. Փորձող.
ՓՈՐՁԻՉ ՓՈՐՁՈՂ. πειραστής, πειράζων, πειρώμενος, δοκιμαστής tentator, tentans եւ այլն. Այն՝ որ փորձէ որ է օրինակաւ. մանաւանդ սատանայ.
Փորձիչ ետու զքեզ ժողովրդոց։ Որպէս փորձիչք (կամ թունաւորքն ). (Երեմ. ՟Զ. 27։ Առակ. ՟Ի՟Զ. 28։)
Մատուցեալ փորձիչն՝ ասէ ցնա. (Մտթ. ՟Դ. 3։)
Ո՛չ չար եւ չարչարիչ հաստատեաց զնա Աստուած, եւ ո՛չ փորձիչ։ Փորձիչք լինին չարչարանօք ընտրելոց Աստուածայ. (Եզնիկ.։ Շ. մտթ.։)
Ոչ կամեցաւ նա երթալ ընդդէմ փորձչին իւրոյ. (Եփր. համաբ.։)
Փորձութիւն ի վերայ ածէ փորձողին։ Փորձողին խաբէութեան մարտ։ Յո՛ր վայր կամք փորձողին ախորժէին լինել. անդր հասանէր. (Ածաբ. կիպր.։ Շար.։ Շ. մտթ.։)
ՓՈՐՁԻՉ. որպէս Հէն. աւազակ թափառական ի ծովու. նիւթական թարգմանութեամբ յն. ձայնիս. πειρατής pirata. որ եւ περίδινος.
Առ այնոցիկ՝ որ ասին փորձիչք, առ ի յիտալիա լինելով պէսպէս գողութեանց գործք եւ կիրք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
trier;
tempter;
assayer;
cf. Հէն.
ՓՈՐՁԻՉ ՓՈՐՁՈՂ. πειραστής, πειράζων, πειρώμενος, δοκιμαστής tentator, tentans եւ այլն. Այն՝ որ փորձէ որ է օրինակաւ. մանաւանդ սատանայ.
Փորձիչ ետու զքեզ ժողովրդոց։ Որպէս փորձիչք (կամ թունաւորքն ). (Երեմ. ՟Զ. 27։ Առակ. ՟Ի՟Զ. 28։)
Մատուցեալ փորձիչն՝ ասէ ցնա. (Մտթ. ՟Դ. 3։)
Ո՛չ չար եւ չարչարիչ հաստատեաց զնա Աստուած, եւ ո՛չ փորձիչ։ Փորձիչք լինին չարչարանօք ընտրելոց Աստուածայ. (Եզնիկ.։ Շ. մտթ.։)
Ոչ կամեցաւ նա երթալ ընդդէմ փորձչին իւրոյ. (Եփր. համաբ.։)
Փորձութիւն ի վերայ ածէ փորձողին։ Փորձողին խաբէութեան մարտ։ Յո՛ր վայր կամք փորձողին ախորժէին լինել. անդր հասանէր. (Ածաբ. կիպր.։ Շար.։ Շ. մտթ.։)
ՓՈՐՁԻՉ. որպէս Հէն. աւազակ թափառական ի ծովու. նիւթական թարգմանութեամբ յն. ձայնիս. πειρατής pirata. որ եւ περίδινος.
Առ այնոցիկ՝ որ ասին փորձիչք, առ ի յիտալիա լինելով պէսպէս գողութեանց գործք եւ կիրք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
to roar, to bellow.
ՓՈՐՈՏԱԼ ՓՈՐՈՏԵԼ. φυσάω sufflo βρυχάω, -ομαι rugio. գրի եւ ՓՈՐԱՏԵԼ ՓԱՐԱՏԵԼ. Որպէս թէ՝ ի փորոյ անտի որոտալ գազանաց, շչել, փչել իբրեւ զփուք, մռնչել, եւ գիշատել. ֆըչալ, գոռալ, պոռալ
Սատանայ կրճէ զատամունս, փորոտայ որոտայ (յն. մռնչէ ), հուր եւ կայծակունսշնչէ. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)
Գազանս անծանոթս, կամ հրաշունչս՝ փորոտօղս (կամ փորատողս, կամ փորատօղս ) գոռութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 19։)
Չար գազանի դիպեալ նմա՝ փորոտեաց զնա. երեւի ռամկական առումն, որպէս փառատել, փարալամագ, կամ որպէս պատառել զփորն։ (Բառ. ստեփ. լեհ.)
cf. Փորոտիք.
ἑνδόσθια, ἑγκοίλια, σπλάγχνον intestina, viscera. Որ ինչ կայ ի ներքո ի փորի կենդտնւոյ. ներքինք. ընդերք. աղիք.
Փորոտիք եօթն. ախոնդանք, սիրտ, փայծաղն, լեարդ, թոքք, երիկամունք երկու. (Փիլ. այլաբ.։)
Այնորիկ՝ որ մերձաւորն է սորա՝ փորոտին, բաղկացութիւն եւ հաստատութիւնն եղեւ ընդ ահեկէ. (Պղատ. տիմ.։)
Ուտիցէք զգլուխն ոտիւքն հանդերձ, եւ զփորոտին նորա։ Լուացես զփորոտին։ Զամենայն ճարպ փորոտոյն. (Ել. եւ Ղեւտ. եւ այլն։)
Զգլուխ փորոտովն հանդերձ կերիջիք։ Ամենայն փորոտեօքն։ Ի ցաւս եւ ի հարուածս փորոտեացն։ Մեռանի յորս՝ (կամ յորսի ) նետի ուրուք դիպեալ փորոտեացն։ Վէր ընկալեալ ի փորոտիսն (կամ ի փորոտին )։ Արիոս խառն ընդ գարշելիսն ի վայր զփորոտին վայթեալ՝ սատակէր. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։ Յճխ. ՟Ի։ Խոր. ՟Բ. 33։ ՟Գ. 17։ Յհ. կթ.։)
ՓՈՐՈՏԻՔ. ἑντεριώνη (լծ. պ. էնտէրունի ). interior pars, medulla, nucleus. Միջուկն իրաց. ծուծ. կորիզ.
Զպտղոցն փորոտիս, եւ զարմատոցն զհատածն յերկրի տնկեմք։ Յարմատս եւ ի կեղեւս եւ ի փորոտիս, եւ շառաւեղաց բոյսս զտունկն կատարէ. (Նիւս. կազմ.։)
hollowing out, excavation.
Ի ջրհորոցն ի վերստին մաքրութիւն եւ ի պեղումն եւ փորումն փութացաւ.. . Փորումն եւ պեղումն վերստին մաքրութիւն. (Փիլ. լին. ՟Դ։)
ditch, cavity, hollow;
groove.
ՓՈՐՈՔ կամ ՓՈՐՈԳ. κοίλωμα cavum. Փորուած. փոր. փոս.
Ամփոփումն ժրոյն ի փորոքս երկրի ասի ամբովտ։ Հողնմ անցեալ ի փորոգս երկրի, եւ ի բաց փակեալ եւ այլն. (Նոննոս.։ Արիստ. աշխ.։)
cf. Որովայնածութիւն.
ill-favoured, ill-featured, unsightly, ugly, deformed, hideous, squalid;
foul, villainous, bad.
δύσμορφος, ἅμορφος deformis. եւս եւ οὑκ εὕσχημων , λεπτός, δεινός, ὡμός, σαπρόν, χείρον . Անգեղեայ. անմասն ի գեղեցկութենէ. տձեւ. անշնորհ. անշուք. վտիտ. զազիր. եւ Անվայելուչ. անդէպ. վատթար.
Այր բարկացօղ տգեղ է կերպարանօք։ Եօթն երինջք տգեղք եւ վտիտք. (Առակ. ՟Ժ՟Ա. 25։ Ծն. ՟Խ՟Ա. 27։)
Ճայ անուանեալ հաւդ՝ տգեղ տեսակաւ. (Նոննոս.։)
Որպէս վէրք զերեսս տգեղս ցուցանեն, եւ մեղք զոդիս. (Գէ. ես.։)
Ամենայն բան տգեղ. (Եփես. ՟Դ. 29։)
Ոչ է տգեղ լսել զնոյն բան։ Տգեղ ինչ իրս վասն վարդապետութեանն քրիստոսի ոչ խորհէր նա։ Յայսմ հետէ տգեղ ինչ առ մեզ ոչ գործեսցեն. (Եւս. պտմ.։)
Տգեղ եւ տխեղծ. անշնորհ. անվայել.
Տգեղծ (կամ անվայելուչ) է արդարոյ անկանել առաջի ամպարշտի. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 26։)
Զոր ինձ ասել զամենայն տգեղծ է։ Տգեղծ եւ անվայելուչ համարձակութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Լմբ. իմ.։)
ignorant;
unlearned, untaught, illiterate;
idiotic, silly, simple.
ἱδιώτης idiota, rudis ἅπειρος imperitus, incultus ἅφρων insipiens. Անգէտ. անմասն ի գիտըութենէ. անուսումն. տխմար. անփորձ. անհմուտ. անտեղեակ. ռամիկ. գռեհիկ.
Արք տգէտք եւ առանց դպրութեան են։ Որ կայցէ ի տեղւոջ տգիտին։ Մտանիցեն անդր տգէտք։ Թէպէտեւ տգէտ եւս իցեմ բանիւ, այլ ոչ եթէ գիտութեամբ։ Լա՛ւ է տգիտի, որ գնաց միամտութեամբ իւրով.եւ այլն։
Յառաջ կոչել զտգէտս ի գիտնոց, եւ զանարիս ի քաջ արանց. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՏԳԷՏ. իբր Տգիտական.
Առնել պատասխանի ըստ իմաստուն կամ տգէտ հարցուածոյն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
ՏԳԷՏ ԼԻՆԵԼ. ἁγνοέω ignoro. Տգիտանալ. անգիտանալ. անծանօթ լինել.
Բայց դու իսրայէլ մի՛ տգէտ լինիր։ Տգէտ են աստուծոյ արդարութեանն։ Ոչ կամիմ, եթէ տգէտք իցէք ե՛ղբարք.եւ այլն։
Տգէտ են նոքա յարդարութենէ անտի աստուծոյ. (Եփր. հռ.։)
Բայց արդ գիտուն եմ վատթարին, տըգէտ կամաւ լաւագունին. (Յիսուս որդի.։)
colourless, pale, faded.
Անգոյն. տժգոյն. գունաթափ.
Ցանկալի էր մանուկն, ոչ տխեղծ ինչ, ոչ տգոյն. (Ոսկ. եբր.։)
colourlessness, discoloration, paleness.
Պակասութիւն վայելուչ գունոյ. տգեղութիւն.
cf. Տեղում.
to be in a fever.
Ախտանալ որպէս տենդիւ կամ ջերմամբ.
Յետ այնչափ խնամոց դարձեալ յառաջին մոլորութիւնն կթործանիմք. զի եւ այժմ բազումք այսու ցաւովս տենդոտին. (Գէ. ես.։)
cf. Տենչանք.
cf. Տենչումն.
Ադամ վասն տենչութեան կերակրոյ (անկաւ)։ Զինքնասիրութիւնսն, զնախագահիցն տենչութիւն. (Տօնակ.։ Նար. ՟Խ՟Ե։)
Իմաստուն տենչումն։ Բազում տենչումն հանճարոյ։ Լնուլ զփափաքումն տենչմանն։ Զերեւելեացս տենչմունքն. (Սահմ. ՟Ա։ Փիլ. բագն.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։)
Յօրըստօրէ կենացն ընթացս առաւելու հուր ի հուր, եւ ջերմ ի ջերմն, եւ տենչումն ի տենչումն. (Կլիմաք.։)
desire, wish, envy, avidity, cupidity, covetousness, longing for.
Ադամ վասն տենչութեան կերակրոյ (անկաւ)։ Զինքնասիրութիւնսն, զնախագահիցն տենչութիւն. (Տօնակ.։ Նար. ՟Խ՟Ե։)
Իմաստուն տենչումն։ Բազում տենչումն հանճարոյ։ Լնուլ զփափաքումն տենչմանն։ Զերեւելեացս տենչմունքն. (Սահմ. ՟Ա։ Փիլ. բագն.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։)
Յօրըստօրէ կենացն ընթացս առաւելու հուր ի հուր, եւ ջերմ ի ջերմն, եւ տենչումն ի տենչումն. (Կլիմաք.։)
to gall, to rub the skin off, to graze, to excoriate;
to render callous, hard as a corn.
Նոյն եւ յն. տէ՛ռօ. լծ. եւ թ. տէրի. δέρω excorio, pellem detraho τυλόω, τυλόομαι callosum reddo, callesco. Մաշել զմաշկն, կամ քերթել ըստ իմիք զմորթն. կր. պնդանալ մորթոյ մաշելոյ. քեղըրթել, եազըր բանալ, քոս՝ նասըր կապել.
Իբրեւ զանբան անարգեցին, եւ տեռեցին բեռնակրութեամբ։ Ողունք մեր տեռեալ են ի փայտակրի. (Վրդն. ծն.։ Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Սրովբէ.
ՍԵՐՈՎԲԷ ՍԵՐՈՎԲԻՄ. cf. Սրովբէ, էք, եւ զածանցս նորին.
Սերովբէ հողեղէն, եւ մարմնաւոր քերովբէ։ Բազմաչեայ քերովբէք, եւ վեցթեւեան սերովբէք։ Վեցթեւեան սերովբէք, քառակերպեան քերովբէք. (եւ այլն. Շար.)
Եթէ քերովբիմն, եթէ սերովբիմն. (Եփր. աւետար.։)
procreation, generation.
Աստուծոյ սպասաւորք առ ի յորդւոց սերումն ծնօղքն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
having procreative or generative virtue, fecund, prolific.
Ունօղ զզօրութիւն սերելոյ. բեղուն. բեղնաւոր.
Ոչ բնաւորեցաւ ոչինչ պտղաւոր եւ սերուն կատարելաբերել վատթարին հոգի։ Առ դիւրընկալ եւ բեղնաւոր եւ սերուն փոփոխելով փոխանակ այնր, որ յառաջ սակաւ մի էր ամլութիւն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին. ՟Դ. 209։)
offspring, scion, progeny, race, lineage, line, descent, posterity, descendants, generation.
παραφύας, γένος propago, satus, generatio, suboles. Սերելն, իլն. սերումն, եւ սերեալն. սեր. ազգ. ծնունդ. զաւակ.
Սերունդք արշաւրի թագաւորին են. (Խոր. ՟Բ. 26։)
to strengthen, to fix, to make firm, to establish, to consolidate;
*to learn, to study.
Երրորդ տեսակին՝ ի մեջ խոհեմութեցն (ախոնդանաց) եւ պորտոյն սերտիլ. (Պղատ. տիմ.։)
ՍԵՐՏԵՄ ՍԵՐՏԻՄ. ἰδρύω, ἑνιδρύω, ἰδρύομαι solido, firmo, colloco, -or;
sedeo, persto եւ այլն. Սերտ առնել. պնդել. հաստատել. ամրացուցանել. զետեղել. կր. Սերտանալ. հաստատուն եւ անյողդող լինել.
Զերկիր ի վերայ ոչնչի սերտէ։ Սերտէ զնոսա բարւոք եւ պինդ կայիւք։ նմանիւն զնմանն սերտեալ։ Սրբոցն սերտել զսրբութիւնսն ըստ աստուածայնոյն աւանդութեան. (եւ այլն. Դիոն.։)
Սեպհականեաց, սերտեաց զմեզ ասէ իւր բնական ժողովուրդ անքակ յիւրմէ տէրութենէն. (Խոսր. պտրգ.։)
Զամենայն զիւրսն առ մեր տկարութիւնս միաւորեալ, եւ խառնեալ ընդ միմեանս՝ իբր ջղօք սերտիցէ զմարդոյս բնութիւնս, եւ առ իւրն փոխադրիցէ կարծրութիւն. (Պիտառ.։)
Սերտէ չվստահութիւն մեր առ ինքն եւ տէր՝ ասելով, յիս յուսացաւ, եւ փրկեցից զնա. (Գէ. ես.։)
Այնպէս սերտեցան ի հաւատսն քրիստոսի, մինչեւ ինքեան ձեռօք իւրեանց խորտակէին զմեհեանս եւ այրէին։ Յորժամ սերտեալք հիմնացան հաւատք կողմանցս այսոցիկ։ Յընկերսիրութիւնն սերտեալք էին։ Սերտեալք եւ անշարժք։ Ըստ ինքեան սերտիլ ոչ կարացեալք. (Ճ. ՟Բ.։ Խոր. ՟Բ. 88։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։ Դիոն.։) (իսկ ռմկ. սերտել, է յուշիկ կապել զբանն վերծանեալ. ի բերան առնուլ)։
to be strengthened by, consolidated, to gather strength from.
ՍԵՐՏԵՄ ՍԵՐՏԻՄ. ἰδρύω, ἑνιδρύω, ἰδρύομαι solido, firmo, colloco, -or;
sedeo, persto եւ այլն. Սերտ առնել. պնդել. հաստատել. ամրացուցանել. զետեղել. կր. Սերտանալ. հաստատուն եւ անյողդող լինել.
Զերկիր ի վերայ ոչնչի սերտէ։ Սերտէ զնոսա բարւոք եւ պինդ կայիւք։ նմանիւն զնմանն սերտեալ։ Սրբոցն սերտել զսրբութիւնսն ըստ աստուածայնոյն աւանդութեան. (եւ այլն. Դիոն.։)
Սեպհականեաց, սերտեաց զմեզ ասէ իւր բնական ժողովուրդ անքակ յիւրմէ տէրութենէն. (Խոսր. պտրգ.։)
Զամենայն զիւրսն առ մեր տկարութիւնս միաւորեալ, եւ խառնեալ ընդ միմեանս՝ իբր ջղօք սերտիցէ զմարդոյս բնութիւնս, եւ առ իւրն փոխադրիցէ կարծրութիւն. (Պիտառ.։)
Երրորդ տեսակին՝ ի մեջ խոհեմութեցն (ախոնդանաց) եւ պորտոյն սերտիլ. (Պղատ. տիմ.։)
Սերտէ չվստահութիւն մեր առ ինքն եւ տէր՝ ասելով, յիս յուսացաւ, եւ փրկեցից զնա. (Գէ. ես.։)
Այնպէս սերտեցան ի հաւատսն քրիստոսի, մինչեւ ինքեան ձեռօք իւրեանց խորտակէին զմեհեանս եւ այրէին։ Յորժամ սերտեալք հիմնացան հաւատք կողմանցս այսոցիկ։ Յընկերսիրութիւնն սերտեալք էին։ Սերտեալք եւ անշարժք։ Ըստ ինքեան սերտիլ ոչ կարացեալք. (Ճ. ՟Բ.։ Խոր. ՟Բ. 88։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։ Դիոն.։) (իսկ ռմկ. սերտել, է յուշիկ կապել զբանն վերծանեալ. ի բերան առնուլ)։
solidity, firmness, hardness, constancy;
fixation.
ἴδρυσις, ἰδραιότης constantia, firmitas, inficio, stabilitas. Պնդութիւն. հաստատութիւն. առաքինութիւն.
Յարակային նոցա սերտութեանն։ Անշարժ կայիցն եւ սերտութեան։ Աստեղաացն կարգաց եւ սերտութեանց. (Դիոն.։)
Երկինն վերին կալաւ սերտութեամբ զտարերս ընդ ինքեամբ. (Շիր.։)
Յիսուսի հետեւեալ բոլորն այրական սերտութեամբ. (Մագ. ՟Ա.։)
Անշարժ սերտութեամբ մնալով ի բեմն սուրբ. (Լմբ. պտրգ.։)
to blacken, to render black, to imbrown;
to paint black.
Սեւացուցանել. եւ Սեւկաւ նկարել. սեւցընել, մրոտել.
Հրով զգլուքն եւ զմորուսն այրեաց, եւ սեւեաց զերեսն. (Ճ. ՟Բ.։)
Գեղապաճոյճ նկարողացն սեւել զիս ընդ այլ հայրապետսն տամ յորմ եկեղեցւոյն։ Սեւել զերեսս դեղով ընդ այլ հայրապետսն. (Յհ. կթ.։ Վրդն. պտմ.։)
Սեւեցին զհանդերձս, եւ կէսք զերեսս, եւ ոմանք զձեռս եւ զոտս, եւ չոքան առաջի սուլիտանին՝ վայ կարդալով անձանց յերեսաց դաւթին. (Պտմ. վր.։)
to nail, to stud, to fasten with a nail, to fix well;
to attach, to stick.
Բեւեռել. հեղուսել. մածուցանել. պնդել. հաստատել. զօդել. յարել. շաղել. գամել, կպցընել, փակցընել.
Մակագրել ... եւ սեւեռել բեւռօք։ Ոչ ի փայտ դատապարտութեան սեւեռեալ, այլ ի պատուիրան երկիւղին աստուծոյ պնդեալ. (Շար.։ Նար. մծբ.։)
Մեղուքն հաւաքեալ վարսիւքն սեւեռեն ի կրկնուած ոտիցն փոշե տեսակն ի ծաղկաց. (Ճ. ՟Ե.։)
Կնգութիւն եւ ապրի ի վիրէ սեւեռեալ ... այսինքն տարրացեալ, եւ իբր նիշ հաստատուն մնացեալ. (Անյաղթ պորփ.։)
fixation;
fixed or rooted idea.
Դնելով ի փայտի զոտըս սեւեռմամբ. (Տաղ.։)
black-faced, shameful.
Բառ ռմկ. որպէս Սեաւ կամ սեւացեալ երեսօք. սեւադէմ. ամօթապարտ.
Եւ ինքն գենակորույս եւ սեւերես լիցի յիւր աստուծոյն. (Ուռպ.։)
black-footed.
Μελαμποῦς (որ է յատուկ անուն՝ Մելամպոս). Melampus. Ոյր ոտն է սեաւ. ոտքը սեւ.
Յաղագս սեւոտանն, եւ պրովտեայ։ Մելանպուս՝ որ ասի սեւոտն, դիւթ էր. (Նոննոս.։)
Հռոմերոս էր որդի մելապոդոսի , այսինքն սեւոտան (կամ սեաւոտան). (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
blackness, black or brown colour, swarthiness.
μελανία nigredo. Սեաւն գոլ. թխութիւն.
Սպիտակութիւն եւ սեւութիւն։ Դեղնութիւն կամ սեւութիւն. (Արիստ. ստորոգ.։)
ածուխ սեաւ է քան զստուեր, եւ որ այլ ինչ սեւութիւնք իցեն։ Ի ծագել լուսաւորաց նոյնպէս կան մնան սեւութիւնքն. (Յճխ. ՟Զ։)
Վասն միագոյն սեւութեան սնարի բարձիցն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Տեսեալ զմարդկային բնութիւնս ի սեւութենէն գեղեցկացեալ։ Սպիտակացեալք ի սեւութենէ անգիտութեանն։ Զաղջամուղջին սեւութիւն գունոյն փոխարկել ի ձեան պայծառութիւն։ Զագռաւացեալ սեւութիւն մեղաց մերոց հրով ապաշխարութեամբ սրբեսցուք. (Նիւս. երգ.։ Արշ.։ Նար. ՟Ծ՟Բ. եւ Նար. յովէդ.։)
gentle breeze.
(լծ. ընդ ջերին). որպէս թէ Զովացուցիչ սրտի. Սիւգ. մեղմ օդ զովարար՝ իջուցիչ եղեման. պարզ.
Յորժամ ջինջ երկին լինիցի, ի խոնաւութենէն վերնոյ ձիւնակերպիկ իջեալ սփռմամբ նօսր բնութեամբ հողմոյն, զոր սէրոնսիտ կոչեմք, գնի ի վերայ երկրի, զոր եղեմդ անուանեմք. (Շիր.։)
breeze, gentle wind;
cf. Էրան.
decoration, distinction of honour;
seal;
cf. Սինկղ.
Շինդղ՝ զարդ պատուոյ. եւ որպէս լտ. սիճիլլում. Կնիք։ Մարթին. ստէպ։ Եւ որպէս Սինկղ. շուն ծովային, եւ այլն.
Սիգղն երեքգլխի շուն է ի ծով. (Սիւն. առ պտր. անտիոք.։)
haughtiness, pomp, ostentation;
softness, effeminacy.
κόμπος jactatio, gloriatio, ostentatio, insolentia. Սէգ դոլն. սիդալն. պերճութիւն. սոնքութիւն. շքեղութիւն. խրոխտումն . հպարտութիւն.
Խոնահք հանեն ընկենուն ի միջոյ իւրեանց զսիգութիւն։ Ոչ հաղորդի բարձրութիւն առ խոնարհութիւն, եւ ոչ հեզութիւն առ սիգութիւն. (Մծբ. ՟Թ։)
ՍԻԳՈՒԹԻՒՆ. μαλακία mollities. Կնատութիւն. զեղխութիւն. թուլամորթութիւն. փափկասիրութիւն. իգացեալն գոլ.
Անարութիւն եւ սիգութիւն։ Անարգեալ խառնակութիւն, եւ սիգութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յորժամ աւելի զգեստիւք զինքն պճնիցէ եւ փերեւետիցէ՝ սիգութեան եւ փափկութեան պարապով. (Կանոն.։)